Luận án tiến sĩ kế thừa và đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống trong quá tr

Tính cấp thiết của đề tài 1. Trong sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay, việc xây dựng nền đạo đức lành mạnh của xã hội là một trong những nhiệm vụ quan trọng. Điều đó đòi hỏi phải nhận thức đúng đắn vấn đề kế thừa các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc, tạo tiền đề cho việc xây dựng những chuẩn mực đạo đức mới phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội. Khi đề cập đến việc xây dựng nền văn hóa vô sản, V.

Lênin đã từng chỉ rõ: "Không phải là nghĩ ra một thứ văn hóa vô sản mới mà là phát triển những kiểu mẫu ưu tú, những kết quả tốt nhất của nền văn hóa hiện tồn, xét theo quan điểm thế giới quan của chủ nghĩa Mác và những điều kiện của đời sống và của cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản trong thời đại chuyên chính vô sản" [61, 548]. Kế thừa là quy luật chung của sự phát triển trong thế giới. Song, tính quy luật chung đó có những biểu hiện đặc thù tùy theo từng lĩnh vực và điều kiện lịch sử - cụ thể của từng dân tộc. Việc nhận thức sâu sắc các giá trị đạo đức truyền thống dân tộc và định hướng việc kế thừa nó một cách đúng đắn là đòi hỏi tất yếu và cấp bách hiện nay.

Đạo đức là một hiện tượng xã hội mà xét đến cùng chịu sự quy định của quan hệ kinh tế. Chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường đã dẫn tới những biến đổi nhanh chóng trong thang giá trị đạo đức xã hội về nội dung, hình thức, vị trí của các giá trị đó. Bản thân các giá trị truyền thống và hiện đại hòa quyện nhau trong từng yếu tố và cả hệ thống làm cho việc nhận thức sự vận động của các giá trị đạo đức truyền thống trở nên phức tạp hơn. Cơ chế thị trường được thiết lập ở nước ta trong gần mười lăm năm qua đã có tác động đến nhiều mặt của đời sống xã hội, nhất là đến đạo đức, trong đó có cả mặt tích cực và mặt 1 tiêu cực.

Sự xuất hiện đến mức báo động của các hiện tượng phản đạo đức, phi nhân tính trong đời sống xã hội đang hàng ngày làm xói mòn các giá trị đạo đức truyền thống và gây ra nỗi lo ngại cho nhiều người. Cũng chính từ đó, nảy sinh nhiều ý kiến khác nhau về vấn đề đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường. Bảo tồn và phát huy các giá trị đạo đức truyền thống dân tộc trong khi vẫn bảo đảm kinh tế thị trường vận hành và phát triển theo xu hướng tất yếu của nó đang là vấn đề đặt ra một cách cấp bách cả về lý luận và thực tiễn. Kế thừa và phát huy các giá trị đạo đức - văn hóa truyền thống dân tộc là một trong những nội dung quan trọng của việc "Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc".

Trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay, vấn đề này càng được Đảng, Nhà nước và nhân dân ta quan tâm sâu sắc. Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương tại Đại hội VIII khẳng định: "Trong điều kiện kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu quốc tế, phải đặc biệt quan tâm giữ gìn và nâng cao bản sắc văn hóa dân tộc; kế thừa và phát huy truyền thống đạo đức, tập quán tốt đẹp và lòng tự hào dân tộc" [29, 111]. Song, kế thừa và phát huy như thế nào đang còn là vấn đề cần phải được nhận thức đầy đủ để xác định phương hướng và giải pháp đúng đắn trong chỉ đạo thực tiễn xây dựng đời sống đạo đức phù hợp với yêu cầu của sự nghiệp đổi mới hiện nay. Chọn đề tài này, tác giả mong muốn góp phần làm rõ quan điểm nêu trên của Đảng ta.

Trong những năm đổi mới vừa qua, trên lĩnh vực văn hóa, nhất là trên các mặt tư tưởng, đạo đức, lối sống đã có những chuyển biến quan trọng theo hướng tích cực nhưng vẫn còn những mặt yếu kém. Đáng chú ý là "Tệ sùng bái nước ngoài, coi thường những giá trị văn hóa dân tộc, chạy theo lối sống thực dụng, cá nhân vị kỷ. đang gây hại đến thuần phong mỹ tục của dân tộc" [31, 46]. Để khắc phục những yếu kém trên, công tác lý 2 luận cần làm rõ nhiều vấn đề có liên quan đến văn hóa trong quá trình đổi mới, trong việc xác định những giá trị truyền thống cũng như hệ giá trị mới cần xây dựng, trong việc xử lý các mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế, văn hóa và chính trị, đạo đức và kinh tế.

Đây là vấn đề lớn và khá phức tạp, đòi hỏi phải có sự đầu tư nghiên cứu của nhiều người, trên nhiều mặt, trong đó việc giải quyết về mặt lý luận vấn đề kế thừa và đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống dân tộc là một hướng quan trọng góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng nền tảng đạo đức - văn hóa của con người và xã hội Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới hiện nay. Tình hình nghiên cứu đề tài Vấn đề kế thừa trong sự phát triển văn hóa nói chung, đạo đức nói riêng đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà chính trị, triết học, xã hội học, sử học, dân tộc học trong và ngoài nước. Đáng chú ý là một số chuyên khảo tiêu biểu của các nhà triết học, văn hóa học Xô viết trước đây bàn về kế thừa trong lĩnh vực văn hóa (mà đạo đức được quan niệm là một bộ phận hợp thành của văn hóa) như tác phẩm của E.Bale: "Tính kế thừa trong sự phát triển văn hóa" (Mátxcơva, 1969), của V.Kairan: "Tính kế thừa trong sự phát triển của văn hóa trong điều kiện của chủ nghĩa xã hội" (Mátxcơva, 1977). Một số tác giả khác lại xem xét vấn đề kế thừa trong hệ thống lý luận chung về văn hóa như S.Nartanốpxki với tác phẩm: "Một số vấn đề lý luận về văn hóa" (Lêningrat, 1977) hoặc A.Acnônđốp (Chủ biên) trong công trình "Cơ sở lý luận văn hóa Mác - Lênin", (Nxb Văn hóa.

Trường Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, tái bản, 1985). Ngoài ra, còn phải kể đến một số công trình nghiên cứu riêng về đạo đức học mà trong đó tính kế thừa cũng được đề cập đến với nhiều mức độ khác nhau như: "Nguyên lý đạo đức cộng sản" của A.Sixkin" (Nxb Sự thật, Hà Nội, 1961); "Đạo đức học", tập I và II của G. 3 Ở nước ta, trong Đề cương văn hóa Việt Nam (1943) Đảng ta đã đề cập đến vấn đề kế thừa giá trị văn hóa truyền thống dân tộc để xây dựng nền văn hóa Việt Nam theo ba nguyên tắc: dân tộc, khoa học, đại chúng. Tinh thần đó được phát triển trong báo cáo "Chủ nghĩa Mác và vấn đề văn hóa Việt Nam" của đồng chí Trường Chinh tại Hội nghị văn hóa toàn quốc lần thứ II (1948).

Từ đó đến nay, trong các Văn kiện Đại hội Đảng đều đề cập đến vấn đề kế thừa và phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc trong cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân cũng như trong cách mạng xã hội chủ nghĩa. Đặc biệt, Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa VIII) "Về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc" với quan niệm đạo đức là một trong những lĩnh vực then chốt của văn hóa, đã nhấn mạnh yêu cầu kế thừa và phát huy đạo lý truyền thống của dân tộc trong sự nghiệp xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới hiện nay. Quán triệt quan điểm trên của Đảng, từ cách tiếp cận triết học, văn hóa học, sử học, dân tộc học., nhiều nhà khoa học nước ta đã đi sâu nghiên cứu nhằm xác định các giá trị tinh thần truyền thống dân tộc làm cơ sở cho việc xây dựng đời sống văn hóa và con người Việt Nam trong sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa. Một số công trình tiêu biểu như "Tìm hiểu tính cách dân tộc" của GS Nguyễn Hồng Phong (Nxb Khoa học, Hà Nội, 1963); "Đạo đức mới" do GS Vũ Khiêu chủ biên (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1974); "Về vấn đề xây dựng con người mới" do GS Phạm Như Cương chủ biên (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1978); "Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam" của GS Trần Văn Giàu (Nxb Khoa học xã hội, 1980).

Năm 1982, Viện Mác - Lênin và Tạp chí Cộng sản đã tổ chức hội nghị khoa học đầu tiên về chủ đề "Giá trị văn hóa tinh thần của Việt Nam". Một số bản tham luận trình bày tại hội nghị của các nhà nghiên cứu thuộc 4 nhiều ngành văn hóa, giáo dục, nghệ thuật đã được in trong hai tập sách lấy tên "Về giá trị văn hóa tinh thần Việt Nam" do Nhà xuất bản Thông tin lý luận ấn hành năm 1983, trong đó đề cập đến một số vấn đề lý luận và phương pháp luận nghiên cứu về giá trị văn hóa tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam và khẳng định một số nội dung cơ bản trong các giá trị truyền thống cần được kế thừa trong quá trình xây dựng đời sống tinh thần ở nước ta. Ngoài ra, còn có công trình đề cập trực tiếp đến vấn đề kế thừa trên lĩnh vực văn hóa gắn với điều kiện đặc thù của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam như luận án phó tiến sĩ "Tính kế thừa trong sự phát triển của văn hóa Việt Nam (ở thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội)" của Nguyễn Thu Linh (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, 1987), hoặc đề cập đến kế thừa giá trị truyền thống dân tộc gắn với việc xây dựng nền văn hóa nghệ thuật hiện nay như luận án phó tiến sĩ "Kế thừa giá trị truyền thống văn hóa dân tộc trong việc xây dựng nền văn hóa nghệ thuật hiện nay" của Cù Huy Chữ (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, 1995). Cho đến nay, việc nghiên cứu tác động của kinh tế thị trường đến đạo đức đã và đang được nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm, đặc biệt là ở Trung Quốc, nơi mà "thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa" đang được xây dựng.