Luận án TS. Nguyễn Vũ Kỳ - Quan hệ Nhật Bản - Việt Nam (1954-1975)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------- NGUYỄN VŨ KỲ QUAN HỆ NHẬT BẢN - VIỆT NAM (1954 - 1975) LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ THẾ GIỚI Thành phố Hồ Chí Minh - 2023 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------- NGUYỄN VŨ KỲ QUAN HỆ NHẬT BẢN - VIỆT NAM (1954 - 1975) Ngành: Lịch sử thế giới Mã số: 9229011 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ THẾ GIỚI NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. NGUYỄN TIẾN LỰC PHẢN BIỆN ĐỘC LẬP: Phản biện độc lập 1: PGS. TRẦN THỊ THANH VÂN Phản biện độc lập 2: TS. ĐÀO MINH HỒNG PHẢN BIỆN: Phản biện 1: PGS.

NGUYỄN NGỌC DUNG Phản biện 2: PGS. TRẦN THỊ THANH VÂN Phản biện 3: TS. LÊ PHỤNG HOÀNG Thành phố Hồ Chí Minh - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ Quan hệ Nhật Bản - Việt Nam (1954 - 1975) là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, được thực hiện dựa trên các tư liệu lịch sử xác thực do chính tôi sưu tầm, thu thập được. Tất cả kết quả được trình bày trong luận án là trung thực và công trình nghiên cứu có tỉ lệ trích dẫn hợp lý, phù hợp theo Quy định trích dẫn và chống đạo văn của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

Tác giả luận án Nguyễn Vũ Kỳ LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đến PGS. Nguyễn Tiến Lực; thầy đã định hướng, dẫn dắt tôi từ ngày chập chững bắt đầu nghiên cứu, gợi mở cho tôi hướng nghiên cứu và tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Thầy cũng là người truyền cảm hứng giúp tôi vững tin về giá trị của con đường học thuật, đồng thời là khởi nguồn có “tính nhân mạch” cho các mối quan hệ kết nối của tôi với giới học thuật nước ngoài, đặc biệt là với các học giả Nhật Bản. Tôi xin gởi lời cảm ơn sâu sắc đến hai Giáo sư danh dự của Đại học Kanto Gakuin (Nhật Bản) là Hashimoto Kazutaka và Yajima Michifumi; các thầy đã dành nhiều tình cảm yêu mến đối với đất nước Việt Nam và cá nhân tôi, đã tiến cử tôi với học bổng nghiên cứu của Chính phủ Nhật Bản, đồng thời nhiệt tình hướng dẫn chuyên môn cũng như giúp đỡ tôi trong thời gian nghiên cứu tại Nhật Bản.

Tôi xin cảm ơn quý thầy cô Khoa Lịch sử - Đơn vị đào tạo, Ban Giám hiệu, Phòng Sau đại học và các phòng ban chức năng của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM đã tạo điều kiện tốt nhất về môi trường nghiên cứu và thủ tục hành chính để tôi hoàn thành luận án. Đồng thời, tôi cũng cảm ơn quý thầy cô và đồng nghiệp ở Khoa Nhật Bản học đã hỗ trợ tôi công việc trong thời gian tôi du học ở Nhật Bản, để tôi tập trung nghiên cứu. Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình và các bạn bè thân hữu đã ủng hộ, khích lệ, chia sẻ, động viên tôi trong suốt chặng đường dài học tập, nghiên cứu và đặc biệt là trong giai đoạn chuyên tâm viết luận án. Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 1/2023 Tác giả luận án Nguyễn Vũ Kỳ MỤC LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT.

i DANH MỤC BẢNG. iii MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án. Cấu trúc luận án.

10 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước. Nghiên cứu ở Việt Nam. Nghiên cứu ở nước ngoài.

Nhận xét về các kết quả nghiên cứu và các vấn đề đặt ra cho luận án. Nhận xét về các kết quả nghiên cứu. Các vấn đề đặt ra cho luận án. 26 CHƯƠNG 2 QUAN HỆ NHẬT BẢN - VIỆT NAM (1954 - 1965).

Các nhân tố tác động quan hệ Nhật - Việt. Quan hệ Nhật - Việt trong lịch sử. Bối cảnh quốc tế và khu vực sau CTTG II. Tình hình Nhật Bản và Việt Nam sau CTTG II.

Quan hệ Nhật Bản - VNCH (1955 - 1965). Quan hệ chính trị - ngoại giao. Chính sách của Nhật Bản đối với VNCH. Hoạt động ngoại giao Nhật Bản - VNCH.

Việc bồi thường chiến tranh và thực hiện các khoản cho vay theo hiệp định bồi thường cho VNCH. Viện trợ của Nhật Bản cho VNCH. Quan hệ thương mại và đầu tư. Quan hệ thương mại.

Đầu tư Nhật Bản tại VNCH. Quan hệ giáo dục, y tế, văn hóa. Hợp tác về giáo dục - đào tạo và y tế - nhân đạo. Hoạt động giao lưu văn hóa.

Quan hệ Nhật Bản - VNDCCH (1954 - 1965). Sự ủng hộ của các đảng cánh tả và tổ chức, đoàn thể Nhật Bản đối với VNDCCH và MTDTGPMNVN. Phong trào phản đối việc Nhật Bản bồi thường chiến tranh cho VNCH. Hoạt động ủng hộ nhân dân miền Nam Việt Nam và MTDTGPMNVN.

Hoạt động giao lưu nhân dân. Việc phối hợp tổ chức hồi hương cho người Nhật “Việt Nam mới”. Hoạt động giao lưu và viếng thăm lẫn nhau. Quan hệ kinh tế thương mại.

Việc thiết lập quan hệ thương mại tư nhân. Hoạt động thương mại Nhật Bản - VNDCCH. 99 Tiểu kết chương 2. 103 CHƯƠNG 3 QUAN HỆ NHẬT BẢN - VIỆT NAM (1965 - 1975).

Sự leo thang chiến tranh của Mỹ và thái độ của chính phủ Nhật Bản. Sự leo thang chiến tranh của Mỹ. Thái độ của chính phủ Nhật Bản. Quan hệ Nhật Bản - VNCH (1965 - 1975).

Quan hệ chính trị - ngoại giao. Chính sách đối với VNCH của Nhật Bản từ nửa sau những năm 1960. Các hoạt động ngoại giao song phương. Tiếp tục cung cấp các khoản viện trợ và bắt đầu tiến hành cho vay với VNCH.

Quan hệ thương mại và đầu tư. Quan hệ thương mại. Hoạt động đầu tư của Nhật Bản tại VNCH. Quan hệ giáo dục, y tế và văn hóa.

Về giáo dục, đào tạo nhân lực và kĩ thuật. Hợp tác y tế, an sinh xã hội và hoạt động nhân đạo. Các hoạt động giao lưu tôn giáo, văn hóa. Quan hệ Nhật Bản - VNDCCH (1965 - 1975).

Phong trào chống Mỹ, ủng hộ Việt Nam. Hoạt động của các chính đảng cánh tả. Sự ủng hộ của các đoàn thể nhân dân và hoạt động giao lưu nhân dân. Quan hệ kinh tế thương mại.

Thách thức trong hoàn cảnh mới. Hoạt động hợp tác thương mại Nhật Bản - VNDCCH. Việc thiết lập quan hệ ngoại giao Nhật Bản - VNDCCH. Bối cảnh mới của quốc tế và khu vực.

Động thái của chính phủ Nhật Bản. Thành quả quan hệ Nhật Bản - VNDCCH. 163 Tiểu kết chương 3. 167 CHƯƠNG 4 MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ QUAN HỆ NHẬT BẢN - VIỆT NAM (1954 - 1975).

Những đặc trưng cơ bản của quan hệ Nhật Bản - Việt Nam (1954 - 1975). Những bài học kinh nghiệm từ quan hệ Nhật Bản - Việt Nam (1954 - 1975). 184 Tiểu kết chương 4. 194 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

225 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 243 i DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT * Tiếng Việt Ký tự viết tắt Cách viết đầy đủ BCH Ban chấp hành CPCMLTCHMNVN Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam CTTG II Chiến tranh thế giới thứ hai ĐCS Đảng Cộng sản ĐDCTC Đảng Dân chủ Tự do ĐLĐ Đảng Lao động ĐXH Đảng Xã hội MTDTGPMNVN Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam MTTQ Mặt trận Tổ quốc Nxb. Nhà xuất bản QGVN Quốc gia Việt Nam STT Số thứ tự TBCN tư bản chủ nghĩa TP. HCM Thành phố Hồ Chí Minh tr.

trang TTLTQG Trung tâm Lưu trữ Quốc gia TƯ Trung ương TƯMTTQ Trung ương Mặt trận Tổ quốc VNCH Việt Nam Cộng hòa VNDCCH Việt Nam Dân chủ Cộng hòa XHCN xã hội chủ nghĩa ii * Tiếng Anh Ký tự viết tắt Tên tiếng Anh Tên tiếng Việt Australia, New Zealand, Hiệp ước đảm bảo an ninh Thái Bình ANZUS United States Security Dương Treaty Association of South East ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á Asian Nations CIA Central Intelligence Agency Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ Economic Rehabilitation in Chương trình do chính phủ Mỹ thực EROA Occupied Areas hiện nhằm phục hồi kinh tế ở các khu vực bị chiếm đóng Government Aid and Relief Chương trình do chính phủ Mỹ thực GARIOA in Occupied Areas hiện từ năm 1946 viện trợ cho các khu vực bị chiếm đóng Bộ Tổng Tư lệnh quân đội đồng minh GHQ General Headquarters chiếm đóng Nhật Bản International Labour ILO Tổ chức Lao động Quốc tế Organization IMF International Monetary Fund Quỹ Tiền tệ Quốc tế The Japan International JICA Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản Cooperation Agency Organization for Economic OECD Cooperation and Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế Development Southeast Asia Treaty SEATO Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á Organization USD United States dollar Đồng đô la Mỹ Young Men’s Christian YMCA Hiệp hội Thanh niên Cơ Đốc Association iii DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Tiến độ giải ngân tiền bồi thường chiến tranh của Nhật Bản cho VNCH .2: Các hạng mục và khoản chi từ tiền bồi thường phục vụ xây dựng nhà máy thủy điện Đa Nhim (Đơn vị: triệu yên) .3: Các dự án và khoản chi còn lại của tiền bồi thường sau khi xây dựng nhà máy Đa Nhim (Đơn vị: triệu yên) .4: Một số khoản viện trợ y tế, dân sinh của chính phủ của Nhật Bản cho VNCH giai đoạn 1961 - 1964 .5: Thu nhập của Nhật Bản từ những khoản mua dựa vào ngân quỹ của Cơ quan phát triển quốc tế Mỹ, 1952 – 1961 .6: Xuất khẩu của Nhật Bản sang Nam Việt Nam thông qua Cơ quan phát triển (hợp tác) quốc tế ICA (AID) giai đoạn 1956 – 1963 (Đơn vị: triệu USD) .7: Buôn bán của Nhật Bản với Việt Nam, Campuchia và Lào 1956 – 1960 (Đơn vị: ngàn USD) .8: Buôn bán của Nhật Bản với Nam Việt Nam, 1956 - 1965 (Đơn vị: ngàn USD) 69 Bảng 2.9: Học bổng Chính phủ Nhật Bản cấp cho các nước châu Á .10: Thương mại hai chiều Nhật Bản - VNDCCH (1956 - 1965) (Đơn vị: ngàn yên) .1: Viện trợ Nhật Bản cho VNCH (đơn vị: USD) .