Luận án Tiến sĩ: Sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông lâm nghiệp của cộng đồng dân tộc Yên Bái

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM NGUYỄN THỊ HOA SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN ĐẤT VÀ RỪNG TRONG SẢN XUẤT NÔNG, LÂM NGHIỆP CỦA CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC Ở TỈNH YÊN BÁI LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÍ THÁI NGUYÊN - 2019 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM NGUYỄN THỊ HOA SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN ĐẤT VÀ RỪNG TRONG SẢN XUẤT NÔNG, LÂM NGHIỆP CỦA CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC Ở TỈNH YÊN BÁI Ngành: Địa lý học Mã số: 9310501 LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÝ Người hướng dẫn khoa học: 1. NGUYỄN THỊ HỒNG 2. DƢƠNG QUỲNH PHƢƠNG THÁI NGUYÊN - 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực, chưa từng được công bố trong công trình của các tác giả khác.

Tác giả Nguyễn Thị Hoa ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến PGS. Nguyễn Thị Hồng, PGS. Dương Quỳnh Phương đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, Ban Chủ nhiệm Khoa Địa lý, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, cùng các thầy cô giáo thuộc Bộ môn Địa lí kinh tế - xã hội và Nghiệp vụ sư phạm đã tạo điều kiện thuận lợi nhất cho tác giả học tập, nghiên cứu trong thời gian thực hiện luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn các cơ quan, ban ngành tỉnh Yên Bái: Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh Yên Bái, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Yên Bái, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Yên Bái, Cục Thống kê tỉnh Yên Bái đã tạo điều kiện giúp đỡ và cung cấp cho tác giả những tư liệu hết sức cần thiết và quý báu để tác giả hoàn thành đề tài nghiên cứu. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình, người thân và bạn bè, đồng nghiệp, những người đã luôn động viên, khuyến khích tôi trong suốt những năm qua để tôi có thể hoàn thành luận án này. Thái Nguyên, tháng 02 năm 2019 Tác giả luận án Nguyễn Thị Hoa iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC .iii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT.

iv DANH MỤC BẢNG. v DANH MỤC HÌNH. vii MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục tiêu và nhiệm vụ. Phạm vi nghiên cứu. Quan điểm, phƣơng pháp và quy trình nghiên cứu. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu.

Các luận điểm bảo vệ. Những điểm mới của luận án. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án. Cơ sở tài liệu và cấu trúc của luận án.

CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN, PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP, CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC. Tổng quan các kết quả nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam về sử dụng tài nguyên thiên nhiên trong phát triển nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc. Những nghiên cứu trên thế giới. Những nghiên cứu trong nƣớc.

Những nghiên cứu ở tỉnh Yên Bái. Tài nguyên thiên nhiên. Phát triển Nông nghiệp. Hiệu quả và tiêu chuẩn đánh giá việc sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp.

Cộng đồng các dân tộc và kiến thức bản địa trong sản xuất nông, lâm nghiệp. Cơ sở thực tiễn. Khái quát về cộng đồng các dân tộc vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Thực trạng phát triển nông, lâm nghiệp và những tác động của cộng đồng các dân tộc khu vực Trung du và miền núi phía Bắc đến nguồn tài nguyên đất và rừng.

42 Tiểu kết chƣơng 1. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG TỚI SỰ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NÔNG, LÂM NGHIỆP TỈNH YÊN BÁI. Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ. Vị trí địa lí.

Phạm vi lãnh thổ. Các nhân tố tự nhiên. Tài nguyên đất. Tài nguyên rừng.

Tài nguyên nƣớc. Các nhân tố kinh tế - xã hội. Dân cƣ và nguồn lao động. Cơ sở hạ tầng.

Chính sách phát triển nông, lâm nghiệp. Thị trƣờng. Cộng đồng các dân tộc ở tỉnh Yên Bái. Nguồn gốc và đặc điểm phân bố các dân tộc.

Tập quán sản xuất và sinh hoạt của các dân tộc. 60 Tiểu kết chƣơng 2. THỰC TRẠNG SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN ĐẤT VÀ RỪNG TRONG SẢN XUẤT NÔNG, LÂM NGHIỆP CỦA CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC TỈNH YÊN BÁI. Thực trạng ngành nông, lâm nghiệp tỉnh Yên Bái.

Sản xuất nông nghiệp. Ngành lâm nghiệp. Thực trạng sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc tỉnh Yên Bái. Khái quát chung về thực trạng sử dụng tài nguyên đất và rừng ở tỉnh Yên Bái.

Thực trạng sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng dân tộc theo các vùng. Đánh giá chung về việc sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông nghiệp của cộng đồng các dân tộc. Hạn chế và cách khắc phục của cộng đồng các dân tộc trong việc sử dụng tài nguyên đất và rừng. Sự thích ứng của cộng đồng các dân tộc trong môi trƣờng miền núi vùng cao.

116 Tiểu kết chƣơng 3. GIẢI PHÁP VÀ MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ NHẰM SỬ DỤNG BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN ĐẤT VÀ RỪNG TRONG SẢN XUẤT NÔNG, LÂM NGHIỆP CỦA CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC Ở TỈNH YÊN BÁI. Cơ sở của các giải pháp và mô hình phát triển kinh tế. Một số giải pháp nhằm sử dụng tài nguyên đất và rừng bền vững trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng dân tộc tỉnh Yên Bái.

Nhóm giải pháp chung. Giải pháp cụ thể. Giải pháp cụ thể ở từng địa bàn cƣ trú của các dân tộc. Mô hình phát triển kinh tế nhằm sử dụng bền vững tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc ở tỉnh Yên Bái.

Mô hình canh tác ruộng bậc thang. Mô hình trồng cây theo băng. Mô hình canh tác nông - lâm kết hợp. Mô hình quản lí, sử dụng rừng dựa vào cộng đồng.

149 Tiểu kết chƣơng 4. 154 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 156 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 165 iv DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BVMT Bảo vệ môi trƣờng CNH Công nghiệp hóa CNH-HĐH Công nghiệp hóa - hiện đại hóa CN-XD Công nghiệp - xây dựng DT Diện tích ĐBKK Đặc biệt khó khăn ĐKTN Điều kiện tự nhiên GIS Hệ thống địa lí GTSX Giá trị sản xuất HTX Hợp tác xã KH&CN Khoa học và công nghệ KT Kinh tế KT-XH Kinh tế - xã hội KTBĐ Kiến thức bản địa NXB Nhà xuất bản NS Năng suất NLN Nông, lâm nghiệp N-L-TS Nông - lâm - thủy sản NN Nông nghiệp NTM Nông thôn mới NNK Nhiều ngƣời khác SL Sản lƣợng SX Sản xuất SXNLN Sản xuất nông, lâm nghiệp SXNN Sản xuất nông nghiệp SDTN Sử dụng tài nguyên TDMNPB Trung du miền núi phía Bắc TNTN Tài nguyên thiên nhiên TĐPT Tốc độ phát triển UBNN Ủy ban nhân dân WTO Tổ chức thƣơng mại thế giới VTĐL Vị trí địa lí v DANH MỤC BẢNG Bảng 1.

Lựa chọn mẫu điều tra. Thực trạng sử dụng đất đai của tỉnh Yên Bái phân theo loại hình sử dụng (Tính đến hết năm 2016). Dân số tỉnh Yên Bái giai đoạn 2005 - 2016. Gia tăng dân số tự nhiên tỉnh Yên Bái giai đoạn 2005 - 2016.

Các loại hình sử dụng đất nông nghiệp chính ở vùng thấp. Diện tích đất sản xuất nông nghiệp ở vùng thấp giai đoạn 2005 - 2016. Biến động diện tích đất lâm nghiệp ở vùng thấp giai đoạn 2005 - 2016. Giá trị sản xuất lâm nghiệp theo giá hiện hành của khu vực vùng thấp.

Diện tích, năng suất, sản lƣợng của một số loại cây trồng chính và thuỷ sản ở vùng thấp. Hiệu quả kinh tế của một số loại hình sử dụng đất nông nghiệp ở vùng thấp (Tính cho 1 ha năm 2016). Các loại hình sử dụng đất nông nghiệp chính ở vùng giữa. Biến động diện tích đất nông nghiệp ở vùng giữa giai đoạn 2005 - 2016.

Biến động diện tích đất lâm nghiệp ở vùng giữa giai đoạn 2005 - 2016. Giá trị sản xuất lâm nghiệp theo giá hiện hành ở vùng giữa giai đoạn 2010-2016. Diện tích, năng suất, sản lƣợng của một số loại cây trồng chính và thuỷ sản ở vùng giữa. Hiệu quả kinh tế của một số loại hình sử dụng đất nông nghiệp ở vùng giữa (Tính cho 1 ha năm 2016).

Các loại hình sử dụng đất nông nghiệp chính ở vùng cao. Biến động diện tích đất sản xuất nông nghiệp ở vùng cao giai đoạn 2005 - 2016. Biến động diện tích đất lâm nghiệp ở vùng cao giai đoạn 2005 - 2016. Giá trị sản xuất lâm nghiệp theo giá hiện hành của khu vực vùng cao.

Diện tích, năng suất, sản lƣợng của một số loại cây trồng chính và thuỷ sản ở vùng cao. Hiệu quả kinh tế của một số loại hình sử dụng đất nông nghiệp ở vùng cao (Tính cho 1 ha năm 2016). Định hƣớng các chỉ số phát triển nông nghiệp tỉnh Yên Bái. Quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp.

Chỉ tiêu phát triển chăn nuôi đến 2030. Quy hoạch chăn nuôi tập trung. Cơ sở chế biến lâm sản trên địa bàn tỉnh năm 2020 và định hình đến năm 2030 .127 vii DANH MỤC HÌNH Hình 1. Sơ đồ tóm tắt quy trình nghiên cứu.

Bản đồ hành chính tỉnh Yên Bái Hình 2. Bản đồ phân tầng độ cao địa hình tỉnh Yên Bái Hình 2. Bản đồ thổ nhƣỡng tỉnh Yên Bái Hình 2. Cơ cấu đất vùng của tỉnh Yên Bái phân theo loại hình sử dụng năm 2016.

Bản đồ phân bố dân cƣ và dân tộc tỉnh Yên Bái Hình 3. Bản đồ hiện trạng sử dụng đất tỉnh Yên Bái Hình 3. Cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp của tỉnh Yên Bái năm 2016. Bản đồ biến động tài nguyên rừng tỉnh Yên Bái Hình 3.

Bản đồ biến động sử dụng đất nông, lâm nghiệp theo các vùng của tỉnh Yên Bái Hình 3. Tốc độ tăng trƣởng giá trị sản xuất lâm nghiệp qua các năm của các vùng ở tỉnh Yên Bái. Bản đồ biến động tài nguyên rừng theo các vùng tỉnh Yên Bái Hình 3. Bản đồ hiện trạng sản xuất ngành lâm nghiệp theo các vùng của tỉnh Yên Bái Hình 3.

Bản đồ hiện trạng phát triển và phân bố nông nghiệp theo các vùng của tỉnh Yên Bái Hình 3.