Luận án tiến sĩ đổi mới các tổ chức chính trị xã hội trong quá trình chuyển sang

LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài. Lịch sử loài người từ khi phân chia thành giai cấp đã mang lại cho chúng ta nhiều bằng chứng cho thấy việc hình thành được một thiết chế dân chủ sẽ có tác động to lớn như thế nào đến diện mạo chung của xã hội, đến sự tăng trưởng kinh tế và giải phóng năng lực sáng tạo của con người. Song lịch sử cũng chứng minh rằng, hiệu quả tác động của dân chủ đến sự phát triển mọi mặt đời sống xã hội lại phụ thuộc một cách quyết định vào sự hoàn thiện của hệ thống chính trị với tư cách là cơ chế thực hiện quyền lực chính trị trong xã hội tương ứng.

Nhận rõ mối quan hệ giữa dân chủ và hệ thống chính trị nói chung, giữa quá trình hình thành nền dân chủ XHCN với việc hoàn thiện hệ thống chính trị của thời kỳ quá độ lên CNXH nói riêng, các văn kiện được Đại hội VI và Đại hội VII của Đảng ta thông qua đã xem việc đổi mới hệ thống chính trị bằng cách dân chủ hoá toàn diện hệ thống đó nhằm từng bước hình thành nền dân chủ XHCN là nhiệm vụ cấp bách của quá trình đổi mới. Hệ thống chính trị trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở nước ta - như Cương lĩnh được Đại hội VII thông qua và Hiến pháp 1992 khẳng định dưới hình thức pháp lý của quan điểm đó - bao gồm Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể khác của nhân dân. Sau gần chục năm thực hiện công cuộc đổi mới toàn diện đất nước - trong đó có hệ thống chính trị, “Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân đã coi trọng các hình thức tập hợp đa dạng nhằm mở rộng khối đại đoàn kết toàn dân, động viên nhân dân thực hiện nhiệm vụ chính trị, đẩy mạnh các hoạt động xã hội, chăm lo và bảo vệ lợi ích thiết thực của nhân dân. Sự tham gia của Mặt trận và các đoàn thể trong công tác xây dựng luật pháp, chính sách, xây dựng chính quyền các cấp, thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội.

ngày càng được tăng cường” (4 - 9, tr. Trong khi đánh giá cao thành tựu của việc đổi mới các tổ chức chính trị - xã hội của nhân dân như vậy, Đảng ta cũng thấy rằng, Mặt trận và các đoàn thể còn lúng túng trong nội dung và phương thức hoạt động; tình trạng quan liêu, dân chủ hình thức trong các tổ chức đó còn nặng nề đã làm hạn chế đáng kể việc phát huy tiềm năng sáng tạo của các thành viên Mặt trận và các đoàn thể trong quá trình đổi mới. Do vậy, tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội vẫn là một đòi hỏi bức thiết ở nước ta hiện nay. Vấn đề đó càng trở nên cấp bách hơn, khi chúng ta nhất quán thực hiện chính sách phát triển kinh tế nhiều thành phần, xây dựng đồng bộ cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN.

Quá trình ấy tất yếu dẫn đến sự phân hoá sâu sắc về cơ chế xã hội, về tâm lý, tư tưởng, tình cảm trong nhân dân. Vì vậy vấn đề đặt ra là bằng cách nào phát huy được dân chủ rộng rãi, đúng hướng để quy tụ được sức mạnh của các nhóm người, các tầng lớp, các giai cấp và cả cộng đồng dân tộc để thực hiện thành công sự nghiệp đổi mới làm cho nhân dân thực sự trở thành chủ thể sáng tạo lịch sử một cách tích cực và chủ động. Bởi vậy, mức độ thực hiện mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng văn minh” tuỳ thuộc một cách quyết định vào việc giải pháp đúng đắn câu hỏi nêu trên. Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu nội dung và giải pháp đổi mới các tổ chức chính trị - xã hội trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa trở thành nhiệm vụ chín muồi và cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn.

Tình hình nghiên cứu Đổi mới là sự nghiệp mới mẻ, chưa có tiền lệ, mẫu hình. Để thực hiện thắng lợi sự nghiệp đó, chúng ta phải tìm tòi, sáng tạo lý luận. Đổi mới hệ thống chính trị nói chung và đổi mới các tổ chức chính trị - xã hội nói riêng đang là vấn đề cấp bách nên được nhiều nhà lý luận, nhà chính trị - thực tiễn quan tâm nghiên cứu nhằm từng bước hình thành và hoàn thiện quan điểm đối với công cuộc đổi mới ở nước ta (1). Trong các công trình khoa học của mình, những tác giả đã đề cập tới một loạt vấn đề liên quan tới lý luận chung về đổi mới, dân chủ và dân chủ XHCN, những nhân tố chế định sự hình thành và phát triển nền dân chủ XHCN, cơ chế tổng quát “ Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ”, đổi mới vai trò lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước cũng như tổ chức và hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội.

Thông qua đó, các tác giả đã nêu ra nhiều kiến nghị có giá trị nhằm đẩy mạnh quá trình đổi mới ở nước ta. Tuy vậy, đến nay không phải mọi vấn đề lý luận về đổi mới hệ thống chính trị nói chung, đổi mới các tổ chức chính trị - xã hội nói riêng đã được giải quyết. Công cuộc đổi mới càng được triển khai về chiều rộng và chiều sâu càng đặt ra (1) Xem: Chính trị và hệ thống chính trị trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở nước ta. Chương trình khoa học công nghệ KX.

05; Hoàng Văn Hảo: Dân chủ hoá các tổ chức chính trị - xã hội - một phương hướng cơ bản để tăng cường quyền lực của nhân dân ở nước ta hiện nay, Tạp chí Nghiên cứu lý luận, số 1 - 1993; Phạm Ngọc Quang: vấn đề quyền lực và cơ chế thực hiện quyền lực trong kỳ quá độ lên CNXH ở nước ta, Tạp chí Nghiên cứu lý luận, số 1 - 1993: Phạm Ngọc Quang: Hồ Chí Minh với những nguồn lực trí tuệ của Đảng, Tạp chí thông tin lý luận, số 4 - 1993; Đặng Quang Uẩn: Nhân dịp kỷ niệm cách mạng Tháng Mười nghĩ về mối quan hệ giữa Đảng và giai cấp trong thời kỳ thoái trào của chủ nghĩa xã hội, Tạp chí thông tin lý luận, số 11 - 1993; Đào Duy Cận - Khoa Minh - Đỗ Nguyên Phương - Đậu Thế Biểu - Nguyễn Thế Phấn: Những vấn đề lý luận của CNXH ở Việt Nam, tập III - chính sách xã hội và hệ thống chính trị; Đỗ Nguyên Phương - Trần Ngọc Đường: Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và nhà nước pháp quyền. nhiều vấn đề mới đòi hỏi giới lý luận phải nghiên cứu. Đổi mới các tổ chức chính trị - xã hội của nhân dân trong mối quan hệ với quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN là một trong những vấn đề như vậy. Chính vì vậy, người viết chọn đề tài này làm đối tượng trình bày trong luận án của mình với hy vọng góp phần khắc phục điểm trống đó về lý luận.

Mục đích và nhiệm vụ của luận án. Chọn đề tài này, người làm luận án nhằm nghiên cứu một cách tương đối hệ thống các vấn đề có liên quan tới quá trình đổi mới các tổ chức chính trị - xã hội trong mối tương quan với quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN; xác định nội dung cơ bản của đổi mới các tổ chức ấy; kiến nghị các giải pháp thích hợp để đổi mới tổ chức, nội dung, phương pháp hoạt động nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay. Để đạt được mục đích đó, nhiệm vụ của luận án là: - Làm rõ khái niệm và cơ sở phân loại các tổ chức chính trị - xã hội. - Phân tích những tác động của nền kinh tế thị trường đến quá trình đa dạng hoá cơ cấu xã hội, đến quá trình đa dạng hoá các tổ chức chính trị - xã hội.

Từ đó, làm sáng tỏ thực trạng các tổ chức chính trị - xã hội ở nước ta, những vấn đề đang đặt ra cần giải quyết. - Phân tích, luận giải nội dung đổi mới tổ chức và hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội trong giai đoạn chuyển sang kinh tế thị trường hiện nay. - Phân tích mối quan hệ giữa Đảng và nhân dân trong tình hình hiện nay, mối quan hệ giữa quá trình đổi mới các tổ chức chính trị - xã hội và vấn đề nhất nguyên chính trị trên nền tảng kinh tế thị trường; khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với các tổ chức chính trị - xã hội. Cái mới về khoa học của luận án.

Bằng việc nghiên cứu tương đối toàn diện vấn đề đổi mới các tổ chức chính trị - xã hội trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường hiện nay ở nước ta, luận án đã mang lại một số điểm mới về mặt khoa học sau đây: Một là, phân tích một cách có hệ thống để đi đến xác định khái niệm “Tổ chức chính trị - xã hội”. Hai là, xác định những nhân tố chế định sự hình thành và hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội. Ba là, phân tích những tác động của nền kinh tế - thị trường đối với các tổ chức chính trị - xã hội. Từ đó tìm ra phương hướng nhằm đổi mới các tổ chức chính trị - xã hội trong phần có liên quan tới quá trình chuyển sang kinh tế thị trường.

Bốn là, phân tích và luận chứng về sự đổi mới nội dung và phương thức lãnh đạo của Đảng đối với các tổ chức chính trị - xã hội trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu. Luận án được thực hiện trên cơ sở những tư tưởng cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng ta về dân chủ, đổi mới hệ thống chính trị, về các tổ chức chính trị - xã hội. Trên cơ sở đó, người viết đi sâu vào nghiên cứu thực tiễn đối với các tổ chức chính trị - xã hội để phân tích, khái quát rút ra những vấn đề cần thiết phục vụ mục đích và yêu cầu của luận án.