Vấn đề Di cư trong Quan hệ Quốc tế (1991-2016) - Luận án Tiến sĩ Nghiêm Tuấn Hùng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- Nghiêm Tuấn Hùng VẤN ĐỀ DI CƢ TRONG QUAN HỆ QUỐC TẾ (1991 - 2016) LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUỐC TẾ HỌC Hà Nội - 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- Nghiêm Tuấn Hùng VẤN ĐỀ DI CƢ TRONG QUAN HỆ QUỐC TẾ (1991 - 2016) Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế Mã số: 62 31 02 06 LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUỐC TẾ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. Phạm Minh Sơn Hà Nội - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân. Luận án này được định hình và thực hiện từ sở thích nghiên cứu của bản thân, yêu cầu của công việc và định hướng của giáo viên hướng dẫn. Những số liệu trong luận án là trung thực, được trích dẫn và tổng hợp từ những nguồn uy tín, có độ tin cậy cao.

Những kết quả được công bố trong luận án này là sự kế thừa và phát triển những nghiên cứu về chủ đề di cư quốc tế mà tôi đã theo đuổi tròn 10 năm, từ nghiên cứu khoa học sinh viên (2007), khóa luận cử nhân (năm 2008), luận văn thạc sĩ (năm 2010) đến những nghiên cứu mà tôi công bố trên các tạp chí khoa học chuyên ngành từ trước và trong thời gian thực hiện luận án. Tác giả luận án Nghiêm Tuấn Hùng LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu đề tài và hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ chân thành, những góp ý sâu sắc từ nhiều thầy giáo, cô giáo và các nhà nghiên cứu. Từ đáy lòng, tôi xin dành lời cảm ơn chân thành nhất đến PGS. Với vai trò người hướng dẫn khoa học, thầy đã hết sức tận tâm, nhiệt tình giúp đỡ tôi trong suốt thời kỳ nghiên cứu sinh và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tôi hoàn thành luận án.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc với GS. Hoàng Khắc Nam, người thầy lâu năm, người đã động viên, đặt niềm tin và truyền cảm hứng cho tôi đi theo nghề nghiên cứu, người đã giúp đỡ tôi hơn 10 năm qua, và là người hướng dẫn tôi trong quá trình làm khóa luận cử nhân và luận văn thạc sĩ - nền tảng vững chắc để tôi hoàn thành luận án này. Tôi cảm ơn tất cả các thầy giáo, cô giáo, các anh chị cán bộ Khoa Quốc tế học đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập tại khoa. Tôi xin gửi lời tri ân đến PGS.

Chu Đức Dũng, với tư cách là người lãnh đạo Viện Kinh tế và Chính trị thế giới đã tạo điều kiện cho tôi học tập và nghiên cứu, với tư cách là người thầy đã có những ý kiến trao đổi để làm sáng tỏ thêm nhiều vấn đề. Lời cảm ơn đặc biệt xin dành cho TS. Nguyễn Bình Giang vì đã giảng dạy cho tôi kiến thức về kinh tế học, cung cấp cho tôi những tài liệu quý giá và trao đổi với tôi những ý kiến kiến nghị quan trọng để tôi đưa vào luận án. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn PGS.

Nguyễn Cảnh Toàn, Th. Phạm Hồng Tiến và Th. Đặng Hoàng Hà, ba người đồng nghiệp thân thiết đã khích lệ và tạo điều kiện cho tôi tập trung nghiên cứu. Tôi xin trân trọng cảm ơn tất cả những sự giúp đỡ chân tình và quý báu đó! MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lý do lựa chọn đề tài. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu. Cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Nguồn tài liệu tham khảo. Bố cục của luận án .7 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Nhóm những nghiên cứu và báo cáo về tình hình thực tiễn và lịch sử của vấn đề di cƣ quốc tế.

Nhóm những nghiên cứu về chính sách của các nƣớc đối với di cƣ. Nhóm những nghiên cứu xác định nguyên nhân của di cƣ quốc tế. Nhóm những nghiên cứu đánh giá tác động của di cƣ quốc tế. Nghiên cứu đánh giá tác động về an ninh và chính trị.

Nghiên cứu đánh giá tác động về kinh tế. Nhóm những nghiên cứu về khía cạnh hợp tác quốc tế về di cƣ. Đánh giá chung và hƣớng nghiên cứu của luận án.31 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ VỀ DI CƢ QUỐC TẾ. Khái niệm và phân loại.

Khái niệm di cƣ quốc tế và một số khái niệm liên quan. Phân loại ngƣời di cƣ quốc tế. Vấn đề di cƣ trong các lý thuyết quan hệ quốc tế. Di cư quốc tế ở cấp độ cá nhân.

Di cư quốc tế ở cấp độ quốc gia. Di cư quốc tế ở cấp độ quốc tế. Khái quát lịch sử di cƣ quốc tế .55 Tiểu kết chƣơng 2 .60 Chƣơng 3: THỰC TRẠNG, ĐẶC ĐIỂM VÀ NGUYÊN NHÂN CỦA DI CƢ QUỐC TẾ GIAI ĐOẠN 1991-2016. Thực trạng vấn đề di cƣ quốc tế giai đoạn 1991 - 2016.

Tình hình di cƣ quốc tế trên phạm vi toàn cầu. Tình hình di cƣ quốc tế tại các khu vực. Tình hình di cư quốc tế ở châu Âu. Tình hình di cư quốc tế ở châu Á.

Tình hình di cư quốc tế ở châu Phi. Tình hình di cư quốc tế ở châu Mỹ. Tình hình di cư quốc tế ở châu Đại Dương. Những đặc điểm nổi bật của di cƣ quốc tế giai đoạn 1991 - 2016.

Đặc điểm của di cư quốc tế ở cấp độ cá nhân. Đặc điểm của di cư quốc tế ở cấp độ quốc gia. Đặc điểm của di cư quốc tế ở cấp độ quốc tế. Những nguyên nhân thúc đẩy di cƣ quốc tế.

Nguyên nhân ở cấp độ cá nhân. Nguyên nhân ở cấp độ quốc gia. Nguyên nhân ở cấp độ quốc tế. Những nguyên nhân liên quan đến an ninh - chính trị.

Những nguyên nhân liên quan đến kinh tế. Những nguyên nhân khác .95 Tiểu kết chƣơng 3 .99 Chƣơng 4: NHỮNG TÁC ĐỘNG CỦA DI CƢ TỪ GÓC ĐỘ QUAN HỆ QUỐC TẾ. Tác động ở cấp độ cá nhân. Tác động tích cực.

Tác động tiêu cực. Tác động ở cấp độ quốc gia. Tác động tích cực. Tác động tích cực đến nước di cư.

Tác động tích cực đến nước nhập cư. Tác động tiêu cực. Tác động tiêu cực đến nước di cư. Tác động tiêu cực đến nước nhập cư.

Tác động ở cấp độ quốc tế. Tác động tích cực. Đối với quan hệ song phương. Đối với quan hệ đa phương và hợp tác quốc tế.

Tác động tiêu cực. Đối với quan hệ song phương. Đối với quan hệ đa phương và hợp tác quốc tế. Đánh giá và một vài khuyến nghị cho Việt Nam.

Đánh giá: Di cư quốc tế là một vấn đề toàn cầu. Một vài khuyến nghị cho Việt Nam .141 Tiểu kết chƣơng 4 .149 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .159 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ASEAN Assocication of Southeast Asian Nations Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á EU European Union Liên minh châu Âu GCIM Global Commission on International Migration Ủy ban toàn cầu về Di cư quốc tế ILO International Labour Organization Tổ chức Lao động quốc tế IMF International Monetary Fund Quỹ tiền tệ quốc tế IOM International Organization on Migration Tổ chức Di cư quốc tế OECD Organization for Economic Cooperation and Development Tổ chức Hợp tác Kinh tế và Phát triển UNHCR United Nations High Commissioner for Refugees Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn WB World Bank Ngân hàng thế giới DANH MỤC BẢNG Bảng 2. Khái quát các luận điểm lý thuyết về di cư quốc tế Tr. Lý do lựa chọn đề tài Kể từ những thập niên cuối của thế kỷ XX, những vấn đề toàn cầu bắt đầu nổi lên và thu hút được nhiều sự quan tâm chú ý.

Thực tế, vấn đề toàn cầu đã xuất hiện từ lâu, chúng tích tụ và phát triển cùng những bước tiến của nhân loại Từ thái độ không quan tâm, con người đã quan sát và thực sự chú ý về những vấn đề toàn cầu cùng các nguy cơ do chúng mang lại. Hội nghị Stockholm về vấn đề môi trường năm 1972 đã đánh dấu một bước ngoặt trong nhận thức chung của con người về vấn đề toàn cầu. Các vấn đề toàn cầu vẫn đang tiếp tục phát triển, mang thêm những nét mới, đặc trưng mới. Đồng thời, các vấn đề toàn cầu không chỉ tồn tại riêng rẽ mà giữa chúng có sự tương tác lẫn nhau, vấn đề này có thể là nguyên nhân và điều kiện gây ra vấn đề khác, hậu quả của vấn đề này có tương tác với hậu quả của những vấn đề khác làm tình hình phức tạp thêm.

Điều đó cũng khiến cho nỗ lực giải quyết các vấn đề chung của nhân loại gặp nhiều trở ngại. Di cư quốc tế vốn là vấn đề mang tính lịch sử và đã diễn ra trong suốt quá trình xuất hiện, tồn tại và phát triển của con người. Ngày càng có nhiều người di cư trên thế giới, con số này sẽ tăng nhanh trong một tương lai không xa. Hầu hết các nước trên thế giới đã, đang và sẽ bị tác động bởi vấn đề di cư quốc tế.

Di cư quốc tế là kết quả của quá trình tương tác chính trị - kinh tế - văn hóa - xã hội phức tạp. Hiện nay, di cư được coi là một trong những vấn đề toàn cầu có ảnh hưởng cùng thách thức lớn tới quan hệ quốc tế cũng như sự phát triển của từng cá nhân, từng quốc gia. Di cư quốc tế còn liên quan tới một loạt những vấn đề toàn cầu quan trọng khác, như phát triển, nghèo đói, nhân quyền, v. Người di cư thường là những doanh nhân hoặc những thành viên năng động trong xã hội; về lịch sử, di cư đã thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, góp phần xây dựng đất nước và làm giàu thêm về văn hóa cho nhiều quốc gia.

Di cư cũng mang tới những thách thức lớn. Người di cư có thể bị lạm dụng, bóc lột, vi phạm nhân quyền; khả năng hòa nhập vào xã hội tiếp nhận cũng có thể gặp khó khăn, và di cư có thể làm nước xuất cư mất đi nhiều người lao động có trình độ. Còn rất nhiều cơ hội và thách thức mà vấn đề di cư mang lại nhưng về cơ bản, rõ ràng chúng ta thấy di cư là một vấn đề lớn. 1 Chiến tranh Lạnh đã đi qua được hơn 25 năm.