Luận án: Hoạt động ngân hàng phi truyền thống và hiệu quả NHTM niêm yết tại Việt Nam (2011-2019)

i LỜI CAM ĐOAN Tác giả luận án có lời cam đoan về công trình khoa học này của mình, cụ thể: Tôi tên là : Nguyễn Thị Thanh Nhàn Sinh ngày : 15 tháng 06 năm 1981 – Tại Tp.HCM Quê quán : Tuyên Quang Hiện đang công tác tại : Trường đại học Ngân hàng TPHCM Là nghiên cứu sinh khóa XIX của Trường đại học Ngân hàng TPHCM Tôi cam đoan luận án: “Hoạt động ngân hàng phi truyền thống và hiệu quả ngân hàng: trường hợp các ngân hàng thương mại niêm yết tại Việt Nam giai đoạn 2011 - 2019”.01 Người hướng dẫn khoa học: TS. Lê Thẩm Dương và TS. Đào Lê Kiều Oanh Luận án được thực hiện tại Trường Đại học Ngân hàng TPHCM. Luận án chưa từng được trình nộp để lấy học vị tiến sỹ tại một trường đại học bất kỳ.

Luận án là công trình nghiên cứu của riêng tôi, kết quả nghiên cứu là trung thực, trong đó không có các nội dung đã được công bố trước đây hoặc các nội dung do người khác thực hiện ngoại trừ những trích dẫn được dẫn nguồn đầy đủ trong luận án. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan của tôi.HCM, ngày 25 tháng 11 năm 2020 Nguyễn Thị Thanh Nhàn ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn Quý thầy cô trường Đại học Ngân hàng Tp.HCM và Khoa Sau đại học đã nhiệt tình giảng dạy, giúp đỡ, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu, thực hiện và hoàn thành luận án. Đặc biệt tôi xin chân thành cảm ơn TS. Lê Thẩm Dương, người hướng dẫn, người thầy, đã luôn tận tình định hướng, chỉ bảo, đưa ra các góp ý quý giá và những lời động viên quan trọng, đúng lúc nhất để tôi có thể hoàn thành tốt luận án.

Tôi cũng chân thành cảm TS. Đào Lê Kiều Oanh, người hướng dẫn hai, đã tận tâm và nhiệt thành hướng dẫn, hỗ trợ tôi rất nhiều để tôi có thể hoàn thành được luận án. Ngoài ra, để hoàn thiện luận án, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ quý báu của nhiều cá nhân và tập thể. Tôi xin cảm ơn Ban lãnh đạo khoa và các đồng nghiệp nơi tôi làm việc đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi hoàn thành quá trình nghiên cứu này.

Tôi cũng xin cảm ơn gia đình đã tạo điều kiện thuận lợi nhất về thời gian, cảm ơn bạn bè thân thiết đã luôn chia sẻ và động viên, giúp tôi chuyên tâm nghiên cứu để hoàn thành luận án. iii TÓM TẮT LUẬN ÁN Nhằm nâng cao năng lực cho hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam sau khủng hoảng tài chính thế giới 2007 – 2008, Ngân hàng nhà nước đã ban hành và chỉ đạo thực hiện hai đề án tái cơ cấu hệ thống ngân hàng thương mại theo hai giai đoạn 2011 – 2015 và 2016 – 2020. Trọng tâm của hai đề án ngoài việc xử lý nợ xấu thì còn là đẩy mạnh phát triển sản phẩm, dịch vụ ngân hàng, hướng đến chuyển đổi mô hình kinh doanh của các ngân hàng thương mại Việt Nam từ tập trung vào hoạt động tín dụng sang mô hình hoạt động chú trọng hơn các hoạt động ngân hàng phi truyền thống, cung cấp đa dạng các sản phẩm, dịch vụ tài chính. Đây cũng là xu hướng mà các hệ thống ngân hàng ở các nước phát triển trên thế giới đã khởi xướng từ những năm 1980.

Qua lược khảo các nghiên cứu trước về tác động của hoạt động ngân hàng phi truyền thống đến hiệu quả của các ngân hàng thương mại cho thấy các kết luận còn khác biệt. Bên cạnh đó, việc tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động ngân hàng phi truyền thống cũng chưa nhận được nhiều sự quan tâm. Ở Việt Nam các nghiên cứu về hiệu quả ngân hàng đã được tiến hành từ đầu những năm 2000 nhưng chưa có nghiên cứu về tác động của hoạt động ngân hàng phi truyền thống đến hiệu quả của ngân hàng thương mại. Ngoài ra, ở Việt Nam cũng chỉ có nghiên cứu của Nguyễn Minh Sáng và Nguyễn Thị Hạnh Hoa năm 2013 về các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng thương mại Việt Nam, là nghiên cứu có liên quan đến hướng nghiên cứu về các yếu tố tác động đến hoạt động ngân hàng phi truyền thống.

Đặc biệt, công trình nghiên cứu tiếp cận theo hướng tìm hiểu đồng thời tác động của hoạt động ngân hàng phi truyền thống đến hiệu quả của ngân hàng thương mại Việt Nam và các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động ngân hàng phi truyền thống tại ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh thực hiện các đề án tái cơ cấu chưa được thực hiện. Do đó, đề tài nghiên cứu “HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG PHI TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆU QUẢ NGÂN HÀNG: TRƯỜNG HỢP CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI NIÊM YẾT TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2011 – 2019” là cần thiết để bổ sung cơ sở lý luận cũng như bằng chứng thực nghiệm về vấn đề này. Luận án kế thừa nghiên cứu của Akhigbe & Stevenson (2010) và một số nghiên cứu liên quan để xây dựng mô hình về tác động của hoạt động ngân hàng phi truyền thống đến hiệu quả tại các ngân hàng thương mại niêm yết Việt Nam. Luận án cũng kế thừa nghiên cứu của Rogers & Sinkey (1999) cùng một số nghiên cứu liên quan để xây dựng mô hình iv các yếu tố tác động đến hoạt động ngân hàng phi truyền thống tại các ngân hàng thương mại niêm yết Việt Nam, trong đó bổ sung thêm yếu tố số lượng chi nhánh và điểm giao dịch, yếu tố chưa được xem xét đến trong các nghiên cứu trước.

Luận án thu thập dữ liệu của 13 ngân hàng thương mại niêm yết Việt Nam trong thời gian từ 2011- 2019 và sử dụng ước lượng SGMM hai bước của Arellano & Bover (1995) và Blundell & Bond (1998) để chạy và kiểm định mô hình nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu cho thấy hoạt động ngân hàng phi truyền thống làm tăng hiệu quả của các ngân hàng thương mại niêm yết Việt Nam. Các yếu tố khác như biến trễ của hiệu quả ngân hàng, tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản có tác động cùng chiều đến hiệu quả của ngân hàng thương mại niêm yết Việt Nam, trong khi các yếu tố tác động ngược chiều là quy mô và lạm phát. Nghiên cứu chưa tìm thấy mối quan hệ giữa các biến về lợi nhuận trên tài sản, tỷ lệ an toàn vốn và tốc độ tăng trưởng kinh tế với hiệu quả ngân hàng.

Bên cạnh đó, các yếu tố ảnh hưởng cùng chiều tới hoạt động ngân hàng phi truyền thống tại ngân hàng thương mại niêm yết Việt Nam là hoạt động ngân hàng phi truyền thống của kỳ trước, tỷ lệ an toàn vốn và số lượng chi nhánh, điểm giao dịch của ngân hàng trong khi biến về tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng có tác động ngược chiều. Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án đã đưa ra một số kiến nghị đối với các ngân hàng thương mại Việt Nam để các ngân hàng có thể đẩy mạnh phát triển các hoạt động ngân hàng phi truyền thống và nâng cao hơn nữa hiệu quả ngân hàng trong tương lai. Như vậy, luận án đã có những đóng góp nhất định. Về mặt cơ sở lý luận, luận án đóng góp các bằng chứng thực nghiệm để khẳng định và bổ sung cơ sở lý thuyết về tác động của hoạt động ngân hàng phi truyền thống đến hiệu quả ngân hàng và các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động phi truyền thống của NHTM trong điều kiện các NHTM niêm yết ở Việt Nam giai đoạn 2011 – 2019.

Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp những bằng chứng thực nghiệm, cùng với những gợi ý chính sách từ nghiên cứu giúp cho các nhà quản trị ngân hàng có những quyết sách tốt hơn cho quá trình điều hành quản lý hoạt động kinh doanh ngân hàng nâng cao hiệu quả hoạt động trong tương lai. v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Cụm từ tiếng Anh Cụm từ tiếng Việt OBS Off – Balance Sheet Các hoạt động ngoài bảng cân đối kế toán ROA Return On Assets Tỷ số lợi nhuận ròng trên tài sản ETA Equity To Assets Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản NIM Net Interrest Margin Tỷ lệ thu nhập lãi cận biên LLP Provision for loan losses Dự phòng rủi ro tín dụng DEA Data Envelopment Analysis Phương pháp phân tích bao dữ liệu TE Technically Efficiency Hiệu quả kỹ thuật AE Allocative Efficiency Hiệu quả phân bổ CE Cost Efficiency Hiệu quả chi phí SE Scale Efficiency Hiệu quả quy mô DMUs Decision Making Units Các đơn vị ra quyết định CRS Constant returns to scale Hiệu quả không đổi theo quy mô VRS Variable Returns to Scale Hiệu quả thay đổi theo quy mô PTE Pure Technical Efficiency Hiệu quả kỹ thuật thuần tuý FEM Fixed Effects Model Mô hình tác động cố định REM Random Effects Model Mô hình tác động ngẫu nhiên GMM General Method of Moments Phương pháp hồi quy mô – men tổng quát SGMM System Generalized Method of Phương pháp Moment tổng quát hệ thống Moments NHTM Ngân hàng thương mại NHTMNY Ngân hàng thương mại niêm yết NHPTT Ngân hàng phi truyền thống BCKQKD Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh vi MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.ii TÓM TẮT LUẬN ÁN. iii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG.ix DANH MỤC HÌNH.

x CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU. Lý do nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu:.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Các đóng góp và điểm mới của luận án. Kết cấu luận án.8 CHƯƠNG 2: LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM CÓ LIÊN QUAN.

Hiệu quả của ngân hàng thương mại. Khái niệm hiệu quả ngân hàng thương mại. Phân loại hiệu quả ngân hàng. Các phương pháp đo lường hiệu quả ngân hàng thương mại.

Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả ngân hàng thương mại. Hoạt động ngân hàng phi truyền thống. Khái niệm hoạt động ngân hàng phi truyền thống. Phân loại hoạt động ngân hàng phi truyền thống.

Đo lường hoạt động ngân hàng phi truyền thống. Các nguyên nhân dẫn đến sự phát triển của hoạt động ngân hàng phi truyền thống. Cơ sở lý thuyết về tác động của hoạt động NHPTT đến hiệu quả ngân hàng. Lý thuyết trung gian tài chính – The Intermediation theory of banking.

Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại. Lý thuyết lợi ích kinh tế nhờ quy mô (Economies of Scale). Tác động của hoạt động NHPTT đến hiệu quả ngân hàng. Tác động tích cực.

Tác động tiêu cực. Lược khảo các công trình nghiên cứu có liên quan. Các nghiên cứu về tác động của hoạt động ngân hàng phi truyền thống đến hiệu quả ngân hàng. Các nghiên cứu thực nghiệm về các yếu tố tác động đến hoạt động ngân hàng phi truyền thống.