Luận án: Chuyển biến kinh tế xã hội huyện Như Xuân Thanh Hóa giai đoạn 1996-2018

Lý do chọn đề tài Ngày 18/11/1996, thực hiện Nghị định 72/CP của Thủ tướng Chính phủ, 16 xã của huyện Như Xuân được tách ra để thành lập huyện Như Thanh. Sau khi chia tách, huyện miền núi Như Xuân có 14 xã, 02 thị trấn là: Thị trấn Nông trường Bãi Trành và thị trấn Yên Cát. Với tỷ lệ hộ đói nghèo, cận nghèo chiếm trên 80% dân số, Như Xuân được xếp vào danh sách một trong 7 huyện miền núi nghèo nhất của tỉnh Thanh Hóa và là 1 trong 63 huyện nghèo của cả nước được Chính phủ hỗ trợ đầu tư theo Nghị quyết 30a. Thế nhưng, chỉ 22 năm sau khi chia tách thành lập, ngày 7/3/2018, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 275/QĐ-TTg, theo đó, Như Xuân là 1 trong 8 huyện của cả nước thoát nghèo trong giai đoạn từ năm 2018 đến năm 2020.

Như Xuân không chỉ là huyện đầu tiên của tỉnh Thanh Hóa thuộc Chương trình 30a thực hiện thành công thoát nghèo, mà là huyện duy nhất trong những huyện nghèo của cả khu vực Bắc Trung Bộ đạt được thành tựu mang tính lịch sử trong thời điểm đó. Chính vì vậy, từ góc độ sử học, chúng tôi chọn đề tài: “Chuyển biến kinh tế, xã hội của huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa từ năm 1996 đến năm 2018” làm đề tài luận án, với mong muốn nghiên cứu, làm rõ những chuyển biến sâu sắc, toàn diện, liên tục về kinh tế, xã hội của mảnh đất Như Xuân. Nơi đây - một cộng đồng dân cư đông đảo bao gồm các dân tộc: Thái, Thổ, Mường, Kinh, Tày, chiếm tỷ lệ khoảng 1,60% tổng số dân toàn tỉnh Thanh Hóa, thông qua việc triển khai thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về xóa đói giảm nghèo nhanh, bền vững, các chương trình dành cho các xã, huyện miền núi, biên giới hải đảo, chương trình xây dựng Nông thôn mới,… đã đồng tâm hiệp lực, chung sức chung lòng để xây dựng quê hương thoát khỏi đói nghèo, lạc hậu. Nghiên cứu Như Xuân là một nghiên cứu trường hợp điển hình.

Trên thực tế, từ cuối thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, hướng nghiên cứu về những chuyển biến kinh tế, xã hội trên phạm vi cả nước, hay một vùng, một tỉnh, 2 thành, thị, quận, huyện… đã thu hút sự quan tâm nhiều nhà nghiên cứu thuộc nhiều ngành khoa học khác nhau như: Kinh tế học, chính trị học, xã hội học, văn hóa học, nhân học v. Ở phương diện sử học, việc nghiên cứu về những chuyển biến kinh tế, xã hội ở khu vực đồng bằng, trung du, miền núi đã và đang thu hút được đông đảo các nhà Sử học trong và ngoài nước cũng như các nghiên cứu sinh thuộc các cơ sở đào tạo khác nhau trên cả nước. Việc lựa chọn nghiên cứu chuyển biến kinh tế, xã hội ở một trong 7 huyện nghèo nhất tỉnh Thanh Hóa và một trong 63 huyện nghèo nhất của cả nước nằm trong diện được Chính phủ hỗ trợ, đầu tư theo Nghị quyết 30a, chúng tôi mong muốn nhìn nhận thêm về quá trình xóa đói, giảm nghèo nhanh, bền vững trên phạm vi cả nước. Đồng thời, từ nghiên cứu trường hợp huyện Như Xuân, chúng tôi hy vọng góp phần làm rõ những chuyển biến chung về kinh tế, xã hội của các huyện miền núi tỉnh Thanh Hóa, cũng như rộng hơn là các huyện miền núi ở vùng Bắc Trung bộ trong khoảng thời gian đề tài xác định.

Từ những lý do căn bản trên, chúng tôi quyết định chọn vấn đề: “Chuyển biến kinh tế, xã hội của huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa từ năm 1996 đến năm 2018” làm đề tài nghiên cứu luận án. Đối tượng, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án được xác định là quá trình chuyển biến kinh tế, xã hội của huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa từ năm 1996 đến năm 2018. Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ chính sau đây: - Trên cơ sở nguồn tài liệu phong phú có nội dung liên quan đến đề tài, tập trung làm rõ những yếu tố như: điều kiện tự nhiên, xã hội, bối cảnh lịch sử, chủ trương phát triển kinh tế, xã hội ảnh hưởng đến chuyển biến kinh tế - xã hội trên địa bàn huyện Như Xuân từ năm 1996 đến năm 2018.

- Nghiên cứu những chuyển biến về kinh tế, từ đó chỉ rõ sự thay đổi vị thế của các ngành kinh tế trong kết cấu của nền kinh tế trên địa bàn huyện Như Xuân trong giai đoạn 1996-2018. 3 - Tìm hiểu những chuyển biến toàn diện, sâu sắc về xã hội trên địa bàn huyện Như Xuân trên các phương diện như: dân số, lao động, công tác xoá đói giảm nghèo, giáo dục, y tế, văn hoá… - Rút ra một số nhận xét về quá trình chuyển biến kinh tế, xã hội trên địa bàn huyện Như Xuân (1996-2018) trên cả phương diện tích cực và hạn chế. Phạm vi nghiên cứu 2. Về thời gian Mốc thời gian mở đầu cho việc nghiên cứu chuyển biến kinh tế, xã hội ở huyện Như Xuân chính là ngày 18/11/1996, khi huyện Như Xuân thực hiện Nghị định 72/CP của Thủ tướng chính phủ cắt 16 xã trong tổng số 28 xã 02 thị trấn của huyện để thành lập huyện Như Thanh.

Tuy nhiên, năm 1996, sau khi chia tách chỉ còn hơn 1 tháng là bước sang năm 1997, một số số liệu về kinh tế, xã hội năm 1996 là số liệu chung của 2 huyện Như Xuân và Như Thanh, không chia tách được, nên trong một số trường hợp cụ thể, chúng tôi sử dụng số liệu bắt đầu từ năm 1997 để nghiên cứu. Mốc thời gian kết thúc của luận án được xác định là vào ngày 31/12/2018. Mặc dù, ngày 7/8/2018, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 965/QĐ-TTg chính thức công nhận huyện Như Xuân là một trong 8 huyện của cả nước thoát nghèo trong giai đoạn từ năm 2018 đến năm 2020. Nhưng chúng tôi cho rằng lấy các số liệu thống kê về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng,.

trên địa bàn huyện Như Xuân vào ngày 31/12/2018 để phục vụ cho việc so sánh, đối chiếu với những năm trước đó thì sức thuyết phục và giá trị khoa học của đề tài sẽ cao hơn. Trong quá trình thực hiện đề tài, để nhìn nhận rõ hơn sự chuyển biến về kinh tế - xã hội của huyện, chúng tôi lấy năm 2010 để phân chia thời gian nghiên cứu thành 2 giai đoạn 1996-2010 và 2011-2018. Đây cũng là mốc thời gian các địa phương bắt đầu thực hiện chủ trương xây dựng nông thôn mới nhằm phát triển nông thôn hiện đại, văn minh. Nhằm đảm bảo tính liên tục, hệ thống, khách quan và logic trong nghiên cứu lịch sử, trong luận án, ở một vài tiểu mục, chúng tôi có đề cập đến 4 các khoảng thời gian trước hoặc sau phạm vi nghiên cứu.

Về không gian Không gian nghiên cứu của luận án được xác định rõ tương ứng với địa giới hành chính của huyện Như Xuân sau chia tách ngày 18/11/1996 đến ngày 31/12/2018. Tuy nhiên, trong luận án, để có cái nhìn đối sánh, chúng tôi có đề cập đến các không gian khác có liên quan. Phạm vi nội dung Nghiên cứu về chuyển biến kinh tế, xã hội của một địa phương là vấn đề có phạm vi rộng. Trong đó, chuyển biến kinh tế bao gồm các vấn đề chính như: chuyển biến theo ngành kinh tế, chuyển biến thành phần kinh tế và chuyển biến kinh tế theo vùng lãnh thổ.

Đối với huyện Như Xuân, trong khoảng thời gian xác định của luận án, chuyển biến thành phần kinh tế diễn ra mờ nhạt. Từ năm 1996 đến năm 2018, Như Xuân không có khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Trong khu vực kinh tế trong nước, Như Xuân cũng không có các doanh nghiệp do Trung ương quản lí, tỉnh quản lí mà chỉ có các cơ sở kinh tế do huyện quản lí. Với các cơ sở sản xuất của Như Xuân, sự chuyển biến về thành phần kinh tế chủ yếu nhất vẫn là hiện tượng giảm các cơ sở kinh tế tập thể, gia tăng các hộ kinh tế cá thể, các công ty TNHH.

Do vậy, trong khi trình bày các ngành kinh tế ở Như Xuân, chúng tôi sẽ phân tích sự thay đổi này nhưng không đề cập chuyên sâu thành tiểu mục về vấn đề chuyển biến thành phần kinh tế ở Như Xuân. Về chuyển dịch vùng kinh tế, từ tháng 11/1997 - 3/1998, UBND huyện Như Xuân phối hợp cùng các ngành cấp tỉnh tiến hành khảo sát, quy hoạch lại toàn bộ nguồn tài nguyên đất đai trên địa bàn huyện và phân chia thành 3 vùng để phát triển kinh tế bao gồm vùng kinh tế thị trấn Yên Cát, vùng kinh tế 6 Thanh, vùng kinh tế Xuân Bình. Tuy nhiên, trên thực tế, sự quy hoạch này chỉ có ý nghĩa để các xã thuộc các vùng kinh tế trên phát huy những những thế mạnh khác nhau như vùng kinh tế thị trấn Yên Cát phù hợp trồng lúa, vùng 6 Thanh thích hợp trồng lúa nước và trồng cây công nghiệp, vùng kinh tế Xuân Bình đất đai thuận lợi trồng cây công nghiệp ngắn ngày và dài 5 ngày. Nói cách khác đây là sự chuyển biến về cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu.

Chính vì vậy, trong khuôn khổ luận án, đối với vấn đề chuyển biến kinh tế của huyện Như Xuân, chúng tôi sẽ tập trung làm rõ hai vấn đề chính bao gồm: những bước phát triển trong tổng giá trị sản xuất, những thay đổi trong các ngành kinh tế của huyện Như Xuân và chuyển biến về cơ cấu ngành kinh tế của huyện. Đối với các vấn đề xã hội, đây là vấn đề có nội hàm khá rộng, chúng tôi chưa có điều kiện để nghiên cứu đầy đủ các vấn đề trong đời sống xã hội của cộng đồng cư dân huyện Như Xuân từ năm 1996 đến năm 2018, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến những biến đổi về văn hoá truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số, trong phạm vi của luận án, chúng tôi xin giới hạn phạm vi nghiên cứu tập trung trong những vấn đề chủ yếu về đời sống xã hội của cộng đồng cư dân Như Xuân bao gồm: dân số, lao động, công tác xoá đói giảm nghèo, những vấn đề chung về giáo dục, y tế, văn hoá, thể dục thể thao. Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu 3.