Luận án Giáo dục Pháp-Việt tại Trung Kỳ (1906-1945) - Dương Thị Kim Oanh, ĐH Vinh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH -----------*----------- DƯƠNG THỊ KIM OANH GIÁO DỤC PHÁP - VIỆT Ở TRUNG KỲ TỪ NĂM 1906 ĐẾN NĂM 1945 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGHỆ AN - 2024 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH -----------*----------- DƯƠNG THỊ KIM OANH GIÁO DỤC PHÁP - VIỆT Ở TRUNG KỲ TỪ NĂM 1906 ĐẾN NĂM 1945 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ CHUYÊN NGÀNH LỊCH SỬ VIỆT NAM Mã số: 9229013 Người hướng dẫn khoa học: 1. TRẦN THỊ PHƯƠNG HOA 2. TRẦN VŨ TÀI NGHỆ AN - 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do bản thân thực hiện. Các nội dung nghiên cứu trình bày trong luận án là trung thực, chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Nghiên cứu sinh Dương Thị Kim Oanh MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Nguồn tài liệu. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Bố cục luận án.

6 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Những công trình nghiên cứu về giáo dục Việt Nam thời cận đại. Công trình nghiên cứu trong nước. Công trình nghiên cứu ở nước ngoài.

Những công trình nghiên cứu về giáo dục Trung Kỳ thời cận đại. Nhận xét về tình hình nghiên cứu và những vấn đề tiếp tục đặt ra trong luận án. Nhận xét về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Những vấn đề tiếp tục đặt ra trong luận án.

22 Chương 2: GIÁO DỤC PHÁP - VIỆT Ở TRUNG KỲ GIAI ĐOẠN 1906 - 1917. Bối cảnh lịch sử và chính sách giáo dục. Bối cảnh lịch sử và tình hình giáo dục ở Trung Kỳ trước năm 1906. Chính sách giáo dục và cơ quan quản lý giáo dục.

Ngân sách và nguồn đầu tư cho giáo dục công. Giáo dục phổ thông. Chương trình và sách giáo khoa. Hệ thống trường, lớp, học sinh.

Tổ chức thi cử và bằng cấp. Tuyển dụng và đào tạo đội ngũ giáo viên. Giáo dục nghề. 52 Tiểu kết chương 2.

56 Chương 3: GIÁO DỤC PHÁP - VIỆT Ở TRUNG KỲ GIAI ĐOẠN 1917 - 1945. Bối cảnh lịch sử và chính sách giáo dục. Bối cảnh lịch sử và sự ra đời Bộ Học chính Tổng quy. Những điều chỉnh chính sách giáo dục (1924 - 1945).

Ngân sách và nguồn đầu tư cho giáo dục công. Giáo dục phổ thông. Chương trình và sách giáo khoa. Hệ thống trường, lớp, học sinh.

Tổ chức thi cử và bằng cấp. Tuyển dụng và đào tạo đội ngũ giáo viên. Giáo dục nghề. 107 Tiểu kết chương 3.

110 Chương 4: ĐẶC ĐIỂM VÀ ẢNH HƯỞNG GIÁO DỤC PHÁP - VIỆT Ở TRUNG KỲ TỪ NĂM 1906 ĐẾN NĂM 1945. Đặc điểm giáo dục Pháp - Việt ở Trung Kỳ. Hình thành muộn, cơ cấu các bậc học chưa hoàn thiện. Vai trò nhất định của chính quyền Nam triều trong quản lý.

Yếu tố truyền thống được duy trì trong quá trình hiện đại hoá giáo dục. Mô hình giáo dục theo hàng ngang còn đậm nét ………. Đội ngũ giáo viên chủ yếu là người Việt………………. Ảnh hưởng của giáo dục Pháp - Việt đối với Trung Kỳ.

Ảnh hưởng tiêu cực. Ảnh hưởng tích cực. 137 Tiểu kết chương 4. 145 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ……………151 TÀI LIỆU THAM KHẢO .… DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TT Mục từ viết tắt Nguyên nghĩa 1 Cb Chủ biên 2 GV giáo viên 3 HS học sinh 4 KHXH Khoa học xã hội 6 Nxb Nhà xuất bản 7 RSA Phông phủ Khâm sứ Trung Kỳ 8 Tp.

HCM Thành phố Hồ Chí Minh 9 tr. Trang 10 TTLTQG Trung tâm Lưu trữ quốc gia DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Trường tiểu học Pháp - Việt ở Trung Kỳ, 1906 - 1917. Phân bố trường tiểu học Pháp - Việt ở các tỉnh Trung Kỳ, 1912 - 1917…….

Trường Quốc học Huế, 1906 - 1917. Trường Nho học công lập ở Trung Kỳ, 1912 - 1918. Đội ngũ GV trường Pháp - Việt ở Trung Kỳ, 1906 - 1917. Phân bổ ngân sách giáo dục ở Trung Kỳ, 1919 - 1942.

Chi phí trung bình cho một HS học trường Pháp - Việt công lập năm 1931. Trường Sơ học làng xã ở Trung Kỳ có giờ học tiếng Pháp. Trường Pháp - Việt dạy tiếng Pháp và chữ Hán ở Trung Kỳ, 1933 - 1942. Trường Sơ học làng xã ở các tỉnh Trung Kỳ, 1919 - 1929.

Trường Sơ học làng xã 2 lớp được xây mới ở nông thôn Trung Kỳ, 1926 - 1929. Trường Sơ học Pháp - Việt ở Trung Kỳ, 1919 - 1944. Trường tiểu học Kiêm bị Pháp - Việt ở Trung Kỳ, 1919 - 1944. Trường Cao đẳng tiểu học và trung học ở Trung Kỳ, 1922 - 1944.

Trường Pháp - Việt theo dân tộc ở vùng thượng du Trung Kỳ, 1929 - 1942 91 Bảng 3. Trường Pháp - Việt ở vùng cao ở các tỉnh Trung Kỳ năm 1930. Trường tư thục ở Trung Kỳ, 1926 - 1944. Số bằng được cấp trong các kỳ thi ở Trung Kỳ, 1919 - 1944.

HS trường Quốc học Vinh dự thi và đỗ trong các kỳ thi, 1923 - 1929. Đội ngũ GV trường Pháp - Việt ở Trung Kỳ, 1919 - 1944. Đội ngũ GV tại các tỉnh, thành phố ở Trung Kỳ, 1922 - 1923. Trường Thực hành Công nghiệp Huế, 1923 - 1944.

Đội ngũ GV ở Trung Kỳ, Nam Kỳ, Bắc Kỳ, 1919 - 1944. 124 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, LƯỢC ĐỒ Biểu đồ 2. Ngân sách phân bổ cho giáo dục công ở Trung Kỳ, 1906 - 1918 .1: Chi phí cho giáo dục trong ngân sách Trung Kỳ, 1919 - 1942 .1: Trường Pháp - Việt ở ba kỳ, 1922 - 1944. Tỉ lệ trẻ em được đi học tiểu học ở Trung Kỳ và Đông Dương.1: Phạm vi phân bố trường Pháp - Việt công ở Trung Kỳ, 1912 - 1939 ….

Lý do chọn đề tài 1. Tại lễ khai giảng đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi thư cho học sinh, trong đó nhấn mạnh: “Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em”. Đại hội VII của Đảng Cộng sản Việt Nam (1991) đã xác định giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu, giáo dục tạo ra những công dân tốt để xây dựng quốc gia vững mạnh. Rõ ràng, Việt Nam cũng như các quốc gia trên thế giới đều coi trọng phát triển giáo dục.

Lịch sử giáo dục Việt Nam đã trải nghiệm nhiều mô hình giáo dục khác nhau, chịu ảnh hưởng của giáo dục Trung Hoa, Pháp, Mỹ, Liên Xô, Anh., trong đó giáo dục thời thuộc địa có ảnh hưởng không nhỏ tới nhiều thế hệ trí thức Việt Nam và tác động tới giáo dục Việt Nam hiện đại. Nghiên cứu giáo dục thời thuộc địa, hiểu được những đặc điểm, từ đó rút ra được những tác động tích cực và tiêu cực tới giáo dục Việt Nam là nhằm góp phần xây dựng nền giáo dục Việt Nam hiện đại trong bối cảnh hội nhập hiện nay. Trong hệ thống giáo dục thời thuộc địa, giáo dục Pháp - Việt đóng vai trò quan trọng nhất về số lượng trường lớp, giáo viên, học sinh và có ảnh hưởng lớn đến giai tầng trí thức Việt Nam. Lập ra thiết chế giáo dục Pháp - Việt, giới chức Pháp và các nhà giáo dục thực dân đã sử dụng nó làm phương tiện để thực thi những tham vọng chính trị, duy trì sự đô hộ.

Nghiên cứu đề tài sẽ góp phần làm rõ hơn bản chất của một nền giáo dục thực dân thông qua âm mưu, thủ đoạn của Pháp trong công cuộc xâm lược, cai trị và khai thác ở Việt Nam thời kỳ thuộc địa. Trong quá trình thực dân Pháp triển khai các chính sách giáo dục đã diễn ra sự va chạm giữa văn hoá Việt Nam với văn hoá phương Tây. Xung đột mạnh mẽ nhất đã diễn ra ở mắt xích “yếu” nhất là giáo dục kiểu mới. Hệ quả là tạo ra một diện mạo mới, tính chất mới cho giáo dục Trung Kỳ.

Vậy, bước chuyển của giáo dục Trung Kỳ từ truyền thống sang hiện đại diễn ra như thế nào trong thời kỳ thuộc địa? Chính quyền Nam triều thể hiện vai trò ra sao khi ở vị thế bị kiểm soát? Trong bối cảnh bị đô hộ, lại chịu tác động của khuynh hướng duy tân đến từ các nước Đông Á và cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật đến từ phương Tây, diện mạo nền giáo dục mới này đến từ người Pháp hay người Việt? Đây là những vấn đề cần được làm sáng rõ nhằm lí giải cách hành xử, phản ứng của người dân Trung Kỳ trước những yếu tố văn hoá mới, đặc biệt là yếu tố giáo dục mới. Chế độ bảo hộ ở Trung Kỳ được xác lập sau khi triều đình Huế ký với Pháp Hiệp ước Patenôtre ngày 06/6/1884. Đặc điểm chế độ bảo hộ của Pháp ở Trung Kỳ (An Nam) thể hiện qua việc vua Nguyễn vẫn được tồn tại trên danh nghĩa, các quan chức triều đình tiếp tục nắm quyền cai trị. Pháp cử một Công sứ toàn quyền (sau gọi là Khâm sứ) đặt ở nội thành Huế, 1 phụ trách điều hành công việc của bộ máy bảo hộ.

Đây là một thể thức tồn tại hai chính quyền song song: Chính quyền bảo hộ do Pháp đặt ra và bộ máy quan lại người Việt do triều đình quản lý vẫn giữ nguyên, mặc dù chỉ có quyền lực tượng trưng. So với Bắc Kỳ, sự quản lý của Pháp ở Trung Kỳ lỏng lẻo hơn trong nhiều lĩnh vực, và chính quyền Pháp cũng can thiệp vào giáo dục ở xứ này muộn nhất. Ngoài sự quản lý của người Pháp, nền giáo dục Trung Kỳ còn có sự tham gia điều hành trực tiếp của chính quyền quân chủ Nguyễn. Vì vậy, những gì đã diễn ra với giáo dục ở nơi có diện tích 147.600 km², dân số 4.175 triệu người (năm 1906), phân bố trên 17 tỉnh [110] từ năm 1906 đến năm 1945 là điều mà chúng tôi mong muốn được làm rõ trong nghiên cứu này.