Quan hệ chính trị, ngoại giao, an ninh ASEAN, TQ, NB (1991-2010) - TS Trần Hữu Trung

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC ---------------------- TRẦN HỮU TRUNG “QUAN HỆ CHÍNH TRỊ - NGOẠI GIAO, AN NINH CỦA ASEAN VỚI TRUNG QUỐC VÀ NHẬT BẢN (1991- 2010)” Chuyên ngành : Lịch sử thế giới Mã số : 62 22 03 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. TRỊNH THỊ ĐỊNH 2. LÊ VĂN ANH HUẾ - NĂM 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Luận án có tham khảo một số tài liệu đã được sự đồng ý và cho phép của các tác giả.

Kết quả nghiên cứu trong Luận án là trung thực, khách quan và chưa được công bố trong bất kì công trình nào. Nếu có sự gian đối, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm. Tác giả Luận án Trần Hữu Trung LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, lời đầu tiên tôi xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới PGS. Trịnh Thị Định và PGS.

Lê Văn Anh đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập cũng như thực hiện Luận án. Tôi xin chân thành cám ơn Ban Giám đốc, Ban đào tạo Sau đại học, BGH Trường Đại học Khoa học, Phòng Sau đại học, BCN Khoa Lịch sử Trường Đại học Khoa học và quý thầy cô giáo hai Khoa Lịch sử của Trường Đại học Khoa học và Đại học Sư phạm Huế đã hết lòng giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và thực hiện Luận án. Nhân đây, tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến lãnh đạo và cán bộ Viện nghiên cứu Đông Nam Á, Viện nghiên cứu Đông Bắc Á, Viện nghiên cứu Trung Quốc, Thư viện Quốc gia, Thư viện Tổng hợp Thừa Thiên Huế đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình nghiên cứu và thực hiện Luận án. Tôi xin trân trọng cám ơn BGH Trường Đại học Phú Xuân, BCN Khoa Xã hội và Nhân văn đã tạo điều kiện cho tôi học tập và thực hiện Luận án.

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc đến gia đình tôi, những người bạn và tất cả anh, chị em đồng nghiệp đã quan tâm chia sẻ và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện Luận án. Tác giả Trần Hữu Trung DANH MỤC VIẾT TẮT Viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt ADB Asian Development Bank Ngân hàng Phát triển châu Á ADMM ASEAN Defence Ministers Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng Meeting ASEAN ADMM+ ASEAN Defence Ministers Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng Meeting Plus ASEAN Mở rộng AEC ASEAN Economic Community Cộng đồng Kinh tế ASEAN ARF ASEAN Regional Forum Diễn đàn khu vực ASEAN APSC ASEAN Political-Security Cộng đồng Chính trị - An ninh Community ASEAN ASCC ASEAN Social and Cultural Cộng đồng Văn hóa – Xã hội ASEAN Community AFTA ASEAN Free Trade Area Khu vực Mậu dịch tự do ASEAN AMM ASEAN Ministerial Meeting Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN AMMTC ASEAN Ministerial Meeting on Hội nghị Bộ trưởng ASEAN về tội Transnational Crime phạm xuyên quốc gia APEC Asia-Pacific Economic Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á-Thái Cooperation Bình Dương APT ASEAN Plus Three Hợp tác ASEAN và Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc ASEAN Association of Southeast Asian Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á Nations ASEAN- ISIS ASEAN Institute of Strategic and Viện Nghiên cứu chiến lược quốc tế International Studies ASEAN ASEAN +1 ASEAN Plus One Hợp tác ASEAN và từng bên ASEANAPOL ASEAN Chiefs of Police Người đứng đầu cơ quan cảnh sát các nước ASEAN ASEM Asia-Europe Meeting Hội nghị Á – Âu CAFTA China – ASEAN Free Trade Area Khu vực Mậu dịch tự do ASEAN– Trung Quốc CSCAP Council of Security Cooperation Hội đồng Hợp tác An ninh châu Á – in Asia Pacific Thái Bình Dương COC Code of Conduct in the South Bộ Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông China Sea CEPT Common Effective Preferential Hiệp định về thuế quan ưu đãi có hiệu Tariff lực chung DOC Declaration on the Conduct of Tuyên bố về cách ứng xử của các bên Parties in the South China Sea ở Biển Đông EAS East Asia Summit Hội nghị cấp cao Đông Á EPG Eminient Person Group Nhóm các nhân vật kiệt xuất EU European Union Liên minh châu Âu GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài IMF International Monetary Fund Qũy Tiền tệ quốc tế JCM Joint Consultative Meeting Cuộc họp tư vấn chung JACEP Japan - ASEAN Comprehensive Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện Economic Partnership ASEAN - Nhật Bản JSEPA Japan - Singapore Economic Hiệp định đối tác kinh tế Nhật Bản – Partnership Agreement Sigapore JMM Joint Ministerial Meeting Hội nghị liên Bộ trưởng NATO North Atlantic Treaty Khối Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương Organization ODA Official Development Assistance Viện trợ phát triển chính thức PD Preventive Diplomacy Ngoại giao phòng ngừa PMC Post Ministerial Conference Hội nghị sau Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao SEANWFZ Southeast Asian Nuclear Weapon Hiệp ước Khu vực Đông Nam Á Free Zone không vũ khí hạt nhân SOM Senior Officials Meeting Hội nghị các quan chức cấp cao SOMTC Senior Officials Meeting on Hội nghị quan chức cấp cao ASEAN Transnational Crime về chống tội phạm xuyên quốc gia TAC Treaty of Amity and Cooperation Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở in Southeast Asia Đông Nam Á VAP Vientiane Action Programme Chương trình hành động Viên Chăn WB World Bank Ngân hàng Thế giới WHO World Health Organization Tổ chức Y tế thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại thế giới ZOPFAN Zone of Peace Freedom and Khu vực Hòa bình, Tự do và Trung lập Neutrality ở Đông Nam Á MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Lời cảm ơn Danh mục các chữ viết tắt Mục lục MỞ ĐẦU…. Lý do chọn đề tài. Lịch sử nghiên cứu vấn đề.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Bố cục của luận án. NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ CHÍNH TRỊ - NGOẠI GIAO, AN NINH CỦA ASEAN VỚI TRUNG QUỐC VÀ NHẬT BẢN (1991 – 2010). Khái quát về ASEAN và quan hệ chính trị, an ninh ASEAN với Trung Quốc và Nhật Bản trước năm 1991. Khái quát về ASEAN.

Quan hệ chính trị, an ninh của ASEAN với Trung Quốc và Nhật Bản trước năm 1991. Quan hệ chính trị, an ninh ASEAN – Trung Quốc trước năm 1991. Quan hệ chính trị, an ninh ASEAN – Nhật Bản trước năm 1991. Bối cảnh quốc tế và khu vực Đông Nam Á sau Chiến tranh lạnh.

Bối cảnh quốc tế. Bối cảnh khu vực. Nhu cầu hợp tác của ASEAN, Trung Quốc và Nhật Bản. Đối với ASEAN.

Nhu cầu của Trung Quốc và Nhật Bản. Điểm tương đồng của Trung Quốc và Nhật Bản. Nhu cầu của Trung Quốc và Nhật Bản. SỰ TIẾN TRIỂN TRONG QUAN HỆ CỦA ASEAN VỚI TRUNG QUỐC VÀ NHẬT BẢN (1991 – 2010).

Quan hệ chính trị - ngoại giao và an ninh song phương của ASEAN với Trung Quốc. Quan hệ chính trị - ngoại giao. Quan hệ an ninh (truyền thống và phi truyền thống). Quan hệ an ninh truyền thống.

Quan hệ an ninh phi truyền thống. Quan hệ chính trị - ngoại giao và an ninh song phương của ASEAN với Nhật Bản. Quan hệ chính trị - ngoại giao. Quan hệ an ninh (truyền thống và phi truyền thống).

Quan hệ an ninh truyền thống. Quan hệ ninh phi truyền thống. Quan hệ đa phương về chính trị - ngoại giao, an ninh đa phương của ASEAN với Trung Quốc và Nhật Bản. Trên lĩnh vực chính trị - ngoại giao.

Trên lĩnh vực an ninh. MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ QUAN HỆ CHÍNH TRỊ - NGOẠI GIAO, AN NINH CỦA ASEAN VỚI TRUNG QUỐC VÀ NHẬT BẢN (1991 – 2010). Sự tương đồng và khác biệt trong quan hệ chính trị-ngoại giao, an ninh của ASEAN – Trung Quốc và ASEAN – Nhật Bản. Sự tương đồng.

Sự khác biệt. Đối với ASEAN. Đối với Trung Quốc. Đối với Nhật Bản.

Đối với khu vực. Đối với Việt Nam. Những thách thức và cơ hội của Trung Quốc và Nhật Bản trong quan hệ với ASEAN. Thách thức .153 TÀI LIỆU THAM KHẢO.156 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Chiến tranh lạnh kết thúc đã mở ra một không gian rộng lớn cho hòa bình và phát triển đối với mọi quốc gia nói riêng và từng khu vực nói chung. Trong đó, xu thế chủ yếu của nhân loại là đối thoại và hợp tác thay cho đối đầu; sức mạnh kinh tế là thước đo quan trọng nhất của thực lực quốc gia. Đồng thời dưới tác động của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ, của toàn cầu hoá, nhân loại đã xích lại gần nhau trong sự gắn kết mang tính chất tùy thuộc ngày càng lớn. Tuy nhiên, thế giới cũng tiềm ẩn những nhân tố bất ổn khó lường định.

Những vấn đề mang tính toàn cầu tiếp tục nảy sinh và biến động phức tạp đang là những thách thức nghiêm trọng đòi hỏi có sự hợp tác của các quốc gia để cùng nhau giải quyết. Tại Đông Nam Á, cùng với những thuận lợi do bối cảnh chung mang lại và sự phát triển năng động về kinh tế, thì cục diện chính trị, an ninh cũng tiềm ẩn nhiều bất trắc xuất phát từ an ninh truyền thống, phi truyền thống và sự cạnh trạnh chiến lược giữa các nước lớn, trong đó nổi lên gay cấn nhất là tranh chấp Biển Đông. Với tầm quan trọng của mình, Đông Nam Á trở thành một không gian địa chiến lược và địa chính trị vào loại nhạy cảm ở châu Á – Thái Bình Dương. Đồng thời, sau Chiến tranh lạnh khu vực này là nơi mà sự đan xen và tương tác quyền lực giữa các nước lớn rất phức tạp, với trạng thái cạnh tranh diễn ra quyết liệt, trong khi sự dung hòa lợi ích và quyền lực giữa họ cũng rất thiếu ổn định.

Trong bối cảnh đó, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Trung Quốc và Nhật Bản đều nhận thức được môi trường hòa bình là nhu cầu và cũng là điều kiện cho sự phát triển của mỗi nước. Hơn nữa, hợp tác kinh tế giữa ASEAN với Trung Quốc và Nhật Bản dù có phát triển nhanh sau Chiến tranh lạnh nhưng sẽ thiếu bền vững nếu không được đặt trên cơ sở của mối quan hệ chính trị, an ninh; bởi thông qua quan hệ chính trị, an ninh mới có thể giải quyết những vấn đề thách thức ngay chính trong từng cặp quan hệ.