Luận án: Giải pháp phát triển khu công nghiệp vùng kinh tế trọng điểm miền Trung

PHẦN I: MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Cùng với công cuộc đổi mới, mở cửa nền kinh tế, xây dựng và phát triển, các khu công nghiệp ở Việt Nam đã được hình thành trên cơ sở chiến lược, quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của đất nước; chiến lược, quy hoạch phát triển ngành, vùng lãnh thổ và địa phương. Tính đến hết tháng 12 năm 2018, cả nước có 326 khu công nghiệp được thành lập với tổng diện tích đất tự nhiên hơn 95.502 ha, diện tích đất công nghiệp có thể cho thuê đạt 65.587 ha, chiếm khoảng 68,7% tổng diện tích đất tự nhiên. Tổng diện tích đất công nghiệp đã cho thuê của các khu công nghiệp đạt 35.736 ha, tỷ lệ lấp đầy các khu công nghiệp đạt 54,5%, riêng các khu công nghiệp đã đi vào hoạt động, tỷ lệ lấp đầy đạt 73,9% [54].

Các khu công nghiệp đã có đóng góp ngày càng lớn vào tăng trưởng ngành sản xuất công nghiệp, nâng cao giá trị xuất khẩu và sức cạnh tranh của nền kinh tế, qua đó góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế các địa phương và cả nước theo hướng công nghiệp hóa - hiện đại hóa. Bên cạnh đó các khu công nghiệp còn góp phần quan trọng trong việc giải quyết việc làm, đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống của người lao động và bảo vệ môi trường. Vùng kinh tế trọng điểm miền Trung bao gồm 05 tỉnh và thành phố: Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Định, vùng có diện tích 28.111 km2, bằng 8,5% diện tích toàn quốc; dân số năm 2018 hơn 6,5 triệu người, chiếm hơn 7,05% dân số cả nước. Tính đến hết tháng 12 năm 2018, vùng kinh tế trọng điểm miền Trung có 19 khu công nghiệp đã được Thủ tướng Chính phủ cho phép thành lập và đang có dự án triển khai, trong đó 14 khu công nghiệp đã đi vào hoạt động với tỷ lệ lấp đầy diện tích công nghiệp gần 82% [54].

Trong những năm qua, sự phát triển các khu công nghiệp của Vùng đã đạt được những kết quả nhất định, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của các tỉnh, thành phố trong Vùng, thể hiện qua một số mặt sau: thu hút được một lượng lớn vốn đầu tư trong và ngoài nước, nâng cao hiệu quả sử dụng đất; thúc đẩy tăng trưởng ngành công nghiệp, nâng cao giá trị xuất khẩu, giải quyết công ăn việc làm và tăng nguồn thu ngân sách; góp phần hoàn thiện hệ thống 1 kết cấu hạ tầng; góp phần thúc đẩy các ngành, các lĩnh vực khác phát triển và bước đầu góp phần tích cực vào bảo vệ môi trường sinh thái… Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, xây dựng và phát triển các khu công nghiệp trong vùng còn gặp nhiều hạn chế: số lượng các khu công nghiệp đã đi vào hoạt động chưa nhiều; chất lượng phát triển các khu công nghiệp còn thấp; hiệu quả hoạt động các khu công nghiệp chưa cao; chưa thu hút được nhiều dự án chất lượng, các ngành nghề thu hút đầu tư vào các khu công nghiệp còn trùng lắp; việc quy hoạch, xây dựng và phát triển khu công nghiệp còn diễn ra riêng lẻ ở từng tỉnh, thành phố mà chưa tính đến yếu tố liên kết vùng và ngành; phát triển khu công nghiệp chưa gắn kết chặt chẽ với phát triển cơ sở hạ tầng và các ngành dịch vụ khác; nhiều điều kiện của môi trường kinh doanh còn thiếu sót ảnh hưởng đến nhà đầu tư và quyết định đầu tư; thiếu sự liên kết, hợp tác lẫn nhau giữa các khu công nghiệp, các doanh nghiệp trong khu công nghiệp… Những hạn chế nêu trên đặt ra câu hỏi cho các nhà quản lý và quản trị nguyên nhân dẫn tới hiệu quả thấp trong phát triển khu công nghiệp, phải chăng do: (1) Chưa đạt được lợi thế từ quy mô?; (2) Quy hoạch - công cụ quản lý nhà nước ở cấp vùng có phát huy tác dụng đến hiệu quả đầu tư và phân bổ nguồn lực?; (3) Hệ sinh thái trong và giữa các khu công nghiệp chưa được hình thành và phát triển? (4) Chưa có chính sách phù hợp dành cho vùng kinh tế trọng điểm miền Trung. Bên cạnh đó, nghiên cứu các tài liệu trong và ngoài nước liên quan đến phát triển các khu công nghiệp, tác giả nhận thấy các nghiên cứu chưa đi sâu vào mối quan hệ giữa các khu công nghiệp trong vùng hay yếu tố vùng có ảnh hưởng đến sự phát triển của các khu công nghiệp, do đó chưa nghiên cứu thực trạng tổng thể hoạt động phát triển các khu công nghiệp trong một không gian kinh tế là vùng để đưa ra các giải pháp nhằm phát triển các khu công nghiệp trong mối liên kết vùng và cả nước. Từ những vấn đề đang đặt ra ở trên, cần phải nghiên cứu tổng kết, đánh giá về thực trạng phát triển các khu công nghiệp trong Vùng; xác định nguyên nhân của những yếu kém, bất cập; đúc kết các bài học kinh nghiệm, đề ra các giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển có hiệu quả và bền vững các khu công nghiệp tại vùng 2 kinh tế trọng điểm miền Trung trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Xuất phát từ thực tế đó, tác giả lựa chọn vấn đề “Giải pháp phát triển các khu công nghiệp tại vùng kinh tế trọng điểm miền Trung” làm đề tài Luận án Tiến sĩ kinh tế của mình.

Câu hỏi nghiên cứu - Thực trạng phát triển các khu công nghiệp (KCN) tại vùng kinh tế trọng điểm miền Trung (vùng KTTĐ miền Trung) tính đến hết ngày 31 tháng 12 năm 2018 như thế nào? - Tác động của các nhân tố đến phát triển các KCN tại vùng KTTĐ miền Trung thời gian qua như thế nào? - Cần những giải pháp nào để thúc đẩy phát triển các KCN tại vùng KTTĐ miền Trung trong bối cảnh hội nhập và tái cơ cấu nền kinh tế như hiện nay? 3. Mục tiêu nghiên cứu 3. Mục tiêu nghiên cứu Vận dụng những vấn đề lý luận về phát triển KCN để phân tích thực trạng phát triển các KCN tại vùng KTTĐ miền Trung, xác định những kết quả tích cực, hạn chế tồn tại và nguyên nhân của hạn chế; từ đó đề xuất các giải pháp thúc đẩy phát triển có hiệu quả và bền vững các KCN tại vùng KTTĐ miền Trung. Mục tiêu cụ thể - Làm rõ những vấn đề về lý luận và thực tiễn liên quan đến phát triển các KCN; hệ thống các tiêu chí đánh giá sự phát triển của các KCN và các nhân tố tác động đến phát triển KCN ở Việt Nam.

- Đánh giá thực trạng phát triển các KCN và thực trạng các nhân tố tác động đến phát triển KCN tại vùng KTTĐ miền Trung. - Đề xuất giải pháp chủ yếu phát triển các KCN tại vùng KTTĐ miền Trung đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu Những vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển các KCN vùng KTTĐ miền Trung.

Phạm vi nghiên cứu - Về không gian: Luận án sẽ tập trung nghiên cứu trong không gian vùng KTTĐ miền Trung, bao gồm các KCN của các tỉnh, thành phố trong Vùng được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt và cho phép thành lập (các KCN trong các khu kinh tế (KKT), các KCN ngoài các KKT đã được thành lập nhưng chưa được cấp giấp chứng nhận đầu tư hoặc bị thu hồi giấy chứng nhận đầu tư không thuộc phạm vi nghiên cứu của Luận án này). Bên cạnh đó, nghiên cứu bổ sung, so sánh với các KCN vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ (vùng KTTĐ Bắc Bộ) và các KCN vùng kinh tế trọng điểm phía Nam (vùng KTTĐ phía Nam). - Phạm vi về nội dung: Nghiên cứu tập trung đánh giá thực trạng phát triển các KCN, thực trạng một số nhân tố tác động đến phát triển các KCN; đề tài tiếp cận nghiên cứu cấp vùng từ đó đề xuất các giải pháp thúc đẩy phát triển các KCN của cả vùng KTTĐ miền Trung. Sự phát triển các KCN tại vùng KTTĐ miền Trung tiếp cận trên góc độ kinh tế với các tiêu chí về số lượng, chất lượng và hệ thống.

Không nghiên cứu các tiêu chí về xã hội và môi trường trên quan điểm của phát triển bền vững; không nghiên cứu cho từng KCN. - Về thời gian: Luận án chủ yếu thu thập số liệu phục vụ cho việc đánh giá thực trạng giai đoạn 2013 - 2018 làm cơ sở đề xuất một số giải pháp đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030. Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện mục tiêu, yêu cầu về nội dung nghiên cứu, luận án sẽ sử dụng cách tiếp cận và các phương pháp nghiên cứu sẽ được trình bày cụ thể tại Chương 3, Phần II của luận án). Cách tiếp cận nghiên cứu Cách tiếp cận nghiên cứu của luận án dựa trên các luận điểm cơ bản của lý thuyết cụm liên kết công nghiệp và lý thuyết hệ sinh thái kinh doanh trong cải thiện và nâng cao năng lực cạnh tranh công nghiệp và KCN ở cấp độ Vùng.

Phương pháp thu thập thông tin dữ liệu - Dữ liệu thứ cấp: Sử dụng phương pháp làm việc tại bàn để thu thập, phân loại, sao chụp, khảo cứu các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước; các báo cáo, tài liệu thống kê. 4 - Dữ liệu sơ cấp: Phương pháp điều tra, khảo sát; Phương pháp chuyên gia. Phương pháp phân tích - Phương pháp phân tích chuỗi dữ liệu theo thời gian: Được sử dụng để phân tích dữ liệu sự phát triển các KCN và phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển các KCN tại vùng KTTĐ miền Trung. - Phương pháp phân tích thống kê: Phương pháp phân tích thống kê mô tả; Phương pháp phân tích so sánh.

- Phương pháp mô hình kinh tế lượng: Để phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới sự phát triển các KCN, nghiên cứu sẽ dựa trên Lý thuyết mô hình kinh tế tân cổ điển mà cụ thể là hàm sản xuất và mở rộng đưa thêm các biến đặc thù của vùng KTTĐ miền Trung vào mô hình. Đóng góp của luận án - Góp phần làm sáng tỏ lý luận về phát triển KCN trên phạm vi vùng, làm cơ sở lý luận để phát triển các KCN tại vùng KTTĐ miền Trung. - Xác định nội dung và các tiêu chí đánh giá sự phát triển KCN trong phạm vi một vùng KTTĐ, vai trò của phát triển KCN trong phát triển vùng KTTĐ. - Làm rõ được các nhân tố tác động đến phát triển các KCN; phân tích thực trạng các nhân tố tác động đến phát triển KCN vùng KTTĐ miền Trung.