Luận án tiến sĩ kinh tế tác động của nhà nước trong quá trình chuyển kinh tế hộ

Tính cấp thiết của đề tài Trong thời gian vừa qua, dưới tác động của cơ chế quản lý kinh tế mới sản xuất nông nghiệp nước ta đã có những tiến bộ vượt bậc. Kinh tế hộ nông dân (KTHND) đang ngày càng giữ vai trò chính trong việc phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) nông thôn và là một trong những tiền đề quan trọng đưa đất nước ta chuyển sang một thời kỳ phát triển mới - thời kỳ đẩy tới một bước công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) đất nước. Quá trình phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, định hướng đi lên chủ nghĩa xã hội (CNXH) ở nước ta đã và đang đặt ra nhiều vấn đề mới rất khác so với các quan niệm và cách làm cũ trong quản lý nhà nước đối với KTHND. Thái Nguyên là tỉnh miền núi, có nhiều tiểu vùng sinh thái khác nhau, có đặc điểm riêng về lịch sử hình thành và quá trình vận động của KTHND, là một trong những tỉnh có nhiều dân tộc của nước ta.

Cùng với sự phát triển chung của cả nước, sản xuất nông nghiệp ở tỉnh Thái Nguyên đã có bước tiến bộ đáng kể, KTHND từng bước được khôi phục và đạt được những thành tựu bước đầu trong quá trình chuyển lên sản xuất hàng hóa (SXHH). Tuy nhiên, trong vấn đề này cũng đang đặt ra nhiều yêu cầu phức tạp và cấp bách. Tình trạng kinh tế hộ manh mún, sản xuất mang tính tự cấp, tự túc là phổ biến; nông dân thiếu kiến thức, thiếu vốn; kết cấu hạ tầng vừa thiếu vừa lạc hậu, chính sách xã hội đối với đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng cao, vùng sâu còn bất cập đang là những lực cản đối với việc phát triển lên SXHH của KTHND ở nước ta cũng như tỉnh Thái Nguyên. Vai trò của Nhà nước, chính quyền địa phương trong việc phát triển KTHND phải tiếp tục đổi mới và cần được nghiên cứu một cách cơ bản, có hệ thống để tìm ra những giải pháp thích hợp.

6 6 Với mong muốn góp phần nghiên cứu để tìm ra các lời giải nhằm phát triển KTHND ở Thái Nguyên, tác giả chọn đề tài: "Tác động của Nhà nước trong quá trình chuyển kinh tế hộ nông dân lên sản xuất hàng hóa ở tỉnh Thái Nguyên" làm đề tài nghiên cứu và viết luận án tiến sĩ chuyên ngành kinh tế, quản lý và kế hoạch hóa kinh tế quốc dân. Tình hình nghiên cứu đề tài Trên thế giới đã có nhiều nhà khoa học nghiên cứu về KTHND, vai trò, vị trí của KTHND đối với nền kinh tế và những yếu tố ảnh hưởng cũng như xu hướng vận động của hình thức KTHND. Chính phủ nhiều nước trên thế giới đã đề ra chính sách phù hợp, tạo môi trường cho KTHND phát triển nhằm tạo tiền đề cho CNH, HĐH đất nước. Ngày nay, nhiều nhà khoa học trên thế giới nhất là ở các nước đang phát triển đã và đang tiếp tục nghiên cứu về KTHND trong nông nghiệp, nông thôn.

Ở nước ta, trong những năm gần đây có nhiều tác giả nghiên cứu và đã có công trình được công bố dưới hình thức in sách, đăng trên tạp chí, báo như: - Tập thể các tác giả: "Phát triển kinh tế nông hộ theo hướng sản xuất hàng hóa", Nxb Nông nghiệp, Hà Nội, 1993. - PTS Nguyễn Hữu Đạt: "Đầu tư hỗ trợ của nhà nước cho nông dân phát triển kinh tế hộ gia đình", Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1995. - PTS Chu Văn Vũ (chủ biên): "Kinh tế hộ trong nông thôn Việt Nam", Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1995. - PTS Nguyễn Xuân Nguyên (chủ biên): "Khuynh hướng phân hóa hộ nông dân trong phát triển sản xuất hàng hóa", Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995.

- GS,VS Đào Thế Tuấn: "Kinh tế hộ gia đình nông dân", Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997. 7 7 - PTS Vũ Tuấn Anh và PTS Trần Thị Vân Anh: "Kinh tế hộ - Lịch sử và triển vọng phát triển", Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1997. Nhiều luận văn thạc sĩ, luận án PTS, tiến sĩ nghiên cứu đề tài thuộc lĩnh vực KTHND như: Luận án PTS Kinh tế của tác giả Vũ Văn Yên về "Kinh tế hộ nông dân trong sự phát triển nền kinh tế hàng hóa ở nước ta" hoàn thành năm 1993; Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Văn Chiển về "Xu hướng phát triển kinh tế nông hộ trong kinh tế thị trường ở đồng bằng sông Cửu Long" bảo vệ năm 2000. Ngoài ra, còn nhiều công trình nghiên cứu ở các bộ, ngành và cấp nhà nước về nông nghiệp, nông thôn và KTHND.

Các công trình nghiên cứu đã công bố đi sâu nghiên cứu về KTHND ở nhiều vùng với các nội dung khác nhau. Nhưng, trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, đề tài về tác động của Nhà nước đối với KTHND vẫn đang đặt ra nhiều vấn đề đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu. Vì vậy, nghiên cứu, làm rõ vai trò của Nhà nước đối với sự vận động và phát triển của KTHND ở địa bàn một tỉnh miền núi như Thái Nguyên nhằm tìm ra giải pháp thích hợp của Nhà nước để tác động phát triển KTHND lên SXHH là cần thiết và có ích. Trong quá trình nghiên cứu thực hiện đề tài: Tác động của Nhà nước trong quá trình chuyển kinh tế hộ nông dân lên sản xuất hàng hóa ở tỉnh Thái Nguyên, tác giả có tiếp thu, kế thừa các công trình khoa học nêu trên và các công trình khoa học khác nhưng có nội dung độc lập.

Mục đích và nhiệm vụ của luận án Mục đích của luận án: góp phần hệ thống hóa về lý luận vai trò và tác động của Nhà nước đối với KTHND trong quá trình chuyển lên SXHH. Trên cơ sở đó, nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp đổi mới, hoàn thiện các chính sách, biện pháp tác động của Nhà nước nhằm phát triển KTHND ở tỉnh Thái Nguyên theo hướng SXHH. 8 8 Nhiệm vụ của luận án: - Nghiên cứu, hệ thống hóa những vấn đề mới của lý luận về vai trò của các hộ nông dân (gọi tắt là nông hộ) trong lĩnh vực nông nghiệp, nền kinh tế quốc dân và vai trò của Nhà nước trong quá trình phát triển KTHND. - Phân tích thực trạng và quá trình phát triển KTHND của tỉnh Thái Nguyên.

- Phân tích những tác động của Nhà nước và chính quyền địa phương trong quá trình phát triển KTHND ở tỉnh Thái Nguyên. - Trên cơ sở những phân tích trên, tác giả đề xuất phương hướng, giải pháp trên góc độ tăng cường vai trò quản lý của Nhà nước nhằm tác động, hỗ trợ KTHND ở Thái Nguyên phát triển lên SXHH. Giới hạn của luận án Do nhiều lý do như: tháng 1-1997, Quốc hội quyết định chia tách tỉnh Bắc Thái thành hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn; năng lực nghiên cứu, điều kiện công tác còn hạn chế, vì vậy tác giả luận án xin phép nghiên cứu đề tài trong giới hạn: Tác động của nhà nước trong quá trình chuyển kinh tế hộ nông dân lên sản xuất hàng hóa ở tỉnh Thái Nguyên. Về thời gian: Tác giả luận án khảo sát, nghiên cứu sự vận động, phát triển của KTHND của tỉnh Thái Nguyên chủ yếu trong giai đoạn đổi mới, từ sau khi có Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị tới nay, vì đây là khoảng thời gian Đảng và Nhà nước ta có nhiều chính sách làm cho KTHND được thừa nhận và phát triển; để làm rõ những vấn đề KTHND hiện nay ở Thái Nguyên tác giả có đề cập đến những giai đoạn trước để so sánh và làm đối chứng.

Về định hướng hoàn thiện tác động của Nhà nước đối với KTHND ở tỉnh Thái Nguyên, thời gian chủ yếu xem xét đến năm 2010, phù hợp với 9 9 định hướng chiến lược và chính sách phát triển KT-XH của nước ta và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên lần thứ XVI (năm 2000). Về không gian: Tác giả luận án tập trung khảo sát, nghiên cứu KTHND và vai trò của Nhà nước ở địa bàn tỉnh Thái Nguyên; để làm rõ KTHND của tỉnh, tác giả có tham khảo và đề cập đến KTHND trong khu vực và một số nội dung trên phạm vi toàn quốc. Về vấn đề nghiên cứu: Chủ đề của luận án chỉ nghiên cứu vai trò và tác động của Nhà nước đối với sự phát triển của KTHND lên SXHH trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên trong tổng thể quá trình chuyển sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) ở nước ta. Cơ sở lý luận, nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu Luận án được tác giả trình bày trên cơ sở của lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và những quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam được thể hiện trong các văn kiện, nghị quyết và các chủ trương, chính sách của Nhà nước; đồng thời tác giả tham khảo lý luận về KTHND và vai trò quản lý của Nhà nước đối với KTHND của một số nhà khoa học trong nước và quốc tế.

Tư liệu dùng nghiên cứu bao gồm: Những công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước có liên quan đến KTHND và vai trò của Nhà nước đối với kinh tế và KTHND. Các báo cáo và niên giám thống kê của Chính phủ, các bộ, ngành, liên quan đến vấn đề nghiên cứu. Các báo cáo và tổng kết thực tiễn của Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân (HĐND), Ủy ban nhân dân (UBND) và các sở, ban, ngành thuộc tỉnh Thái Nguyên. 10 10 Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp luận trong tiếp cận các vấn đề nghiên cứu là vận dụng phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước, kiến thức khoa học kinh tế hiện đại, kinh nghiệm thực tiễn.

Các phương pháp cụ thể được tác giả sử dụng trong quá trình nghiên cứu: Phân tích và tổng hợp, trừu tượng hóa, kết hợp lôgíc và lịch sử, thống kê, tổng kết thực tiễn, đối chiếu so sánh để làm sáng tỏ những vấn đề cần nghiên cứu. Đóng góp mới về khoa học của tác giả luận án - Hệ thống hóa các quan điểm của các nhà khoa học về vị trí của nông hộ và KTHND trong quá trình phát triển KT-XH, vai trò của Nhà nước đối với quá trình vận động, phát triển của KTHND. - Phân tích, làm rõ thực trạng của KTHND và vai trò của Nhà nước, chính quyền địa phương trong quá trình vận động phát triển của KTHND ở tỉnh Thái Nguyên.