Luận án tiến sĩ về quan hệ Mỹ - Pakistan giai đoạn 1991-2008 - Nguyễn Khánh Vân

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---------------------------------------------------------- Nguyễn Khánh Vân QUAN HỆ MỸ - PAKISTAN GIAI ĐOẠN 1991 - 2008 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Hà Nội - 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _______________________ Nguyễn Khánh Vân QUAN HỆ MỸ - PAKISTAN GIAI ĐOẠN 1991 - 2008 Chuyên ngành : Lịch sử thế giới Mã số: 62.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG CHẤM LUẬN ÁN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Thanh Hiền 2. Nguyễn Thị Liên Hương GS. Nguyễn Văn Kim Hà Nội - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Nếu có gì sai sót tôi xin chịu trách nhiệm hoàn toàn. NCS Nguyễn Khánh Vân MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. 3 DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ.

Lý do chọn đề tài. Mục đích và các nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án. Phƣơng pháp nghiên cứu, cách tiếp cận và nguồn tƣ liệu của luận án.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án. Kết cấu của luận án. 12 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc.

Tình hình nghiên cứu ngoài nƣớc. Nhận xét về tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục làm rõ. 33 Chƣơng 2: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ MỸ - PAKISTAN GIAI ĐOẠN 1991-2008. Bối cảnh quốc tế.

Sự dẫn đầu của Mỹ trong cục diện thế giới mới sau Chiến tranh Lạnh. Cạnh tranh của các trung tâm quyền lực. Xu thế hòa bình, hợp tác và chuyển hướng tập trung phát triển kinh tế. Cuộc chiến chống khủng bố quốc tế đầu thế kỷ XXI.

Bối cảnh khu vực Nam Á. Gia tăng bất ổn an ninh tại Nam Á sau Chiến tranh Lạnh. Liên kết và chia rẽ trong khu vực. Sự trỗi dậy của Ấn Độ.

Tăng cường hiện diện của Trung Quốc trong khu vực. Những nhân tố bên trong nƣớc Mỹ. Điều chỉnh chính sách đối ngoại của Mỹ sau Chiến tranh Lạnh. Những lợi ích của Mỹ trong quan hệ với Pakistan .Vận động hành lang trong Quốc hội Mỹ về quan hệ Mỹ - Pakistan.

Những nhân tố bên trong Pakistan. Các yếu tố văn hóa - chính trị - xã hội tác động đến hoạt động quan hệ quốc tế của Pakistan. Chính sách đối ngoại của Pakistan sau Chiến tranh Lạnh. Những lợi ích của Pakistan trong quan hệ với Mỹ.

Nhân tố lịch sử. 73 Tiểu kết chƣơng 2. 77 Chƣơng 3: QUAN HỆ SONG PHƢƠNG MỸ - PAKISTAN TỪ NĂM 1991 ĐẾN NĂM 2008. Quan hệ chính trị - an ninh.

Hợp tác chính trị - an ninh song phương. Quan hệ Mỹ - Pakistan xung quanh vấn đề hạt nhân. Chính sách của Mỹ với tranh chấp Pakistan - Ấn Độ tại vùng Kashmir. Quan hệ kinh tế và viện trợ của Mỹ cho Pakistan.

Quan hệ kinh tế. Viện trợ của Mỹ cho Pakistan. Quan hệ hợp tác khoa học kỹ thuật và giáo dục. 122 Tiểu kết chƣơng 3.

127 Chƣơng 4: ĐÁNH GIÁ QUAN HỆ MỸ - PAKISTAN GIAI ĐOẠN 1991-2008, TRIỂN VỌNG VÀ HÀM Ý CHO VIỆT NAM. Một số đánh giá về quan hệ Mỹ - Pakistan giai đoạn 1991 - 2008. Khái quát về quan hệ Mỹ - Pakistan sau năm 2008 và triển vọng. Một số hàm ý cho Việt Nam.

146 Tiểu kết chƣơng 4. 150 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ. 155 LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 155 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

173 2 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Ký hiệu Nghĩa đầy đủ Tiếng Anh Tiếng Việt CENTO Central Treaty Organization Tổ chức Hiệp ước Trung tâm Cơ quan Tình báo Trung ương CIA Central Intelligence Agency Mỹ CSF Coalition Support Fund Quỹ Hỗ trợ Liên minh EU European Union Liên minh Châu Âu Federally Administered Tribal Các khu vực Hành chính Bộ lạc FATA Areas Liên bang FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài FTA Free Trade Agreement Hiệp định Thương mại Tự do GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội Ủy ban Giáo dục Đại học HEC Higher Education Commission Pakistan ISI Inter-Services Intelligence Cơ quan Tình báo Pakistan LHQ United Nations Liên Hợp Quốc North Atlantic Treaty Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây NATO Organization; Dương Hiệp ước Không phổ biến Vũ NPT Non-Proliferation Treaty khí hạt nhân United States National Security NSC Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ Council South Asian Association for Hiệp hội Hợp tác Khu vực Nam SAARC Regional Cooperation Á South Asia Free Trade Hiệp định Thương mại Tự do SAFTA Agreement Nam Á 3 Southeast Asia Treaty SEATO Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á Organization, U. Agency for International USAID Cơ quan phát triển Quốc tế Mỹ Development USD United States Dollar Đô-la Mỹ DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ TT Tên bảng, biểu đồ Trang Hình 3.1 FDI từ Mỹ vào Pakistan 112 Hình 3.2 Thương mại hàng hóa của Mỹ với Pakistan 113 So sánh FDI của Mỹ và Trung Quốc vào Pakistan sau năm Hình 3.4 Viện trợ của Mỹ cho Pakistan (1948-2010) 116 Các khoản Hỗ trợ trực tiếp công khai của Mỹ và Bồi hoàn quân Bảng 3.5 117 sự cho Pakistan giai đoạn 2002-2016 4 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc năm 1991, tình hình thế giới biến đổi mạnh mẽ đã chi phối các mối quan hệ quốc tế nói chung và quan hệ của Mỹ với các nước nói riêng. Với sự sụp đổ của Liên Xô, Mỹ vươn lên vị trí hàng đầu trong thế giới đơn cực tạm hình thành và xây dựng một chính sách bá quyền mới để khẳng định và phát huy địa vị của mình.

Trên tất cả các khu vực của thế giới, Mỹ là siêu cường duy nhất có sức mạnh quân sự, chính trị, kinh tế không ai có thể thách thức và là nhân tố quyết định trong bất cứ cuộc xung đột nào ở bất cứ nơi nào mà Mỹ dính líu vào. Giai đoạn từ 1991 - 2008 là thời điểm mà ―khoảnh khắc đơn cực‖ dẫn dắt nước Mỹ tiến hành những chính sách đối ngoại đầy phiêu lưu và đặc thù. Từ chiến lược ―Vượt lên ngăn chặn‖ của tổng thống G W. Bush, Mỹ tuyên bố thiết lập trật tự thế giới mới, phát động chiến tranh vùng Vịnh lần thứ nhất (1991) và đưa lực lượng tới đóng quân lâu dài ở Trung Đông, đến "Cam kết và Mở rộng" của Bill Clinton và đặc biệt là học thuyết của G W.

Bush về ―Chiến tranh phòng ngừa‖ với hai cuộc chiến tranh ở Afganistan và Iraq, Mỹ đã khẳng định quyền lực tối thượng của mình trong trật tự thế giới mới. Ở khu vực Nam Á, đầu những năm 1990, sự sụp đổ của Liên Xô đã làm vai trò đồng minh của Mỹ trong cuộc chiến chống chủ nghĩa cộng sản của Pakistan giảm sút. Tình thế mới ở khu vực Nam Á cho thấy Pakistan về cơ bản đã giảm hẳn ―giá trị chiến lược‖ của mình đối với Mỹ. Rối loạn về an ninh, xã hội của một khu vực có nền kinh tế chậm phát triển bậc nhất thế giới đã khiến Nam Á ngày càng xa dời trong những ưu tiên của Mỹ.

Sau đó, Mỹ rời bỏ hàng loạt cam kết với Pakistan và quan hệ song phương suy giảm nhanh chóng xung quanh những mâu thuẫn về vấn đề hạt nhân, khủng bố, dân chủ nhân quyền. Bất chấp mong muốn hợp tác và tranh thủ ủng hộ từ Mỹ trong các chính quyền dân sự Benazir Bhutto và Nawaz Sharif, các xu hướng bất đồng, chống Mỹ, chống phương Tây phát triển mạnh trong nhiều tầng lớp xã hội ở Pakistan và tạo cơ hội cho sự trỗi dậy của các lực lượng Hồi giáo cực đoan như Taliban. Và vụ khủng bố do lực lượng Hồi giáo cực đoan Taliban 5 thực hiện nhằm vào nước Mỹ ngày 11/9/2001 đã đến như một hệ quả tất yếu của những mâu thuẫn văn minh, văn hóa. Sự kiện này mặc dù vậy đã tạo bước ngoặt lớn cho quan hệ Mỹ - Pakistan.

Cùng với việc phát động ―cuộc chiến chống chủ nghĩa khủng bố toàn cầu‖, Mỹ cũng đã định hướng lại các chiến lược quan hệ quốc tế của mình. Riêng đối với Pakistan – quốc gia có vai trò, vị trí vô cùng quan trọng với cuộc chiến chống khủng bố của Mỹ - mối quan hệ ―đồng minh‖ đã được làm ―sống lại‖. Pakistan đã trở thành ―đồng minh quan trọng nhất của Mỹ trong cuộc chiến chống khủng bố‖, ―đồng minh thân cận ngoài NATO‖ và ―đối tác chiến lược‖ của Washington. Kể từ đầu thế kỷ XXI, ―Chủ nghĩa đơn phương‖ của G W.

Bush cùng với tư tưởng thực dụng của chính quyền quân sự Musharraf đã tạo điều kiện cho một giai đoạn tăng cường chưa từng có từ trước đến giờ trong quan hệ giữa hai nước. Như vậy, rất nhiều yếu tố đã tác động và tạo nên những chuyển đồi mạnh mẽ của mối quan hệ giữa Mỹ và Pakistan từ sau chiến tranh Lạnh, đặc biệt là giai đoạn 1991 – 2008. Những câu hỏi nổi lên khi xem xét mối quan hệ này đó là: Những yếu tố nào quyết định đến sự liên kết đầy thăng trầm của hai quốc gia khác nhau về trình độ phát triển kinh tế - xã hội, cách xa về địa lý, văn hóa cũng như những giá trị, niềm tin? Rõ ràng Pakistan đã trở thành đồng minh quan trọng nhất của Washington trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh và đầu thế kỷ XXI, tuy nhiên cũng là đối tượng bị trừng phạt suốt những năm 1990. Điều gì chi phối bản chất mối quan hệ này, rõ ràng đây là hai quốc gia không trùng hợp về ―hệ giá trị‖, vậy phải chăng yếu tố địa chiến lược mới cần được tính đến.

Những chuyển biến của tình hình quốc tế hậu Chiến tranh Lạnh như sự lên ngôi bá quyền của Mỹ, sự mở rộng của trào lưu Hồi giáo cực đoan, cuộc chiến chống khủng bố của Mỹ, xu hướng hội nhập, sự xuất hiện của các cường quốc mới nổi. tác động thế nào đến mối quan hệ Mỹ - Pakistan, hay vị trí của Pakistan trong các chiến lược của Mỹ từ trước đến nay như thế nào cũng sẽ là những câu hỏi rất đáng quan tâm. Mặt khác, với Pakistan, việc lựa chọn các chính sách phù hợp trong quan hệ với Mỹ cũng như các cường quốc khác như Ấn Độ, Trung Quốc và Nga cũng là một thách thức lớn và việc xem xét các lựa chọn cũng như kết quả chính sách của Pakistan rất có ý nghĩa.