Luận án tiến sĩ kinh tế đổi mới cơ chế quản lý của nhà nước đối với doanh nghiệp

Tính cấp thiết của đề tài Xác định cơ chế quản lý của Nhà nước đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, đảm bảo mục tiêu phát triển nền kinh tế quốc dân là một trong những vấn đề có tầm quan trọng đặc biệt trong đổi mới quản lý kinh tế các cấp ở nước ta hiện nay. Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, quá trình phát triển kinh tế nhiều thành phần từ những năm đầu của thời kỳ đổi mới (1986) đã đạt được những thành tựu quan trọng. Đóng góp vào thành tựu đó có hệ thống doanh nghiệp vừa và nhỏ, một lực lượng đông đảo và năng động khi chuyển sang kinh tế thị trường và đổi mới cơ chế quản lý ở nước ta. Tuy nhiên, việc khai thác tiềm năng của hệ thống này, cũng như định hướng sự phát triển của các doanh nghiệp vừa và nhỏ vào những mục tiêu kinh tế - xã hội của thành phố còn nhiều hạn chế và bất cập.

Nguyên nhân cơ bản cơ chế quản lý chưa phù hợp để huy động toàn bộ nguồn lực của các loại hình doanh nghiệp khác nhau, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ có diện rộng, phổ cập, nhưng thiếu cơ chế quản lý có khả năng tạo ra sự liên kết, hỗ trợ trong quá trình phát triển. Do đó, các doanh nghiệp này vẫn chưa phát huy được tất cả tiềm năng vốn có của nó. Là một trung tâm kinh tế lớn, năng động của cả nước nên việc định hình cơ chế quản lý cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Thành phố Hồ Chí Minh trên phương diện lý luận và thực tiễn đã trở thành vấn đề lớn, thiết thực cho quá trình phát triển kinh tế không chỉ riêng đối với Thành phố Hồ Chí Minh mà trong một chừng mực nhất định còn mang tính bức thiết chung đối với cả nước. 2 Vì vậy, tác giả chọn đề tài "Đổi mới cơ chế quản lý của Nhà nước đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Thành phố Hồ Chí Minh" để làm luận án tiến sĩ kinh tế thuộc chuyên ngành kinh tế quản lý và kế hoạch hóa kinh tế quốc dân, hy vọng có thể đóng góp vào vấn đề mà thành phố đang quan tâm.

Tình hình nghiên cứu đề tài Vấn đề về cơ chế quản lý của Nhà nước đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam cũng như trên thế giới đã được một số nhà khoa học và các trung tâm hoạt động kinh tế quan tâm nghiên cứu. Cụ thể đã có các công trình đã được công bố như sau: - Phòng thương mại và Công nghiệp Việt Nam, Doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam - Thực trạng và giải pháp, Nxb Thống kê, Hà Nội, 1998. - Đỗ Đức Định, Kinh nghiệm và cẩm nang phát triển xí nghiệp vừa và nhỏ ở một số nước trên thế giới, Nxb Thống kê, Hà Nội, 1999. - Nguyễn Cúc, Đổi mới cơ chế và chính sách hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam đến 2005, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000.

- Vương Liêm, Doanh nghiệp vừa và nhỏ, Nxb Giao thông vận tải, Hà Nội, 2000. - Nghiêm Xuân Đạt, Phát triển và quản lý các doanh nghiệp ngoài quốc doanh, Nxb Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội, 2002. Các công trình trên đã tập trung giải quyết các vấn đề về cơ chế quản lý doanh nghiệp vừa và nhỏ trong từng cấp độ khác nhau, nhưng chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu vấn đề này ở Thành phố Hồ Chí Minh một cách có hệ thống từ lý luận đến thực tiễn, những bài học kinh nghiệm. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 3.

Mục đích của luận án 3 Góp phần hoàn thiện cơ chế quản lý của Nhà nước đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Thành phố Hồ Chí Minh theo yêu cầu của công cuộc đổi mới. Nhiệm vụ của luận án - Xây dựng lý luận về cơ chế quản lý của Nhà nước đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ. - Điều tra, thu thập số liệu, phân tích các dữ kiện để làm rõ đặc trưng, thực trạng phát triển hệ thống doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Thành phố Hồ Chí Minh trong thời gian từ 1993-2001. - Đề xuất những định hướng và giải pháp đổi mới cơ chế quản lý của Nhà nước đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Thành phố Hồ Chí Minh trước yêu cầu phát triển hiện nay.

Đối tượng nghiên cứu của luận án Nghiên cứu các đặc trưng, xu hướng vận động doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Thành phố Hồ Chí Minh với góc độ là đối tượng quản lý và cơ chế quản lý nhà nước đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ với góc độ là phương thức tác động, vận hành của chủ thể quản lý - hệ thống cơ quan quản lý nhà nước về kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án Trên cơ sở lý luận kinh tế chính trị học mácxít cùng với lý luận khoa học kinh tế chuyên ngành và quan điểm, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam về sự phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ, nội dung của đề tài được triển khai theo các phương pháp: phân tích - tổng hợp, diễn dịch - quy nạp, trong đó đặc biệt coi trọng phương pháp thống kê và phân tích kinh tế để lượng hóa các nội dung nghiên cứu. Ý nghĩa thực tiễn của luận án - Đề tài hướng đến sự giải quyết những vấn đề lý luận và thực tiễn quản lý doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Thành phố Hồ Chí Minh nên có thể được sử dụng như một tài liệu tham khảo trong giảng dạy và nghiên cứu những vấn đề thuộc lĩnh vực kinh tế quản lý và kế hoạch hóa kinh tế quốc dân. - Những kết quả nghiên cứu của đề tài có thể đóng góp nhất định trong quá trình triển khai, ứng dụng cơ chế quản lý mới đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và cả nước nói chung.

Kết cấu của luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận án gồm 3 chương, 8 tiết. 5 Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CƠ CHẾ QUẢN LÝ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP VỪA VÀ NHỎ 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ DOANH NGHIỆP VỪA VÀ NHỎ 1. Đặc trưng doanh nghiệp vừa và nhỏ Doanh nghiệp vừa và nhỏ là hình thức tổ chức sản xuất tất yếu khách quan, có lịch sử phát triển và giá trị lâu dài trong từng quốc gia.

Doanh nghiệp vừa và nhỏ dựa trên các yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của nền kinh tế quốc dân làm mục tiêu phát triển cho chính bản thân mình. Doanh nghiệp vừa và nhỏ được quy định ở quy mô vốn, lao động sử dụng trong doanh nghiệp. Giới hạn về quy mô vốn, lao động là tiêu thức hiện nay các nước thường sử dụng để nhận dạng doanh nghiệp vừa và nhỏ. Giới hạn này thay đổi theo thời gian và có sự khác biệt về không gian qua từng thời kỳ biến đổi kinh tế - xã hội của từng quốc gia.

Ở Việt Nam, trước yêu cầu bức thiết cần phải hình thành khung pháp lý cho quá trình quản lý nhà nước đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ. Nhà nước đã xây dựng những quy ước quy định về quy mô vốn, lao động để nhận dạng doanh nghiệp vừa và nhỏ. Năm 1998, văn bản 681/CP-KTN ngày 20 tháng 6 năm 1998 có quy định doanh nghiệp vừa và nhỏ là doanh nghiệp có vốn điều lệ dưới 5 tỷ VND, lao động trung bình hàng năm dưới 200 người. Gần đây, trong Nghị định của Chính phủ số 90/2001/NĐ-CP ngày 23/11/2001 về trợ giúp phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ, Điều 3, chương I đã định nghĩa doanh nghiệp vừa và nhỏ như sau: Doanh nghiệp vừa và nhỏ là cơ sở sản xuất, kinh doanh độc lập và đăng ký kinh doanh theo pháp luật hiện hành, có vốn đăng ký không quá 10 tỷ đồng hoặc số lao động trung bình hàng năm không quá 300 người.

6 Các doanh nghiệp vừa và nhỏ có những đặc trưng cơ bản sau: Doanh nghiệp vừa và nhỏ có qui mô đầu vào, đầu ra nhỏ và tỷ lệ kết hợp kỹ thuật của các doanh nghiệp vừa và nhỏ theo các ngành, nghề có sự khác biệt. Sự khác biệt này do đặc tính kinh tế, kỹ thuật của từng dạng sản phẩm qui định. Tỷ lệ kết hợp kỹ thuật không chỉ quyết định mức tổng chi phí đảm bảo cân bằng ở mức sản lượng tối ưu nhất mà còn quyết định năng lực cạnh tranh sản phẩm trên các mặt: giá cả, chất lượng, mẫu mã ở các ngành doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia. Tỷ lệ kết hợp kỹ thuật còn chịu ảnh hưởng của trình độ công nghệ sử dụng trong các ngành trên hai mặt: giảm chi phí, giá thành và đảm bảo yêu cầu về vệ sinh môi trường.

Trong điều kiện quan hệ cạnh tranh phát triển, yêu cầu đảm bảo sự cân bằng môi trường lớn thì đây là hai mặt cần lưu ý. Sản phẩm các doanh nghiệp vừa và nhỏ sản xuất thường chịu ảnh hưởng của hai nhân tố cơ bản: năng lực sản xuất doanh nghiệp và nhu cầu thị trường - Bên cạnh đó, trong điều kiện có sự quản lý của Nhà nước còn những qui định của Nhà nước về các ngành, nghề kinh doanh mà doanh nghiệp thực hiện. Từ những nhân tố ảnh hưởng này, sản phẩm của doanh nghiệp vừa và nhỏ và thị trường tiêu thụ có những đặc trưng. - Sản phẩm doanh nghiệp vừa và nhỏ là những dạng sản phẩm, dịch vụ mà quá trình tổ chức sản xuất ra nó có thể thực hiện trong điều kiện tổ chức qui mô vừa, nhỏ.

- Sản phẩm - dịch vụ của doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể thuộc các hình thức: sản phẩm, dịch vụ được sản xuất hàng loạt, sản phẩm dịch vụ đơn chiếc, hoạt động gia công cho các doanh nghiệp lớn. Những đặc trưng về sản phẩm đã qui định thị trường tiêu thụ của các doanh nghiệp vừa và nhỏ rất đa dạng, bao gồm: 7 + Thị trường địa phương, ngoài địa phương, ngoài nước. + Đơn đặt hàng, hợp đồng gia công, cung cấp nguyên liệu giữa doanh nghiệp vừa và nhỏ với doanh nghiệp lớn, giữa các doanh nghiệp vừa và nhỏ với nhau. Qui mô, tỷ trọng các loại thị trường trên trong từng thời kỳ phản ánh rất rõ năng lực hoạt động, xu hướng phát triển sản phẩm của các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Nhìn chung, thị trường doanh nghiệp vừa và nhỏ thường là thị trường cạnh tranh (trong cả lãnh vực sản xuất, thương mại, dịch vụ), các doanh nghiệp vừa và nhỏ rất khó thực hiện thị trường độc quyền.