Luận án tiến sĩ chuyển dịch cơ cấu ngành ở các nền kinh tế mới công nghiệp hóa v

TRUNG TÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN QUỐC GIA VIỆN KINH TẾ HỌC BÙI TẤT THẮNG SỰ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ CỦA CÁC NỀN KINH TẾ MỚI CÔNG NGHỆP HOÁ Ở ĐÔNG Á VÀ VIỆT NAM CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ CHÍNH TRỊ HỌC Mã hiệu: 50201 LUẬN ÁN PHÓ TIẾN SĨ KHOA HỌC KINH TẾ Người hướng dẫn: PTS VŨ TUẤN ANH PHẦN MỞ ĐẦU 1.Lựa chọn đề tài và tên gọi của luận án: Hơn 50 năm qua kể từ Đại hội lần thứ III của Đảng (1960) đến nay, công nghiệp hoá chẳng những vẫn luôn được khẳng định là nhiệm trung tâm trong suốt thời kỳ quá độ tiến lên CNXH ở nước ta, mà còn nhiều lần được tái xác định là “đã thu được những kết quả bước đầu quan trọng”, song lại vẫn chỉ đang ở “giai đoạn đầu” hay “chặng đường đầu tiên”. Điều đó chứng tỏ rằng, công cuộc công nghiệp hoá mà chúng ta đang ra sức thực hiện hết sức khó khăn phức tạp và còn chứa đựng rất nhiều vấn đề cần phải được tiếp tục làm sáng tỏ, và hơn thế, thậm chí còn cần phải được nhận thức lại, cả về phương diện lý luận lẫn thực tiễn, theo như tinh thần đổi mới từ Đại hội lần thứ VI của Đảng (1986). Một vấn đề cốt lõi nhất trong số ấy là động thái chuyển dịch cơ cấu ngành trong quá trình công nghiệp hoá, bao quát trong đó những điều kiện, xu thế, bước đi, con đường, làm thành quá trình lịch sử thay thế nền sản xuất xã hội dựa trên phương thức truyền thống, lấy nông nghiệp làm căn bản, bằng phương thức sản xuất công nghiệp hiện đại giữ vai trò chi phối. Cũng trong khoảng thời gian trên, các nước đang phát triển ở khắp nơi trên thế giới cũng dốc sức thúc đẩy việc thực hiện công nghiệp hoá bằng các hình thức khác nhau.

Và trong số ít nước được coi là thành công, nhóm các nước nằm ở khu vực Đông Bắc và Đông Nam Châu Á, láng giềng của Việt Nam, bao gồm Hồng Kông, Đài Loan, Nam Triều Tiên và Singapo - mà trong sách báo người ta thường gọi tắt là các “nền kinh tế mới công nghiệp hoá (NIEs) Đông Á”- đã nổi bật lên với những thành tựu đặc biệt xuất sắc, khiến cả thể giới phải ngưỡng mộ và xem như điều “thần kì” kinh tế sau Nhật Bản. Do sự gần gũi về địa lý và nhiều điểm tương đồng có tính chất khu vực khác nữa, việc nghiên cứu những bài học thành công của nhóm NIEs này và so sánh, đối chiếu với tình hình thực hiện công nghiệp hóa ở nước ta, chắc rằng sẽ có thể rút ra được những kết luận bổ ích và cần thiết cho việc hiểu rõ hơn con đường mà chúng ta phải tiếp tục thực hiện quá trình công nghiếp hoá nước nhà, đặc biệt trên tinh thần “đổi mới tư duy kinh tế” hiện nay. Vì những lẽ trên mà tác giả lựa chọn đề tài này để nghiên cứu và xác định tên gọi của bản luận án là: “Sự chuyển dịch cơ cấu ngành trong quá trình công nghiệp hoá của các nền kinh tế mới công nghiệp hoá ở Đông Á và Việt Nam”. Mục đích nghiên cứu: Có một thực tế được thừa nhận một cách phổ biến là, mặc dù đất nước đã hết sức nỗ lực thực hiện công nghiệp hoá theo đường lối mà Đảng ta đã đề ra, song kết quả của hơn 30 năm phấn đấu gian khổ còn ít ỏi, thậm chí có những giải pháp đã đưa ra thực thi bị lâm vào tình trạng bế tắc.

Trong khi đó, một số nước khác lại rất thành công trong công cuộc công nghiệp hoá bằng các con đường khác. Tình hình ấy tất yếu dẫn đến việc phải xem xét lại quá trình thực hiện công nghiệp hoá trong thời kỳ đã qua. Đồng thời, phải xem xét xem những nước thành công đã thực thi quá trình công nghiệp hoá bằng cách tiếp cận nào, những nhân tố thúc đẩy và điều kiện ràng buộc gì đã đem lại cho họ kết quả như vậy. Từ điểm xuất phát ấy, mục đích nghiên cứu của đề tài sẽ nhằm vào các vấn đề sau: 1.

Hệ thống lại một số vấn đề lý luận liên quan trực tiếp tới cơ cấu ngành kinh tế đã được trình bày trong một số trường phái lý thuyết kinh tế chủ yếu. Phân tích quá trình dịch chuyển cơ cấu ngành trong quá trình công nghiệp hoá của NIEs Đông Á, xem xét những nguyên nhân chi phối trong qúa trình này và những bài học kinh nghiệm cũng như khả năng vận dụng chúng trong tình hình mới ở Việt Nam. Phân tích quá trình nhận thức và vận động thực tiễn của quá trình công nghiệp hóa của Việt Nam mấy chục năm qua. Kết hợp sự phân tích về mặt lý thuyết với so sánh thực tế giữa NIEs Đông Á và Việt Nam, xem xét lại cách tiếp cận cơ cấu ngành trong quá trình công nghiệp hoá ở Việt Nam.

Trên cơ sở phân tích những điều kiện ràng buộc và chi phối sự thay đổi cơ cấu ngành trong quá trình công nghiệp hoá, nêu ra một số khuyến nghị về giải pháp cơ cấu ngành trong việc thúc đẩy quá trình cônghiệp hóa ở nước ta trong giai đoạn hiện nay. 3 Đối tượng và phạ vi nghiên cứu Đề tài có thể được phân tích trên nhiều phương diện khác nhau, nhưng ở đây, các vấn đề được đề cập đến dưới giác độ của kinh tế chính trị học. Điều đó hàm nghĩa rằng, trong quá trình phân tích, việc chỉ ra các xu hướng vận động vĩ mô với các điều kiện ràng buộc và qui định các quá trình kinh tế được nhấn mạnh hơn là việc trình bày những tài liệu phản ánh các sự kiện và tình hình nổi lên bề mặt của quá trình công nghiệp hoá. Phạm vi vấn đề được xác định là sự chuyển dịch cơ cấu ngành – phân biệt với các loại cơ cấu kinh tế khác.

Phạm vi thời gian được xác định là thời kỳ diễn ra quá trình công nghiệp hóa- phân biệt với các thời kỳ hay giai đoạn phát triển kinh tế khác trong toàn bộ quá trình lịch sử phát triển kinh tế- xã hội của một quốc gia. Phạm vi không gian cũng được xác định rõ là các nền kinh tế mới công nghiệp hoá (NIEs) Đông Á (bao gồm Nam Triều Tiên, Đài Loan, Hồng Kông và Singapo) và Việt Nam. Trong khuôn khổ được xác định ấy, đề tài đặt trọng tâm vào chỗ làm sáng tỏ những cơ sở khách quan và chủ quan, những điều kiện bên trong và bên ngoài, những nhân tố kinh tế và chính trị- xã hội. của bước chuyển đầu tiên của cơ cấu ngành khi bước vào thời kỳ công nghiệp hoá cùng những tác nhân thúc đẩy chúng trong suốt thời kỳ đó.

Phương pháp nghiên cứu Trước hết, điều cần nhấn mạnh về mặt phương pháp nghiên cứu đối với đề tài này là: - Khía cạnh lịch sử của vấn đề: Tiến trình công nghiệp hoá của bất cứ quốc gia nào cũng đều bắt nguồn từ sự phát triển lâu dài trong lịch sử và gắn chặt với những bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá. của tình hình trong nước và quốc tế. Không thể lý giải nổi những bước biến thiên của toàn bộ quá trình công nghệp hoá cũng như những thay đổi cơ cấu bộ phận nếu như không đặt nó trong mối quan hệ rộng lớn ấy. Vì vậy đề tài chú trọng nhiều tới những hoàn cảnh lịch sử qui định quá trình hình thành và làm thay đổi cơ cấu ngành trong qúa trình công nghiệp hoá của NIEs Đông Á và Việt Nam.

- Dựa trên nền tảng các dữ kiện lịch sử, đề tài đặc biệt chú ý đến việc sử dụng phương pháp so sánh, là một trong số những phương pháp rất quan trọng và được dùng phổ biến trong nghiên cứu kinh tế hiện nay. Mặc dù việc tiến hành nghiên cứu so sánh ở đây gặp nhiều khó khăn do những sai biệt về thể chế, cơ sở dữ liệu, mức độ hoàn thiện của hệ thống thống kê và cả những tài liệu có thể có được, nhưng dẫu sao, đó là vấn đề chung mà hầu như mọi quá trình nghiên cứu so sánh nào cũng gặp phải.Không thể tránh được tất cả mọi sự khập khiễng trong so sánh. Và dường như chính bởi sự “khập khiễng” ấy lại càng cần tới sự phân tích so sánh. Do vậy, đề tài tập trung vào những điểm giống và khác nhau của cả mô hình lý thuyết và thực tế lẫn quá trình vận động hiện thực cùng những điều kiện khách quan, các nhân tố ràng buộc và thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu ngành trong quá trình công nghiệp hoá giữa NIEs Đông Á và Việt Nam.

Đồng thời, đề tài cũng quan tâm nhiều hơn tới giai đoạn đầu tiên tiến hành công nghiệp hoá là giai đoạn được coi là khó khăn hơn cả- (“vạn sự khởi đầu nan”) - mà NIEs Đông Á đã qua, do đó mà có những bài học thực tế, còn ở Việt Nam thì mấy chục năm đã qua, nhưng chưa nhích lên xa hơn được bao nhiêu và vẫn còn đang “gặp khó khăn” của buổi “ban đầu”. Làm như vậy là bởi hy vọng rằng, từ những so sánh đó, có thể có thêm được những căn cứ cho những kết luận rút ra, góp lời bàn về các giải pháp cơ cấu ngành trong quá trình công nghiệp hoá trong những năm cuối cùng của thế kỉ XX ở nước ta. Ngoài ra, đề tài cũng chú trọng tới các phương pháp hệ thống, phương pháp lôgic, phương pháp phân tích và tổng hợp, qui nạp và diễn dịch và các phương pháp nghiên cứu khác đang được vận dụng trong khoa học kinh tế. Đề tài đã nghiên cứu đến đâu? Vấn đề chuyển đổi cơ cấu ngành trong thời kì công nghiệp hoá từ lâu đã thu hút sự chú ý rộng rãi của những nhà kinh tế ở cả các cơ quan làm công tác nghiên cứu lý luận lẫn các cơ quan chỉ đạo thực tiễn.

Vì thế, đã có khá nhiều các bài viết đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành (như tạp chí Nghiên cứu kinh tế, tạp chí Kế hoạch hoá, tạp chí Thống kê v.), đề cập tới khía cạnh này hay khía cạnh khác ở các mức độ khác nhau. Thường thì trong các công trình nghiên cứu về công nghiệp hoá nói chung, các vấn đề cơ cấu ngành chiếm một nội dung quan trọng. Trong số những công trình đã xuất bản, liên quan trực tiếp tới phần về lý luận và thực tiễn Việt Nam của đề tài phải kể đến các công trình: 1. “Xây dựng cơ cấu kinh tế trong thời kỳ quá độ ở nước ta” – Tác giả tập thể, do Viện kinh tế học, UBHKVH Việt Nam xuất bản năm 1986.