Luận án tiến sĩ: Việt Nam trong chính sách đối ngoại Hoa Kỳ - Thời kỳ Obama

Chính quyền Obama công bố chiến lược tái cân bằng năm 2011. Mục tiêu tăng cường hiện diện quân sự và kinh tế tại châu Á. Hoa Kỳ cam kết phân bổ 60% lực lượng hải quân đến khu vực. Chiến lược nhằm đối phó ảnh hưởng ngày càng lớn của Trung Quốc. Đông Nam Á là trọng tâm của chính sách xoay trục. Việt Nam có vị trí địa lý chiến lược ven Biển Đông. Washington cần Hà Nội để duy trì tự do hàng hải. Hợp tác quốc phòng an ninh được đẩy mạnh. Quan hệ Việt-Mỹ chuyển từ bình thường hóa sang đối tác toàn diện.

Hoa Kỳ đánh giá cao vai trò của Việt Nam trong ASEAN. Hà Nội là thành viên tích cực, có tiếng nói quan trọng. Việt Nam duy trì chính sách đối ngoại độc lập, đa phương hóa. Kinh tế tăng trưởng ổn định, thị trường tiềm năng lớn. Vị trí địa lý giáp Trung Quốc mang lợi thế chiến lược. Việt Nam có lập trường rõ ràng về tranh chấp Biển Đông. Washington coi Hà Nội là đối tác cân bằng quyền lực khu vực. Hai nước có lợi ích chung trong duy trì ổn định. Hợp tác song phương phục vụ mục tiêu chiến lược dài hạn.

Obama ưu tiên ngoại giao đa phương thay vì đơn phương. Chính quyền tăng cường quan hệ với các tổ chức khu vực. ASEAN trở thành đối tác trung tâm trong chiến lược. Hoa Kỳ tham gia Hội nghị Cấp cao Đông Á từ năm 2011. TPP là công cụ kinh tế chủ chốt của chính sách xoay trục. Hiệp định nhằm thiết lập chuẩn mực thương mại cao. Việt Nam là một trong 12 nước thành viên TPP. Washington muốn gắn kết kinh tế các đồng minh và đối tác. Mục tiêu giảm phụ thuộc vào Trung Quốc của khu vực.

Trao đổi đoàn cấp cao diễn ra thường xuyên giữa hai nước. Năm 2015, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng thăm Hoa Kỳ. Chuyến thăm khẳng định tin cậy chính trị lẫn nhau. Hai bên thiết lập cơ chế đối thoại chiến lược quốc phòng. Hoa Kỳ ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN. Washington hỗ trợ lập trường của Việt Nam về Biển Đông. Hai nước phối hợp tại các diễn đàn đa phương. Hợp tác giải quyết hậu quả chiến tranh được tăng cường. Quan hệ chính trị tạo nền tảng cho hợp tác toàn diện.

Kim ngạch thương mại đạt 45 tỷ USD năm 2016. Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam. Đầu tư trực tiếp từ Mỹ tăng mạnh trong giai đoạn này. Các tập đoàn công nghệ mở rộng hoạt động tại Việt Nam. TPP hứa hẹn xóa bỏ 18.000 dòng thuế quan. Hiệp định tạo động lực cải cách thể chế và pháp luật. Việt Nam cam kết nâng cao tiêu chuẩn lao động. Hai nước hợp tác trong giáo dục, khoa học công nghệ. Quan hệ kinh tế là trụ cột quan trọng của đối tác toàn diện.

Hợp tác quốc phòng an ninh có bước tiến vượt bậc. Năm 2011, hai nước ký Tuyên bố Tầm nhìn chung về quan hệ quốc phòng. Tàu hải quân Hoa Kỳ thăm cảng Đà Nẵng và Cam Ranh. Hai bên tăng cường đối thoại chính sách quốc phòng. Hoa Kỳ hỗ trợ năng lực hàng hải và cảnh sát biển Việt Nam. Dỡ bỏ cấm vận vũ khí năm 2016 là bước ngoặt lịch sử. Quyết định thể hiện tin cậy chiến lược từ Washington. Hợp tác nhân đạo và cứu trợ thiên tai được mở rộng. Quan hệ quốc phòng góp phần ổn định khu vực.

Washington không có yêu sách chủ quyền tại Biển Đông. Hoa Kỳ nhấn mạnh tự do hàng hải và hàng không. Bộ Ngoại giao Mỹ phản đối hành động đơn phương thay đổi hiện trạng. Washington kêu gọi giải quyết tranh chấp theo UNCLOS. Hoa Kỳ ủng hộ Phán quyết Trọng tài năm 2016. Tuần tra tự do hàng hải khẳng định quyền hợp pháp trên biển. Washington tăng cường hợp tác với các nước ven biển. Mục tiêu ngăn chặn độc quyền hóa Biển Đông. Lập trường phục vụ lợi ích chiến lược dài hạn.

Hai nước tăng cường đối thoại về an ninh biển. Hoa Kỳ hỗ trợ nâng cao năng lực cảnh sát biển Việt Nam. Washington cung cấp trang thiết bị tuần tra và giám sát. Hai bên phối hợp tại các diễn đàn đa phương về Biển Đông. Hoa Kỳ ủng hộ lập trường của Việt Nam tại ARF và ADMM+. Hợp tác tìm kiếm cứu nạn trên biển được tăng cường. Hai nước thực hiện diễn tập hàng hải chung. Quan hệ quốc phòng góp phần răn đe hành động gây hấn. Hợp tác song phương phục vụ ổn định khu vực.

Sự trỗi dậy của Trung Quốc thay đổi cán cân quyền lực. Bắc Kinh tăng cường ảnh hưởng kinh tế và quân sự. Các nước Đông Nam Á lo ngại về ý định của Trung Quốc. Hoa Kỳ tìm kiếm đối tác để cân bằng sức mạnh Bắc Kinh. Việt Nam là lựa chọn chiến lược với vị trí địa lý quan trọng. Hà Nội duy trì chính sách đa phương hóa quan hệ quốc tế. Quan hệ Việt-Mỹ góp phần duy trì đa cực hóa khu vực. Washington muốn ngăn chặn thống trị đơn phương. Cân bằng quyền lực phục vụ lợi ích chung của cộng đồng quốc tế.

TPP là công cụ kinh tế then chốt của chiến lược xoay trục. Hiệp định nhằm thiết lập chuẩn mực thương mại thế kỷ 21. Mục tiêu gắn kết kinh tế các đồng minh và đối tác. TPP giảm phụ thuộc vào Trung Quốc của khu vực. Hiệp định tạo khung pháp lý minh bạch và công bằng. Washington muốn dẫn dắt trật tự kinh tế châu Á. TPP thúc đẩy cải cách thể chế tại các nước thành viên. Hiệp định phục vụ lợi ích chiến lược dài hạn của Hoa Kỳ. Rút khỏi TPP làm suy yếu ảnh hưởng kinh tế Mỹ.

Việt Nam là nước hưởng lợi lớn thứ hai sau Nhật Bản. TPP xóa bỏ 18.000 dòng thuế quan đối với hàng Việt Nam. Ngành dệt may và da giày được hưởng lợi đặc biệt. Hiệp định mở cửa thị trường Mỹ rộng rãi cho hàng xuất khẩu. TPP thu hút đầu tư nước ngoài vào Việt Nam. Cam kết cải cách thúc đẩy hiện đại hóa thể chế. Việt Nam nâng cao tiêu chuẩn lao động và môi trường. TPP tăng cường vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Hiệp định góp phần đa dạng hóa quan hệ kinh tế.

Kim ngạch thương mại tăng từ 20 tỷ USD năm 2009 lên 45 tỷ USD năm 2016. Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam. Hàng hóa chủ lực gồm dệt may, giày dép, điện tử. Việt Nam nhập khẩu máy móc, thiết bị công nghệ từ Mỹ. Thặng dư thương mại nghiêng về phía Việt Nam. Washington quan ngại về mất cân đối thương mại. Hai nước đàm phán giảm rào cản phi thuế quan. Hợp tác thương mại tạo nền tảng cho đối tác toàn diện.

Dỡ bỏ cấm vận vũ khí là thành tựu ngoại giao lớn. Quyết định kết thúc di sản cuối cùng của chiến tranh Việt Nam. Quan hệ Việt-Mỹ chuyển sang giai đoạn bình thường hóa hoàn toàn. Việt Nam được đối xử ngang bằng với các đối tác khác. Dỡ bỏ cấm vận mở ra cơ hội hiện đại hóa quốc phòng. Hà Nội đa dạng hóa nguồn cung cấp vũ khí. Quyết định tăng cường năng lực phòng thủ của Việt Nam. Hợp tác quốc phòng góp phần ổn định khu vực. Dỡ bỏ cấm vận khẳng định tin cậy chính trị lẫn nhau.

Tổng thống Obama thăm Việt Nam tháng 5/2016. Chuyến thăm diễn ra trong bối cảnh tranh chấp Biển Đông căng thẳng. Obama gặp gỡ lãnh đạo cấp cao và đại diện xã hội dân sự. Tổng thống Mỹ phát biểu trước giới trẻ Việt Nam. Chuyến thăm khẳng định cam kết dài hạn của Washington. Obama nhấn mạnh quan hệ dựa trên lợi ích chung. Hai nước ký nhiều thỏa thuận hợp tác quan trọng. Chuyến thăm tạo động lực mới cho quan hệ song phương. Sự kiện được đánh giá là dấu mốc lịch sử.

Dỡ bỏ cấm vận mở ra triển vọng hợp tác quốc phòng sâu rộng. Việt Nam quan tâm mua vũ khí phòng thủ và thiết bị giám sát. Hoa Kỳ có thể cung cấp radar, tàu tuần tra và máy bay không người lái. Hợp tác công nghiệp quốc phòng được thúc đẩy. Hai nước tăng cường đào tạo và diễn tập chung. Hợp tác y tế quân sự và nhân đạo được mở rộng. Quan hệ quốc phòng góp phần xây dựng tin cậy chiến lược. Hợp tác phục vụ lợi ích an ninh chung của khu vực.

Washington coi nhân quyền là giá trị cốt lõi của chính sách đối ngoại. Bộ Ngoại giao Mỹ công bố báo cáo nhân quyền hàng năm. Báo cáo chỉ ra những hạn chế về tự do ngôn luận tại Việt Nam. Hoa Kỳ quan ngại về tình trạng tù nhân lương tâm. Washington kêu gọi Hà Nội cải thiện môi trường tự do dân sự. Quốc hội Mỹ thường xuyên tổ chức điều trần về nhân quyền Việt Nam. Một số nghị sĩ đề xuất điều kiện hóa hợp tác. Tuy nhiên, chính quyền Obama ưu tiên lợi ích chiến lược. Đối thoại nhân quyền được duy trì song song với hợp tác.

Việt Nam khẳng định tôn trọng và bảo đảm quyền con người. Hà Nội nhấn mạnh thành tựu trong xóa đói giảm nghèo. Việt Nam cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho người dân. Quyền con người được quy định trong Hiến pháp và pháp luật. Hà Nội phản đối áp đặt tiêu chuẩn nhân quyền của nước khác. Việt Nam nhấn mạnh đặc thù văn hóa và giai đoạn phát triển. Quan hệ quốc tế cần dựa trên tôn trọng chủ quyền. Hà Nội sẵn sàng đối thoại nhân quyền trên tinh thần bình đẳng. Bất đồng không ảnh hưởng đến hợp tác chiến lược.

Việt Nam và Hoa Kỳ duy trì cơ chế đối thoại nhân quyền thường niên. Đối thoại diễn ra trong bầu không khí cởi mở và xây dựng. Hai bên trao đổi quan điểm về các vấn đề nhân quyền. Hoa Kỳ chia sẻ kinh nghiệm về pháp quyền và dân chủ. Việt Nam giới thiệu thành tựu và thách thức trong bảo đảm quyền con người. Đối thoại giúp tăng cường hiểu biết lẫn nhau. Hai nước tìm kiếm điểm chung để thúc đẩy hợp tác. Đối thoại là kênh quan trọng giảm thiểu bất đồng. Cơ chế góp phần ổn định quan hệ song phương.