Luận án tiến sĩ kinh tế đặc điểm và giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông th

Tính cấp thiết của đề tài Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn (CCKTNT) là vấn đề có tính chiến lược trong phát triển kinh tế xã hội nước ta trong những năm tới. Vùng đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) là một trong những vùng kinh tế quan trọng của nước ta, những năm vừa qua đã có những thay đổi và phát triển về đời sống kinh tế xã hội, về cơ cấu kinh tế. Tuy vậy, CCKTNT của vùng vẫn mang nặng tính độc canh, thuần nông, chủ yếu là phát triển ngành trồng trọt xoay quanh cây lúa nước, chăn nuôi chưa phát triển, lâm nghiệp và ngư nghiệp còn nặng về khai thác tự nhiên, công nghiệp và thương mại dịch vụ phát triển chậm. Vì vậy, sự phát triển kinh tế của vùng chưa cân xứng với tiềm năng, chưa khai thác có hiệu quả các nguồn lực của vùng, đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân trong vùng vẫn còn thấp, số hộ nghèo đói có giảm nhưng rất chậm.

Để khắc phục tình trạng trên có nhiều vấn đề đặt ra cần giải quyết, một trong những vấn đề quan trọng là phải từng bước chuyển dịch CCKTNT của vùng. Muốn thay đổi nhanh có hiệu quả CCKTNT, phù hợp với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của cả nước theo hướng CNH, HĐH nhất thiết phải nắm được những đặc điểm của quá trình chuyển dịch, tìm ra phương hướng và những giải pháp cụ thể trên cơ sở tính tới những đặc điểm đặc thù của vùng kinh tế ĐBSH. Do vậy, đề tài nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực nhằm khai thác có hiệu quả hơn các nguồn lực của vùng để phát triển kinh tế nông thôn vùng ĐBSH bền vững trong thời gian tới và từng bước thực hiện công cuộc xây dựng nông thôn giàu đẹp, văn minh, hiện đại. Tình hình nghiên cứu đề tài 5 Đến nay, đã có nhiều tác giả nghiên cứu việc chuyển dịch CCKTNT nói chung cả nước và vùng ĐBSH nói riêng như: GS.TS Lương Xuân Quỳ, GS.TS Nguyễn Thế Nhã, PGS.TS Nguyễn Sinh Cúc, TS Vũ Phạm Quyết Thắng, TS Nguyễn Trung Quế và các tác giả: TS Bạch Hồng Việt, Phan Trung Kiên, Nguyễn Đăng Chất, Huỳnh Xuân Hoàng.

Trong quá trình nghiên cứu, các tác giả đã nghiên cứu nhiều vấn đề như: phân tích đánh giá điều kiện của vùng, đánh giá thực trạng CCKTNT của vùng ở những góc độ khác nhau và đưa ra những giải pháp nhất định nhằm chuyển dịch CCKTNT của vùng hợp lý hơn. Trên cơ sở nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc các công trình trên, luận án đi vào phân tích một cách có hệ thống những nhận thức về lý luận cơ cấu kinh tế, CCKTNT, đồng thời đánh giá một cách toàn diện thực trạng CCKTNT và chuyển dịch CCKTNT vùng ĐBSH những năm qua. Trên cơ sở đó phân tích những đặc điểm chuyển dịch CCKTNT của vùng và đưa ra những giải pháp nhằm thúc đẩy sự chuyển dịch CCKTNT của vùng nhanh hơn, có hiệu quả hơn. Mục đích và nhiệm vụ của luận án Mục đích nghiên cứu của đề tài là đề xuất những phương hướng và giải pháp phù hợp để chuyển dịch CCKTNT vùng ĐBSH.

Muốn đạt được mục đích trên, nhiệm vụ của luận án là: - Trình bày có hệ thống những lý luận về cơ cấu kinh tế, CCKTNT, chuyển dịch CCKTNT. - Chỉ ra được cơ sở khoa học, xu hướng khách quan quá trình chuyển dịch CCKTNT vùng ĐBSH. - Đánh giá đầy đủ thực trạng, quá trình chuyển dịch CCKTNT của vùng và phân tích được nguyên nhân của những hạn chế. 6 - Khái quát và chỉ ra được những đặc điểm trong quá trình chuyển dịch CCKTNT của vùng ĐBSH.

- Đề ra phương hướng và những giải pháp chủ yếu thực hiện quá trình chuyển dịch CCKTNT thời gian tới của vùng ĐBSH. Phạm vi nghiên cứu của luận án Luận án nghiên cứu sự chuyển dịch CCKTNT trong phạm vi vùng ĐBSH kể từ sau khi tiến hành sự nghiệp đổi mới ở nưóc ta. Phương pháp nghiên cứu Trên cơ sở phương pháp duy vật biện chứng và dựa vào các quan điểm của Đảng về phát triển nông nghiệp, nông thôn, luận án sử dụng các phương pháp cụ thể như: phương pháp phân tích hệ thống, phương pháp lôgíc, phương pháp thống kê, tổng kết kinh nghiệm thực tiễn, phương pháp so sánh. Những đóng góp mới về mặt khoa học của luận án - Hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản về cơ cấu kinh tế, CCKTNT, chuyển dịch CCKTNT.

Đặc biệt, luận án đã trình bày cách tiếp cận, phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến CCKTNT phù hợp với điều kiện của nền kinh tế mở. - Phân tích làm sáng tỏ thực trạng CCKTNT, chuyển dịch CCKTNT vùng ĐBSH và những đặc điểm quá trình chuyển dịch CCKTNT của vùng. - Đưa ra những quan điểm, phương hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm chuyển dịch CCKTNT vùng ĐBSH có hiệu quả. Kết cấu của luận án 7 Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 3 chương, 9 tiết.

8 Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN Nông thôn Việt Nam là địa bàn sinh sống, hoạt động của gần 80% dân cư cả nước. Nông thôn là nơi cung cấp nông sản cho xã hội, là thị trường tiêu thụ sản phẩm công nghiệp, là nơi cung cấp nguồn nhân lực trong quá trình CNH. Nông thôn càng phát triển, cơ cấu kinh tế nông thôn (CCKTNT) chuyển dịch theo hướng tiến bộ, đời sống vật chất và tinh thần khu vực nông thôn được cải thiện sẽ là điều kiện quan trọng để thực hiện chiến lược CNH đất nước. Nghị quyết số 06 của Bộ Chính trị ngày 10-11- 1998 đã khẳng định: "Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng CNH, HĐH, tăng khối lượng sản phẩm hàng hóa nhất là nông, lâm, thủy sản qua chế biến, tăng giá trị kim ngạch xuất khẩu, giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp tăng tỷ trọng công nghiệp, dịch vụ trong CCKTNT" [31, 5].

Để chuyển dịch CCKTNT hợp lý, thì trước hết phải nhận thức được những lý luận cơ bản về cơ cấu kinh tế, CCKTNT.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC TRƯNG CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN 1. Khái niệm cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế Việc phát triển nền kinh tế có hiệu quả là mục tiêu phấn đấu của mỗi quốc gia. Muốn đạt được mục đích trên đòi hỏi phải có một cơ cấu kinh tế hợp lý xét trên góc độ các ngành kinh tế, các vùng lãnh thổ và các thành phần kinh tế. Cơ cấu là một phạm trù phản ánh cấu trúc bên trong của một đối tượng, là tập hợp những mối quan hệ cơ bản, tương đối ổn định giữa các yếu tố cấu thành nên đối tượng đó trong một thời gian nhất định.

9 Khi nghiên cứu về cơ cấu kinh tế có một điểm chung là các nhà nghiên cứu đều xem xét cấu trúc bên trong quá trình tái sản xuất mở rộng của nền kinh tế. Cấu trúc bên trong của nền kinh tế thường được hiểu thông qua các mối quan hệ kinh tế, quan hệ này không chỉ là quan hệ mang tính chất số lượng mà còn mang tính chất về mặt chất lượng nữa. Các Mác cho rằng: "Cơ cấu là sự phân chia về chất lượng và một tỉ lệ về số lượng của quá trình sản xuất xã hội" [28, 102]. Quá trình sản xuất xã hội bao gồm toàn bộ những quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển nhất định của lực lượng sản xuất.

Như Các Mác đã nhận định: "Cơ cấu kinh tế của xã hội là toàn bộ những quan hệ sản xuất phù hợp với một quá trình phát triển nhất định của lực lượng sản xuất vật chất" [27, 7]. Khi phân tích sự thống nhất giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong cơ cấu kinh tế Các Mác đã chỉ rõ: "Do tổ chức quá trình lao động và phát triển kỹ thuật một cách mạnh mẽ làm đảo lộn toàn bộ cơ cấu kinh tế của xã hội" [26, 47]. Vậy cơ cấu kinh tế thể hiện những mối quan hệ thống nhất giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất của nền kinh tế. Các mối quan hệ kinh tế đó không phải chỉ là những quan hệ riêng lẻ từng bộ phận kinh tế mà phải là những quan hệ tổng thể của các bộ phận cấu thành nền kinh tế bao gồm: các yếu tố kinh tế (tài nguyên, đất đai, cơ sở vật chất kỹ thuật, sức lao động.), các lĩnh vực kinh tế (sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng.), các ngành kinh tế (nông nghiệp, công nghiệp, giao thông vận tải.) các vùng kinh tế, các thành phần kinh tế (quốc doanh, tập thể, tư nhân.

Cơ cấu kinh tế bao giờ cũng gắn với những điều kiện không gian và thời gian cụ thể, những điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội cụ thể và thích hợp với mỗi nước, mỗi vùng hoặc có thể của mỗi doanh nghiệp, mỗi thời kỳ. 10 Cơ cấu kinh tế không thể cố định lâu dài, phải có sự vận động chuyển dịch cần thiết, thích hợp với những biến động của điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội. Sự duy trì quá lâu hoặc sự thay đổi quá nhanh chóng cơ cấu kinh tế mà không phù hợp với những biến đổi của tự nhiên - kinh tế - xã hội đều có thể ảnh hưởng đến hiệu quả quá trình sản xuất kinh doanh. Bởi vậy, việc duy trì hay thay đổi cơ cấu kinh tế không phải là mục tiêu mà chỉ là phương tiện của việc tăng trưởng và phát triển kinh tế.

Cơ cấu kinh tế trong quá trình vận động chuyển dịch nhanh hay chậm không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan mà phụ thuộc vào các điều kiện cần thiết cho sự chuyển đổi, các mục tiêu kinh tế xã hội sẽ đạt được như thế nào? Sự phân tích trên, cho thấy: "Cơ cấu kinh tế là tổng thể các mối quan hệ chủ yếu về chất lượng và số lượng tương đối ổn định của các yếu tố hoặc các bộ phận của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong một hệ thống tái sản xuất xã hội với những điều kiện kinh tế xã hội nhất định, vào một khoảng thời gian nhất định" [11, 22]. Cách hiểu cơ cấu kinh tế như trên là khoa học tương đối toàn diện, đầy đủ các bộ phận cấu thành, các mối quan hệ khăng khít giữa các bộ phận cấu thành Có thể hiểu một cách trực diện hơn cơ cấu kinh tế là mối quan hệ và tỷ lệ giữa các ngành trong nền kinh tế (hoặc trong GDP), mối quan hệ giữa các vùng kinh tế, giữa các thành phần kinh tế.