Nghiên cứu một số chỉ số sinh học của học sinh lứa tuổi 12 đến 16 ở Thái Nguyên

1 ĐẶT VẤN ĐỀ Học sinh tuổi 12 đến 16 là giai đoạn trẻ đã và đang ở tuổi dậy thì. Ở giai đoạn này, trẻ có hiện tượng thay đổi mạnh mẽ về tâm-sinh lý, như tốc độ tăng trưởng nhanh và nhiều thay đổi khác để hoàn thiện dần chức năng của các cơ quan trong cơ thể. Nghiên cứu đã cho thấy, tăng trưởng trong tuổi dậy thì chiếm khoảng 15-20% chiều cao đạt được ở tuổi trưởng thành và có xu hướng phát triển sớm và nhanh hơn so với các năm trước [79]. Tốc độ tăng trưởng của trẻ có liên quan đến nhiều yếu tố như quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chủng tộc, dinh dưỡng…, nên sự tăng trưởng không giống nhau giữa các vùng trong một nước, giữa các giai đoạn phát triển kinh tế-xã hội, cũng như giữa quốc gia này với quốc gia khác.

Vì vậy, các đặc điểm sinh học cần được đánh giá thường xuyên, định kì theo từng 1 đến 2 thập niên. Bên cạnh các chỉ số sinh học thì việc tìm hiểu các yếu tố làm xuất hiện tuổi dậy thì cũng rất cần thiết. Hiện nay, một số nghiên cứu đã tìm thấy gen kiss có liên quan đến sự xuất hiện tuổi dậy thì [49], [67], [74], [112], [113]. Tại Việt Nam, có nhiều công trình nghiên cứu về chỉ số sinh học đã công bố [4], [5], [8], [29], [32]…, trong đó công trình của Nguyễn Thành Trung đã nghiên cứu một số chỉ số hình thái-thể lực và trí tuệ (bằng test Raven) của trẻ em lứa tuổi học đường ở tỉnh Thái Nguyên (1998-2000) [42].

Công trình gần đây mang tính quy mô nhất là "Các giá trị sinh học người Việt Nam bình thường ở thập kỷ 90-thế kỷ XX", bao gồm cả các chỉ số sinh học của trẻ em lứa tuổi học đường [4]. Hầu hết các chỉ số sinh học được công bố trong công trình này đều thay đổi rõ theo hướng tích cực so với các số liệu nêu trong cuốn “Hằng số sinh học người Việt Nam” được công bố năm 1975. Mặt khác, các nghiên cứu đã công bố ở Việt Nam được tiến hành khá lâu, không còn phù hợp với sự phát triển kinh tế-xã hội của nước ta hiện nay; hoặc 2 chưa phản ánh đầy đủ về các chỉ số sinh học của các Dân tộc thuộc các địa bàn vùng sâu, vùng xa. Các nghiên cứu hầu như chỉ được tiến hành theo phương pháp điều tra ngang, rất ít nghiên cứu theo dõi dọc.

Trong khi phương pháp này cho phép đánh giá chính xác hơn sự phát triển của từng cá thể theo thời gian, nhất là ở cơ thể trẻ có sự thay đổi mạnh lúc dậy thì. Điều này sẽ giúp ích cho việc áp dụng các biện pháp chăm sóc, giáo dục, rèn luyện một cách thích hợp nhất với từng nhóm trẻ. Thái Nguyên là một tỉnh miền núi và trung du; theo thống kê năm 2011, tỷ lệ dân cư thành thị là 28,3%, miền núi là 71,7%. Với cơ cấu dân tộc có 75,23% là dân tộc Kinh, còn lại là các dân tộc thiểu số Tày, Nùng, Dao, Mông, Sán Dìu, Cao Lan….

Nền kinh tế của Thái Nguyên đã phát triển hơn so với thập kỷ trước nhưng vẫn ở mức thấp và chậm phát triển. Đời sống nhân dân tuy được cải thiện so với trước, nhưng sự chênh lệch mức sống giữa miền núi và thành thị vẫn còn lớn và thấp hơn so với nhiều vùng, miền thuộc đồng bằng của nước ta [13]. Vậy trong điều kiện kinh tế xã hội hiện nay, ở Thái Nguyên tuổi dậy thì của trẻ có thể đến sớm hơn khiến cho việc phát triển các chỉ số sinh học của trẻ cũng có thể xuất hiện sớm và nhanh hơn thập kỷ trước. Tuy nhiên, sự thay đổi đó có thực sự diễn ra và khác biệt như thế nào chúng ta cần tiến hành nghiên cứu để trả lời.

Do đó, nghiên cứu các chỉ số sinh học của trẻ lứa tuổi học đường các dân tộc khác nhau tại khu vực này rất cần thiết. Các kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp dữ liệu khoa học cho việc hoạch định chính sách, đề xuất các biện pháp thích hợp để tăng cường hiệu quả công tác giáo dục, rèn luyện thể chất, chăm sóc sức khỏe nhằm nâng cao chất lượng thế hệ trẻ người Việt Nam nói chung và các dân tộc thiểu số ở vùng cao nói riêng. Xuất phát từ những vấn đề trên, chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu một số chỉ số sinh học của học sinh lứa tuổi 12 đến 16 ở Thái Nguyên năm 2010-2013”. Mô tả đặc điểm hình thái và chức năng của học sinh lứa tuổi 12 đến 16 ở một số trường thuộc tỉnh Thái Nguyên năm 2010.

Phân tích sự thay đổi hình thái, chức năng tim mạch của đối tượng nghiên cứu trong thời gian 2010-2012. Xác định mối liên quan giữa các chỉ số được nghiên cứu và mối liên quan giữa một số chỉ số hình thái, chức năng với mức độ biểu hiện gen kiss và nồng độ hormon của học sinh nữ lứa tuổi 12 đến 16. 4 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Khái quát chung về tuổi sinh học của lứa tuổi 12 đến 16 Sau giai đoạn bào thai, con người được sinh ra và trải qua hai thời kỳ là thời kỳ trẻ em và thời kỳ người lớn.

Sở dĩ có sự phân chia thành hai thời kỳ là do sự khác biệt về phát triển thể chất và tâm lý. Trẻ em là một cơ thể đang lớn và phát triển, không giống như người lớn, mỗi giai đoạn của thời kỳ trẻ em có đặc điểm sinh học riêng [15], [40]. Sự phân chia các thời kỳ phát triển đã được nhiều tác giả nêu ra [15], [26], [33], [40], có tác giả phân chia theo sự phát triển toàn diện về hình thái, chức năng tâm thần, có tác giả phân chia theo các giai đoạn mọc răng và phát triển xương. Tại Việt Nam, Nguyễn Quang Quyền chia tuổi phát triển của trẻ em thành giai đoạn thiếu nhi bé (từ lúc mới sinh đến 2,5 tuổi), giai đoạn thiếu nhi trung bình (từ trên 2,5 tuổi đến 7 tuổi), giai đoạn thiếu nhi lớn (từ trên 7 tuổi đến 11 tuổi đối với nữ; từ trên 7 tuổi đến 13 tuổi đối với nam), giai đoạn thiếu niên (15-16 đối với nữ và 17-18 tuổi đối với nam) [33].

Vì vậy, học sinh lứa tuổi từ 12 đến 16 là giai đoạn chuyển tiếp giữa thiếu nhi lớn và thiếu niên. Theo Tạ Thúy Lan [26], trẻ 12-16 tuổi thuộc tuổi học sinh lớn hay tuổi dậy thì. Như vậy, có thể nói sự phân chia này chỉ mang tính chất tương đối, không có mốc chuyển tiếp rõ rệt do còn tùy thuộc vào từng cá thể. Ngoài ra, các giai đoạn phát triển thường chuyển tiếp đan xen vào nhau.

Trong quá trình phát triển của giai đoạn học sinh lớn, sự xuất hiện tuổi dậy thì là mốc quan trọng nhất. Cơ chế xuất hiện tuổi dậy thì Thời điểm xuất hiện dậy thì tùy thuộc vào từng cá thể và chịu tác động bởi nhiều yếu tố. Yếu tố khởi phát tuổi dậy thì vẫn được giả thuyết là do sự trưởng thành của vùng limbic (hệ viền) đã kích hoạt vùng dưới đồi bài tiết đủ lượng GnRH (Gonadotropin releasing hormone) và phát động hoạt động chức năng của trục vùng dưới đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục [10], [26]. Tuổi dậy thì 5 được chia thành hai giai đoạn là tiền dậy thì và dậy thì hoàn toàn.

Khoảng thời gian tiền dậy thì kéo dài 3 - 4 năm, được đánh dấu bằng thể tích tinh hoàn của nam tăng trên 4 mililit và tuyến vú bắt đầu phát triển ở nữ. Tuổi dậy thì hoàn toàn được đánh dấu bằng lần xuất tinh đầu tiên ở nam và lần có kinh nguyệt đầu tiên ở nữ [10], [26]. Hiện nay, gen kiss đã được phát hiện là có liên quan đến sự xuất hiện tuổi dậy thì. Gen kiss sản xuất kisspeptin chủ yếu từ vùng dưới đồi [49].

Ngoài ra, người ta cũng tìm thấy sự có mặt của gen kiss ở nhau thai, tuyến yên, tủy sống, tuyến tụy, và ở một số mô khác (như các vùng khác nhau trong não, dạ dày, ruột non, tế bào bạch cầu…) [97]. Kisspeptin lần đầu được phát hiện vào năm 1970, với vai trò là một gen ức chế di căn u ác tính [87]. Đến năm 2003, các nghiên cứu đã công nhận kisspeptin là cần thiết cho việc bắt đầu tuổi dậy thì ở người và chuột bằng cách kích hoạt tế bào thần kinh ở vùng dưới đồi thông qua thụ thể GPR54, [67], [74], [112], [113]. Ở trẻ em khỏe mạnh, khi định lượng kisspeptin huyết thanh đã thấy, có tương quan với tăng LH và testosteron trong tất cả các giai đoạn của tuổi dậy thì ở bé trai [52].

Tương tự như vậy, ở các bé gái dậy thì nồng độ kisspeptin huyết thanh có liên quan đến tuổi xương, hormon LH và FSH [103]. Một nghiên cứu khác trên nam giới được tiêm kisspeptin vào cơ thể thì LH và testosteron trong máu tăng, tác giả đã đưa ra kết luận kisspeptin có vai trò điều hòa bài tiết LH và hormon sinh dục [75]. và cộng sự đã nghiên cứu trên chuột và đưa ra giả thuyết về mối liên quan giữa estradiol với kisspeptin trong khởi phát tuổi dậy thì [63]. Theo tác giả, sau khi sinh đến trước tuổi dậy thì không có sự sản xuất kisspeptin.

Đến giai đoạn trước tuổi tiền dậy thì, kisspeptin bắt đầu được giải phóng, nó tác động vào vùng dưới đồi, tuyến yên và kích thích tuyến sinh dục tiết estradiol. Khi estradiol được bài tiết tăng sẽ làm tăng giải phóng kisspeptin. Khi kisspeptin đủ lớn sẽ có khả năng kích hoạt và khuếch đại hoạt động của trục vùng dưới đồi-tuyến yên-tuyến sinh dục để làm xuất hiện 6 tuổi dậy thì. Sau tuổi dậy thì, biểu hiện của kisspeptin dao động cùng với sự thay đổi của estradiol theo chu kỳ kinh nguyệt [63].

Sự thay đổi của kisspeptin và estradiol trong quá trình phát triển * Nguồn: theo Clarkson J. và cộng sự (2009) [63] Gần đây, Ali A. và cộng sự đã chứng minh được kisspeptin có tác dụng làm trứng phát triển và chín khi điều trị IVF (In vitro fertilization - Thụ tinh trong ống nghiệm). Ông đã tiêm kisspeptin cho các phụ nữ vô sinh và thấy rằng, sau tiêm 12 giờ thì LH huyết thanh tăng 9 lần so với lúc chưa tiêm, tế bào trứng chín ở 45/47 bệnh nhân được điều trị bằng kisspeptin [50].

Điều này có nghĩa là gen kiss không chỉ làm xuất hiện tuổi dậy thì mà còn có vai trò trong việc duy trì khả năng sinh sản. Các nghiên cứu về hình thái, chức năng 1. Các nghiên cứu về hình thái 1. Các nghiên cứu về hình thái trên thế giới Các nghiên cứu về hình thái được bắt đầu từ khi con người biết quan tâm đến chiều cao, cân nặng của mình là bao nhiêu và cách đo như thế nào.