Luận án tiến sĩ kinh tế phương hướng giải pháp đẩy mạnh xuất nhập khẩu trong tìn

Tính cấp thiết của đề tài Hoạt động thương mại - ngoại thương nói chung, kinh doanh xuất nhập khẩu nói riêng trên phạm vi toàn quốc trong những năm đổi mới đã có những chuyển đổi phù hợp với cơ chế thị trường, bước đầu đạt hiệu quả và đóng góp nhất định vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây là một trong những điều kiện tiên quyết có vai trò quan trọng trong việc tranh thủ vốn, kỹ thuật, công nghệ tiên tiến hiện đại của các nước phát triển nhằm đổi mới thiết bị công nghệ để khai thác được tiềm năng, lợi thế của đất nước và là cầu nối giữa kinh tế trong nước với kinh tế thế giới. Vì thế ngoại thương được Đảng, Nhà nước ta xác định là nhiệm vụ chiến lược lâu dài của đất nước. Trong những năm qua, thương mại Quảng Ninh đã khẳng định được vị thế là ngành kinh tế quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

Thương mại, trong đó có hoạt động xuất nhập khẩu đã đóng góp đáng kể vào ngân sách, giải quyết được việc làm, cải thiện đời sống và giữ được sự ổn định trên thị trường góp phần điều chỉnh cơ cấu kinh tế hợp lý. Quảng Ninh là tỉnh ở phía Đông Bắc của Việt Nam, có nhiều lợi thế về vị trí địa lý: Đường bộ; cảng biển; biên giới với Trung Quốc; cửa khẩu quốc tế, quốc gia; thị trường trong nước, khu vực, quốc tế và có điều kiện, tiềm năng để sản xuất, khai thác, chế biến các mặt hàng tiêu dùng và xuất khẩu. Đồng thời có sự quan tâm về chủ trương, cơ chế chính sách, đầu tư thích hợp của tỉnh để phát triển thương mại nói chung, xuất nhập khẩu nói riêng… Tuy nhiên, hoạt động XNK trong giai đoạn hiện nay ở địa phương cũng như trong cả nước có nhiều khó khăn, phức tạp và còn nhiều vấn đề cần phải được làm rõ cả lý luận và thực tiễn, do đó tôi lựa chọn đề tài "Phương hướng, giải pháp đẩy mạnh xuất nhập 2 khẩu trong tình hình mới qua thực tế ở Quảng Ninh" làm luận án Tiến sĩ kinh tế. Tình hình nghiên cứu đề tài Phát triển xuất nhập khẩu là vấn đề quan tâm của các nhà nghiên cứu, thực tiễn, các nhà lãnh đạo và quản lý, nổi bật lên có các công trình sau: + Võ Đại Lược (chủ biên), Đổi mới kinh tế Việt Nam và chính sách kinh tế đối ngoại, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1995.TS Nguyễn Đình Hỷ và GS.TS Vũ Đình Bách, Quan hệ thương mại Việt Nam - ASEAN và chính sách xuất nhập khẩu của Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999.

+ Chính sách thương mại và đầu tư của Việt Nam, Viện Kinh tế Thế giới, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1997.TS Hoàng Đức Thân, Chính sách thương mại trong điều kiện hội nhập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001. + Nguyễn Thị Thư, Tỷ giá hối đoái: chính sách và tác động của nó đối với ngoại thương qua thực tiễn một số nước, Luận án tiến sĩ kinh tế, Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hà Nội, 2001. Trong các công trình trên, các tác giả đã tiếp cận trên phạm vi cả nước, hoặc giới hạn vào một góc độ hay phạm vi nhất định như: Chính sách thương mại, công cụ, chính sách cụ thể. Tuy vậy chưa có một công trình cụ thể nào nghiên cứu đến hoạt động XNK của một địa phương như ở Quảng Ninh.

Mục đích, nhiệm vụ của luận án Mục đích của luận án được tập trung vào: - Hệ thống hóa những vấn đề lý luận, chính sách xuất nhập khẩu của Việt Nam thời gian qua. - Đưa ra những luận cứ nhằm hoàn thiện những phương hướng và giải pháp phát triển XNK của Quảng Ninh trong thời gian tới. 3 Nhiệm vụ của luận án: - Làm rõ thêm cơ sở lý luận về nội dung, chính sách và công cụ của xuất nhập khẩu trong xu thế hội nhập và phát triển. - Đánh giá thực trạng hoạt động xuất nhập khẩu của tỉnh Quảng Ninh trong thời gian 1996 – 2002 (có tham khảo thêm số liệu trước năm 1996).

- Đề xuất các phương hướng và giải pháp góp phần đẩy mạnh hoạt động xuất nhập khẩu của địa phương trong thời gian tới. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Luận án chỉ tập trung phân tích đánh giá thực trạng xuất nhập khẩu của tỉnh Quảng Ninh trong thời gian 1996-2002. Một số biểu có lấy số liệu từ năm 1991 để chứng minh. Phương pháp nghiên cứu - Phương pháp chủ yếu trong quá trình nghiên cứu là phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh.

- Sử dụng các phương pháp lôgíc và lịch sử, phương pháp chuyên gia, phân tích, so sánh, tổng hợp, tiếp thu, kế thừa có chọn lọc các lý thuyết kinh tế, kinh nghiệm của một số nước và các công trình khoa học đã có trước đó. Những đóng góp mới của luận án - Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về hoạt động, cơ chế, chính sách, công cụ xuất nhập khẩu và rút ra những bài học ở Việt Nam trong xu thế hội nhập khu vực và quốc tế. - Đánh giá có phân tích thực trạng hoạt động, cơ chế, chính sách, cơ chế của xuất nhập khẩu của địa phương trong thời kỳ đổi mới, đặc biệt là trong việc nối lại quan hệ với Trung Quốc và một số nước khác. - Đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm đẩy mạnh hoạt động xuất nhập khẩu của Quảng Ninh trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Kết cấu của luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận án gồm 3 chương 8 tiết. Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XUẤT NHẬP KHẨU 1. SỰ CẦN THIẾT KHÁCH QUAN CỦA HOẠT ĐỘNG XUẤT NHẬP KHẨU ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ QUỐC DÂN 1. Nhận thức về xuất nhập khẩu và vai trò của nó đối với nền kinh tế quốc dân 1.

Nhận thức về ngoại thương, thương mại quốc tế Thương mại quốc tế có nghĩa là lĩnh vực phân phối, lưu thông hàng hóa và dịch vụ với nước ngoài hoặc là sự trao đổi hàng hóa, dịch vụ giữa các nước chủ yếu thông qua hoạt động mua, bán hàng hóa [8, tr. Ngoại thương là phạm trù kinh tế phản ánh sự trao đổi hàng hóa giữa nước này với nước khác thông qua các hoạt động bán và mua (gọi là xuất khẩu - nhập khẩu) [39, tr. Ngoại thương thực hiện chức năng lưu thông hàng hóa giữa trong nước với nước ngoài [31, tr. Xuất nhập khẩu là một phạm trù kinh tế phản ánh hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa của một quốc gia với phần còn lại của thế giới.

Toàn bộ hoạt động XNK giữa các nước được gọi là thương mại quốc tế (mậu dịch quốc tế, hay còn gọi là mậu dịch thế giới) [59, tr. Như vậy XNK là hoạt động kinh doanh ở phạm vi quốc tế hay còn gọi là việc mua bán hàng hóa với nước ngoài nhằm phát triển sản xuất, kinh 5 doanh và đời sống. Hoặc có thể hiểu một cách đơn giản: Xuất nhập khẩu (hoặc ngoại thương) là những hoạt động cụ thể trong trao đổi, mua bán hàng hóa của các chủ thể kinh tế với các đối tác nước ngoài, còn thương mại quốc tế tổng hóa tất cả các hoạt động xuất nhập khẩu giữa các quốc gia [22, tr. Hoạt động xuất nhập khẩu phân biệt với hoạt động thương mại nội địa ở chỗ: phạm vi hoạt động vượt qua biên giới quốc gia; có sự tham gia kinh doanh của chủ thể nước ngoài; địa điểm sản xuất và địa điểm tiêu thụ hàng hóa thường ở hai quốc gia khác nhau; thanh toán thường sử dụng các đồng tiền có khả năng chuyển đổi.

Xuất nhập khẩu bao gồm: xuất khẩu và nhập khẩu. Theo định nghĩa truyền thống, xuất khẩu là hoạt động kinh tế, theo đó hàng hóa, dịch vụ được sản xuất tại nước này nhưng được bán và tiêu dùng ở nước khác. Nhập khẩu là hoạt động kinh tế, theo đó hàng hóa, dịch vụ được sản xuất tại một nước khác nhưng được để sản xuất và tiêu dùng ở nước mua về [22, tr. Như vậy thông thường hàng hóa phải được vận chuyển qua biên giới quốc gia.

Hoạt động xuất nhập khẩu hình thành và phát triển từ rất lâu và quy mô của nó ngày càng mở rộng với tốc độ ngày càng cao. Các nhà nghiên cứu rút ra những kết luận cơ bản làm cơ sở cho các quốc gia hoạch định chính sách và tác động cụ thể vào hoạt động xuất nhập khẩu. Tùy theo mục đích, nhận thức và phương pháp nghiên cứu các nhà nghiên cứu kinh tế, chính trị đã đưa ra các lý thuyết về hoạt động thương mại quốc tế. Nhìn chung các lý thuyết thương mại quốc tế rất khác nhau và đều đã góp phần hoặc là giải thích bản chất của hoạt động xuất nhập khẩu hoặc minh chứng cho sự tác động chính sách của Chính phủ vào lĩnh vực này.

a) Học thuyết thương mại quốc tế dựa trên lợi thế tuyệt đối (A.Smith) 6 Adam Smith (1723-1790) là người đầu tiên đưa ra sự phân tích có tính hệ thống về nguồn gốc thương mại quốc tế. Ông đã xây dựng mô hình thương mại đơn giản dựa trên ý tưởng về lợi thế tuyệt đối để giải thích thương mại quốc tế có lợi thế như thế nào đối với các quốc gia. Nếu quốc gia A có thể sản xuất mặt hàng X rẻ hơn quốc gia B, và quốc gia B có thể sản xuất mặt hàng Y rẻ hơn so với quốc gia A thì lúc đó mỗi quốc gia nên tập trung vào sản xuất mặt hàng mà mình có hiệu quả hơn và xuất khẩu mặt hàng này sang quốc gia kia [48, tr. Trong trường hợp này mỗi quốc gia được coi là có lợi thế tuyệt đối về sản xuất từng mặt hàng cụ thể.

Nhờ có chuyên môn hóa sản xuất và trao đổi mà cả hai quốc gia đề trở nên sung túc hơn. b) Học thuyết thương mại quốc tế dựa trên lợi thế so sánh và mô hình thương mại D.Ricardo (1772-1823) Khi đánh giá lý thuyết lợi thế tuyệt đối của A.Ricardo đã cho rằng, trên thực tế lợi thế tuyệt đối của mỗi quốc gia không có nhiều, hơn nữa thực tế cho thấy là phần lớn các quốc gia tiến hành buôn bán với nhau không chỉ ở những mặt hàng có lợi thế tuyệt đối mà còn đối với cả những mặt hàng dựa trên lợi thế tương đối - một khái niệm rộng hơn và khái quát hơn nhiều so với lợi thế tuyệt đối. Nội dung của học thuyết lợi thế tương đối được D.