Luan an mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước ở việt nam thực trạng và định hướng ph

Tính cấp thiết của đề tài Nhiều năm qua, Đảng và Nhà nước ta đã tiến hành nhiều công cuộc "đổi mới". Đổi mới cơ chế quản lý nền kinh tế nói chung, đổi mới các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) nói riêng là một trong những nội dung cơ bản có ý nghĩa quyết định đối với sự nghiệp đổi mới nền kinh tế nước ta. Trong đó, cùng với việc đổi mới cơ chế là việc tìm tòi, tổ chức các hình thức tổ chức kinh doanh của các DNNN là một nhiệm vụ rất quan trọng. Để đảm bảo cho DNNN không ngừng phát triển và nâng cao hiệu quả, giữ một vị trí then chốt trong nền kinh tế, làm lực lượng nòng cốt, làm công cụ vật chất quan trọng để Nhà nước định hướng và điều tiết kinh tế vĩ mô, góp phần chủ yếu để kinh tế nhà nước thực hiện vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) và là chủ lực trong hội nhập kinh tế quốc tế.

Xây dựng kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam đặt ra yêu cầu cần phát huy và sử dụng hiệu quả tiềm năng của các thành phần kinh tế, đồng thời với việc đổi mới mô hình tăng trưởng và cơ cấu lại nền kinh tế theo hướng từ phát triển theo chiều rộng sang phát triển hợp lý theo chiều sâu, nâng cao chất lượng hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Theo hướng này đối với thành phần kinh tế nhà nước thực tế qua hơn 20 năm qua ở Việt Nam cho thấy cần tiếp tục đẩy mạnh cải cách, tiến hành đổi mới nhằm nâng cao sức cạnh tranh của DNNN, thực hiện đúng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân. Văn kiện Đại hội XI Đảng Cộng sản Việt Nam (2011) khẳng định cần: "xây dựng một số tập đoàn kinh tế mạnh, đa sở hữu, trong đó sở hữu nhà nước giữ vai trò chi phối, cơ cấu lại ngành nghề kinh doanh của các tập đoàn kinh tế và tổng công ty nhà nước để doanh nghiệp nhà nước thực sự trở thành nòng cốt của kinh tế nhà nước". Trong quá trình quản lý, Đảng và Nhà nước ta đã đưa ra nhiều chỉ thị, nghị quyết, quyết định, nhiều chính sách pháp luật và thực hiện nhiều biện pháp tổ chức, sắp xếp, đổi mới hệ thống DNNN, nhằm đổi mới cơ chế quản lý để DNNN tự chủ, tự chịu trách nhiệm, hợp tác và cạnh tranh bình đẳng với doanh nghiệp thuộc các 1 thành phần kinh tế khác theo pháp luật, thực sự là đầu tàu, hạt nhân dẫn dắt các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác phát triển.

Vì vậy, mô hình tập đoàn kinh tế (TĐKT) đã ra đời và hoạt động. Thực trạng các tập đoàn kinh tế nhà nước (TĐKTNN) chủ yếu là mô hình chuyển đổi từ các tổng công ty 90 và 91 sang mô hình tập đoàn, chuyển đổi từ mô hình Nhà nước bao cấp sang cơ chế thị trường với kỳ vọng làm nòng cốt kinh tế cho các DNNN. Hoạt động của các TĐKTNN ở Việt Nam thời gian qua cho thấy, mô hình này đã đạt được những kết quả nhất định, là một trong những công cụ điều tiết vĩ mô của Nhà nước. Về cơ bản, các TĐKT đã nắm giữ những ngành, lĩnh vực then chốt trong nền kinh tế, khẳng định vai trò trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội đất nước, quy mô vốn liên tục tăng.

Bên cạnh những thành công mà các TĐKTNN đạt được, có không ít tiêu cực, làm dấy lên hoài nghi về vai trò thực tế của nó, không chỉ về hiệu quả kinh tế mà cả hoạt động xung quanh nó như: (i) chưa tương xứng với nguồn lực nhà nước đầu tư; (ii) đầu tư vốn không đúng mục đích; (iii) công tác giám sát, kiểm soát nội bộ còn yếu dẫn đến không ngăn chặn, giảm thiểu tổn thất trong quá trình hoạt động sản xuất, kinh doanh; (iv) vai trò và cơ chế của hoạt động của kiểm soát viên trong TĐKTNN bị tê liệt không hiệu quả; (v) Cơ cấu tổ chức, chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu; (vi) Cơ chế quản lý của chủ sở hữu nhà nước và nhân sự đại diện chủ sở hữu nhà nước chưa rõ ràng; (vii) Trách nhiệm của người đại diện vốn chủ sở hữu chưa rõ, chưa gắn liền với hiệu quả hoạt động của tập đoàn; (viii) Chưa tách bạch trách nhiệm và còn sự mâu thuẫn giữa QLNN và cơ quan chủ quản dẫn đến chồng chéo và không đánh giá đúng trách nhiệm, không có cơ chế quản lý tình trạng đầu tư tràn lan, kém hiệu quả của TĐKTNN. Cùng với sự chỉ đạo của Chính phủ về việc thành lập Ủy ban quản lý vốn Nhà nước tại doanh nghiệp, theo đó 21 TĐKT và tổng công ty nhà nước sẽ chuyển 2 về chịu sự quản lý của Ủy ban quản lý vốn. Bảy TĐKTNN bao gồm: Tập đoàn Dầu khí quốc gia Việt Nam, Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam, Tập đoàn Điện lực Việt Nam, Tập đoàn Hóa chất Việt Nam, Tập đoàn Công nghiệp than khoáng sản Việt Nam, Tập đoàn Công nghiệp cao su Việt Nam, Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam. Theo đó, để đánh giá hoạt động của các TĐKTNN, bộ tiêu chí đánh giá về tổng tài sản, tổng vốn chủ sở hữu, mức bảo toàn vốn, mức sinh lời, đóng góp với ngân sách nhà nước, các chỉ tiêu hiệu quả hoạt động, kiểm soát rủi ro về tài chính, quản trị như: tài chính, kinh doanh, đầu tư, lao động, nhân sự, tiền lương, quản trị doanh nghiệp được áp dụng để đánh giá.

Trước bối cảnh đổi mới như vậy, việc nghiên cứu thực trạng mô hình TĐKTNN ở Việt Nam - Thực trạng và định hướng phát triển là rất cần thiết. Luận án tập trung vào đánh giá thực trạng mô hình TĐKTNN, đo lường hiệu quả hoạt động, chỉ ra các vấn đề tồn tại và nguyên nhân, trên cơ sở đó đề xuất mô hình TĐKTNN và các kiến nghị về chính sách để nâng cao hoạt động của mô hình TĐKTNN ở Việt Nam. Luận án tập trung trả lời các câu hỏi sau: - Thực trạng hoạt động của TĐKTNN ở Việt Nam hiện nay? - Những tồn tại và nguyên nhân của mô hình TĐKTNN hiện nay là gì? - Trong bối cảnh mới, mô hình TĐKTNN nào ở Việt Nam là phù hợp? - Giải pháp nào để mô hình TĐKTNN hoạt động có hiệu quả? 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Làm rõ thực trạng hoạt động của mô hình các TĐKTNN trong thời gian vừa qua, từ đó rút ra các tồn tại và nguyên nhân, trên cơ sở đó đề xuất được mô hình TĐKTNN ở Việt Nam trong bối cảnh mới. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu, luận giải cơ sở lý luận về mô hình TĐKTNN ở Việt Nam. - Phân tích thực trạng hoạt động của mô hình TĐKTNN thời gian từ cuối năm 2010 cho đến 5/2018. 3 - Phân tích và làm rõ nguyên nhân những tồn tại của mô hình TĐKTNN ở Việt Nam.

- Đề xuất mô hình TĐKTNN ở Việt Nam và các kiến nghị, giải pháp để nâng cao hiệu quả hoạt động của TĐKTNN trong bối cảnh mới. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là: Thực trạng và định hướng phát triển của mô hình TĐKTNN. Phạm vi nghiên cứu - Về thời gian: Luận án chọn thời điểm từ cuối năm 2010 cho đến 5/2018.

Đây là khoảng thời gian Chính phủ Việt Nam tiến hành đánh giá các hoạt động của các TĐKTNN để tái cơ cấu và chuyển đổi các tập đoàn về Ủy ban quản lý vốn nhà nước. - Về không gian: Luận án tập trung đánh giá thực trạng hoạt động của mô hình TĐKTNN theo phạm vi và địa bàn hoạt động ở cả trong và ngoài nước. - Về nội dung: Trong phạm vi nghiên cứu của luận án này, thực trạng mô hình TĐKTNN ở Việt Nam cũng được xem xét và đánh giá theo bẩy nhóm: (i) cấu trúc sở hữu vốn; (ii) cơ chế liên kết; (iii) cơ cấu tổ chức trong nội bộ; (iv) quản lý và kiểm soát Tập đoàn, (v) kiểm soát nội bộ; (vi) quan hệ trong nội bộ TĐKTNN (vii) kết quả sản xuất kinh doanh của TĐKTNN. Luận án chỉ xem xét thực trạng mô hình TĐKTNN dưới góc độ kinh tế, chủ yếu đánh giá theo quan điểm quản trị kinh doanh, không xem xét dưới góc độ QLNN.

Tiếp cận nghiên cứu Luận án lựa chọn phương pháp tiếp cận kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu lý thuyết với phân tích, đồng thời đánh giá thực tiễn trong mối quan hệ biện chứng. Trong đó, sử dụng lý thuyết để định hướng cho đánh giá, phân tích thực tiễn, ngược lại từ kết quả phân tích, bổ sung cho lý thuyết và vận dụng sáng tạo lý thuyết và những điều kiện cụ thể, đánh giá thực tiễn để kiểm chứng. Do luận án tập trung nghiên cứu về mô hình TĐKTNN ở Việt Nam, đây là phạm vi rộng do vậy luận án chỉ tập trung vào nghiên cứu thực trạng hoạt động của 4 mô hình TĐKTNN dưới góc độ kinh tế, từ đó chỉ ra những vấn đề còn tồn tại của các TĐKTNN và đề xuất các giải pháp và kiến nghị. Những đóng góp mới của luận án 5.

Về khoa học i) Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về TĐKTNN ở Việt Nam. ii) Hệ thống hóa được cấu trúc của mô hình TĐKTNN. iii) Đánh giá được thực trạng và nguyên nhân tồn tại của mô hình TĐKTNN ở Việt Nam. iv) Đề xuất mô hình TĐKTNN trong bối cảnh mới và các kiến nghị và giải pháp nhằm thực hiện hiệu quả hoạt động của mô hình TĐKTNN mới.

Về thực tiễn Trên cơ sở đánh giá thực trạng hoạt động của mô hình TĐKTNN, luận án chỉ rõ những mặt đạt được, những mặt hạn chế và nguyên nhân; từ đó có đề xuất mô hình cho hoạt động của TĐKTNN trong giai đoạn tới; đây là tài liệu hữu ích cho hoạt động thực tế của các TĐKTNN và là tài liệu tham khảo cho các cơ quan quản lý trong quá trình xây dựng bộ chỉ tiêu đánh giá và quản lý hiệu quả của mô hình TĐKTNN. Kết cấu của luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận án gồm 4 chương: Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan các nghiên cứu về mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước. Chương 2: Thiết kế và phương pháp nghiên cứu. Chương 3: Thực trạng mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam.

Chương 4: Đề xuất và lựa chọn mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam trong bối cảnh mới.