Luận án tiến sĩ: Khả năng sinh sản bò cái lai Brahman & sức sản xuất thịt đời con tại Quảng Ngãi - Nguyễn Thị Mỹ Linh

TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Chăn nuôi bò là một nghề truyền thống ở nước ta, từ xưa đến nay nó luôn đóng vai trò rất quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, đem lại hiệu quả kinh tế cao cho người chăn nuôi, và là nguồn cung cấp thịt đỏ lớn chỉ sau thịt heo cho nhu cầu thực phẩm của con người.627 con bò, trong đó bò thịt là 5.891 con, chiếm tỷ lệ 93,5% tổng đàn bò, và chăn nuôi bò đã cung cấp 441. Tuy nhiên, hiện nay sản lượng thịt bò sản xuất trong nước mới chỉ đáp ứng được 50% nhu cầu sử dụng thịt của người tiêu dùng, tức là 50% còn lại phải nhập khẩu (Cục Chăn nuôi, 2019). Để đáp ứng nhu cầu tiêu thụ thịt bò trong nước, trong những năm gần đây nước ta đã nhập khẩu một lượng lớn bò sống cũng như thịt bò từ các nước như Ốt-xtrây-lia, tuy nhiên giải pháp nhập khẩu bò sống chỉ là tạm thời và làm tăng sự phụ thuộc của nền kinh tế nước ta vào nước ngoài. Vì vậy, chiến lược phát triển chăn nuôi giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn 2045 của Thủ tướng chính phủ ở Quyết định số 1520/QĐ-TTg ngày 6/10/2020 là đến năm 2030 đàn bò thịt ổn định ở quy mô 6,5 – 6,6 triệu con, trong đó khoảng 30% được nuôi trong trang trại và tầm nhìn đến năm 2045 chăn nuôi Việt Nam là ngành kinh tế kỹ thuật hiện đại và được công nghiệp hóa ở hầu hết các khâu.

Cùng với thực tế và định hướng chiến lược này thì việc tạo giống, dòng bò chất lượng là điều rất cần thiết. Công tác giống có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao tầm vóc đàn bò nội và là con đường ngắn nhất để nâng cao năng suất và chất lượng thịt bò sản xuất trong nước. Tiến bộ di truyền do chọn lọc đàn bò nội để nâng cao khả năng sản xuất thịt là nhỏ và chậm trong khi đó lai tạo có thể tạo nên cải biến sức sản xuất thịt bò trong nước nhanh hơn nhiều. Vì lai tạo vừa tận dụng được ảnh hưởng bổ sung vừa tạo được ưu thế lai từ đó nâng cao khả năng sản xuất của vật nuôi (Bourdon, 1997).

Công tác lai tạo giống bò thịt để nâng cao năng suất, chất lượng thịt đồng thời thích nghi với hệ thống sản xuất của nước ta đã được tiến hành khá lâu. Từ những năm 1960 – 1970, chương trình Red Sindhi hóa đàn bò Vàng và sau này là Zebu hóa đã được thực hiện (Đinh Văn Cải, 2007a). Sử dụng đực hoặc tinh bò Zebu (ví dụ bò Red Sindhi, Brahman) phối cho bò cái Vàng đã được chọn lọc để tạo ra con lai Zebu có tầm vóc được cải thiện. Bước tiếp theo là đàn cái lai Zebu này được sử dụng làm cái nền để phối tinh bò chuyên thịt như Charolais, Red Angus, Droughtmaster, Hereford… tạo ra con lai hướng thịt để nâng cao khả năng sản xuất thịt bò trong nước (Đinh Văn Cải, 2017).

Sinh trưởng, năng suất, chất lượng thịt của con lai không chỉ phụ thuộc vào các giống làm bố mẹ mà còn phụ thuộc vào điều kiện chăm sóc nuôi dưỡng của từng hệ thống sản xuất cụ thể. Do vậy, song song với lai tạo, cải biến điều kiện chăm sóc nuôi dưỡng là giải pháp bổ trợ quan trọng để nâng cao sức sản xuất thịt của đàn bò trong nước. 2 Ở Việt Nam, một số công trình nghiên cứu lai tạo các giống bò thịt và đánh giá khả năng sinh trưởng, năng suất, chất lượng thịt ở đời con đã được thực hiện. Phạm Thế Huệ (2010) đã nghiên cứu khả năng sinh trưởng, năng suất thịt, chất lượng thịt của bò Lai Sind, Brahman × Lai Sind và Charolais × Lai Sind nuôi tại Đăk Lăk.

Nguyễn Xuân Tân (2016) nghiên cứu khả năng sinh trưởng và năng suất thịt của bò lai giữa bò đực Droughtmaster, Red Angus với bò cái nền Lai Brahman nuôi tại Bình Định. Phạm Văn Quyến (2009) nghiên cứu khả năng sinh trưởng và năng suất thịt của bò Droughtmaster × Lai Sind, Charolais × Lai Sind nuôi tại miền Đông Nam Bộ. Các kết quả nghiên cứu này cho thấy khi thực hiện lai tạo, khả năng sinh trưởng, năng suất và chất lượng thịt của thế hệ con lai cao hơn so với bò địa phương. Chăn nuôi bò đóng vai trò quan trọng trong sinh kế của người dân Quảng Ngãi.

Năm 2019 trên toàn tỉnh có 177.680 con bò lai chiếm 72% (Chi Cục Thống kê tỉnh Quảng Ngãi, 2020). Trong nhóm bò lai giữa Zebu và bò Vàng Việt Nam, con lai Brahman có nhiều ưu điểm về khả năng thích nghi và sức sản xuất thịt nên đã được người chăn nuôi ưa chuộng, nhất là các tỉnh Duyên hải Nam Trung bộ trong đó có tỉnh Quảng Ngãi (Nguyễn Hữu Văn, 2012). Điều này chứng tỏ người dân đã có mối quan tâm rất lớn đến việc phát triển đàn bò lai thay thế cho giống bò địa phương. Về mặt chính sách, quyết định số 628/QĐ-SNNPTNT ngày 29/10/2015 của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ngãi đã đưa ra mục tiêu chăn nuôi bò ở Quảng Ngãi phải được xác định phát triển thành chăn nuôi hàng hóa, sản lượng thịt bò hằng năm không những cung cấp đủ cho nhu cầu sử dụng thịt trong tỉnh mà còn xuất sang các địa phương lân cận.

Thêm vào đó, định hướng phát triển chăn nuôi bò của tỉnh Quảng Ngãi đến năm 2030 là ổn định ở quy mô 300.000 con, trong đó tối thiểu phải 15% được nuôi trong trang trại, và tỷ lệ bò lai đạt tối thiểu 78% (Ủy Ban Nhân Dân tỉnh Quảng Ngãi, 2021). Bên cạnh đó, nhu cầu tiêu thụ thịt bò về số lượng và chất lượng tăng cao nên chăn nuôi bò lai giữa bò Vàng và bò Zebu lấy thịt không còn là lựa chọn chiến lược. Do vậy, việc sử dụng đàn bò cái Lai Brahman làm bò cái nền để phối giống với các giống bò chuyên thịt như Charolais, Droughtmaster, Red Angus…nhằm nâng cao năng suất và chất lượng thịt của đàn bò thịt tại địa phương, đồng thời đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn cho người chăn nuôi bò thịt là hướng đi cần thiết. Bò Charolais là giống bò hướng thịt ôn đới có nguồn gốc từ vùng Charolles của nước Pháp.

Bò có kết cấu cơ thể cân đối, cơ bắp nổi rõ và nó nổi tiếng thế giới bởi lớn nhanh, hiệu quả sản xuất thịt cao. Con đực nặng 1.300 kg, con cái 700 – 800 kg, tỷ lệ thịt xẻ đạt trên 65%. Đây là nguyên liệu tốt để lai kinh tế với các giống bò khác tạo ra con lai hướng thịt. Bò Droughtmaster được tạo ra ở vùng Bắc Queensland (Ốt-xtrây-lia) trên cơ sở lai tạo giữa bò đực có u (Bos Indicus) Brahman Mỹ với giống bò cái không có u (Bos Taurus) của Anh.

Con đực trưởng thành đạt tới khối lượng 900 3 – 1.000 kg, con cái 650 – 700 kg, tỷ lệ thịt xẻ trên 55%. Bò thích nghi tốt ở vùng nhiệt đới. Bò Red Angus có nguồn gốc từ vùng cao nguyên phía Bắc Scotland. Ưu điểm nổi bật là chất lượng thịt tốt, có vân mỡ xen kẽ trong thớ thịt giúp thịt mềm và béo.

Bò cái trưởng thành nặng 550 – 650 kg, bò đực 800 – 950 kg, tỷ lệ thịt xẻ bình quân 66% (Đinh Văn Cải, 2007b). Các giống bò này đã được nhập vào Việt Nam để cải thiện khả năng sản xuất thịt của đàn bò trong nước. Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có nghiên cứu nào thực hiện tại Quảng Ngãi nói riêng và miền Trung nói chung để đánh giá về năng suất sinh sản của đàn bò cái nền Lai Brahman khi phố tinh các giống bò đực chuyên thịt như Charolais, Droughtmaster hay Red Angus, cũng như chưa có nghiên cứu đánh giá khả năng sinh trưởng, năng suất và chất lượng thịt của đời con nuôi trong nông hộ. Từ cơ sở khoa học và thực tiễn đó, để góp phần nâng cao sức sản xuất thịt của đàn bò thịt tại tỉnh Quảng Ngãi, chúng tôi tiến hành đề tài: “Khả năng sinh sản của bò cái Lai Brahman được phối giống Droughtmaster, Charolais, Red Angus và sức sản xuất thịt của đời con nuôi tại tỉnh Quảng Ngãi” 2.

MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 2. Mục tiêu tổng quát Cung cấp cơ sở dữ liệu về năng suất sinh sản của bò cái Lai Brahman khi được phối giống bò Charolais, Droughtmaster, Red Angus và khả năng sinh trưởng, năng suất, chất lượng thịt của đời con trong điều kiện chăn nuôi ở Quảng Ngãi từ đó đưa ra các khuyến cáo về lựa chọn con giống, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng thịt và hiệu quả kinh tế trong chăn nuôi bò của tỉnh Quảng Ngãi 2. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá được hiện trạng chăn nuôi bò thịt tại tỉnh Quảng Ngãi - Đánh giá được năng suất sinh sản của đàn bò cái Lai Brahman khi được phối giống bò Charolais, Droughtmaster và Red Angus tại tỉnh Quảng Ngãi - Đánh giá được khả năng sinh trưởng, năng suất và chất lượng thịt của các tổ hợp lai giữa bò cái Lai Brahman với đực Charolais, Droughtmaster và Red Angus tại tỉnh Quảng Ngãi 3. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 3.

Ý nghĩa khoa học Kết quả nghiên cứu của đề tài bổ sung thêm tư liệu khoa học về khả năng sinh sản của bò cái Lai Brahman; khả năng sinh trưởng, năng suất và chất lượng thịt của các tổ hợp lai giữa bò cái Lai Brahman với bò đực Charolais, Droughtmaster và Red Angus 4 3. Ý nghĩa thực tiễn - Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở để khuyến cáo và lựa chọn các tổ hợp bò lai giữa bò cái Lai Brahman với các giống bò đực Charolais, Droughtmaster, Red Angus nuôi tại tỉnh Quảng Ngãi - Kết quả nghiên cứu góp phần phát triển vùng sản xuất bò thịt chất lượng cao tại tỉnh Quảng Ngãi - Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo có giá trị góp phần phục vụ công tác nghiên cứu và giảng dạy trong lĩnh vực chăn nuôi 5 CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TÌNH HÌNH CHĂN NUÔI BÒ THỊT Ở VIỆT NAM 1.

Tổng đàn và sự phân bố Số lượng, tốc độ tăng quy mô đàn bò, sản lượng thịt bò hơi xuất chuồng ở Việt Nam năm 2015 – 2019 được thể hiện ở hình 1. Số lượng đàn bò của nước ta tăng đều trong giai đoạn 2015 – 2019, từ 5,4 triệu con lên gần 6,1 triệu con, tăng khoảng 13%. Trong các vùng sinh thái của cả nước, Bắc Trung bộ và Duyên hải miền Trung luôn là vùng có đàn bò lớn nhất cả nước (chiếm gần 40% tổng đàn bò). Vùng Miền núi và Trung du chiếm hơn 17%, tiếp theo là vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long với hơn 14%, thấp nhất là vùng Đông Nam Bộ với 6,9% tổng đàn bò cả nước (Bảng 1.