Luận án: Thiếu vi chất dinh dưỡng ở mẹ và trẻ suy dinh dưỡng bào thai - Hiệu quả bổ sung đa vi chất tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DINH DƯỠNG PHAN BÍCH NGA THIẾU VI CHẤT DINH DƯỠNG Ở MẸ VÀ CON VÀ HIỆU QUẢ BỔ SUNG ĐA VI CHẤT TRÊN TRẺ SUY DINH DƯỠNG BÀO THAI TẠI BỆNH VIỆN PHỤ SẢN TRUNG ƯƠNG LUẬN ÁN TIẾN SỸ DINH DƯỠNG BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DINH DƯỠNG PHAN BÍCH NGA THIẾU VI CHẤT DINH DƯỠNG Ở MẸ VÀ CON VÀ HIỆU QUẢ BỔ SUNG ĐA VI CHẤT TRÊN TRẺ SUY DINH DƯỠNG BÀO THAI TẠI BỆNH VIỆN PHỤ SẢN TRUNG ƯƠNG LUẬN ÁN TIẾN SỸ DINH DƯỠNG CHUYÊN NGÀNH: DINH DƯỠNG MÃ SỐ: 62-72-03-03 HƯỚNG DẪN KHOA HỌC Hướng dẫn 1: GS. Nguyễn Công Khẩn Hướng dẫn 2: PGS. Lê Anh Tuấn ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả Phan Bích Nga iv LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám đốc Viện Dinh dưỡng, Ban Giám đốc Bệnh viện Phụ sản Trung ương, Trung tâm Đào tạo Dinh dưỡng và Thực phẩm, các Thầy Cô giáo và các Khoa, Phòng liên quan của Bệnh Viện Phụ sản Trung ương và Viện Dinh Dưỡng đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và triển khai đề tài nghiên cứu. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Công Khẩn và Phó giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, những người Thầy tâm huyết đã tận tình hướng dẫn, động viên khích lệ, dành nhiều thời gian trao đổi và định hướng cho tôi trong quá trình thực hiện luận án! Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Tiến sĩ Frank Wieringa, chuyên gia Tổ chức phát triển Pháp- IRD, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Ninh đã luôn dành thời gian tận tình hướng dẫn, giải đáp cho tôi những vướng mắc về chuyên môn! Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới Ban Chỉ đạo Chương trình Chiến lược Quốc gia về Dinh dưỡng, Ban Chỉ đạo Mục tiêu Quốc gia Phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em đã hỗ trợ kinh phí giúp tôi hoàn thành các hoạt động nghiên cứu này. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Phòng Chỉ đạo tuyến, Phòng khám, Khoa Hóa sinh, Phòng Đẻ và Khoa Sơ sinh - Bệnh viện Phụ sản Trung ương, Lãnh đạo Khoa, Phòng và các anh chị cán bộ khoa phòng đã hợp tác, giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi tiến hành nghiên cứu tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương trong điều kiện công việc hàng ngày của Bệnh viện đã rất bận rộn! Tôi xin chân thành cảm ơn các anh chị cán bộ Khoa Vi chất Dinh Dưỡng, Khoa Hóa sinh và chuyển hóa Dinh Dưỡng, Khoa khám Tư vấn trẻ em, Khoa Dinh Dưỡng Cộng đồng - Viện Dinh dưỡng đã giúp đỡ tôi trong quá trình triển khai các xét nghiệm sinh hoá, huyết học và thu thập số liệu của luận án. Cuối cùng, nhưng vô cùng quan trọng, tôi xin kính dâng tình cảm yêu thương và trân trọng nhất tới Hương hồn Người Cha kính yêu của tôi: Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sỹ Phan Văn Duyệt, đã luôn là nguồn động viên và niềm tự hào của tôi, và tình cảm biết ơn khôn xiết tới Người Mẹ luôn yêu thương tôi, chị gái tôi và tới toàn thể gia đình, bạn bè thân thiết đã luôn ủng hộ, và lời cảm ơn tới chồng tôi, đã luôn quan tâm, chăm sóc và còn là người đồng nghiệp luôn sẵn sàng đóng góp ý kiến và chia sẻ những vất vả trong công việc với tôi, và các con trai bé bỏng yêu dấu của tôi đã luôn khích lệ cha mẹ để hoàn thành được công trình này! v MỤC LỤC TRANG LỜI CAM ĐOAN…………………………………………………………… iii LỜI CẢM ƠN……………………………………………………………….

iv MỤC LỤC…………………………………………………………………. v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT……………………………………… ix DANH MỤC BẢNG……………………………………………………. x DANH MỤC BIỂU ĐỒ……………………………………………………. xii MỞ ĐẦU…………………………………………………………………….

1 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU………………………………………………. TỔNG QUAN TÀI LIỆU……………………………………. THIẾU DINH DƯỠNG THEO CHU KỲ VÒNG ĐỜI VÀ THỰC 3 TRẠNG THIẾU ĐA VI CHẤT DINH DƯỠNG Ở TRẺ NHỎ VIỆT NAM……………………………………………………………………….1 Ý nghĩa của chu kỳ vòng đời………………………………….2 Thực trạng và các yếu tố liên quan đến tình hình thiếu đa vi 4 chất dinh dưỡng ở trẻ nhỏ Việt Nam…. TỔNG QUAN VỀ SUY DINH DƯỠNG BÀO THAI………………….1 Phân loại trẻ đẻ nhẹ cân……………………………………….2 Định nghĩa suy dinh dưỡng bào thai………………………….3 Phân loại suy dinh dưỡng bào thai 19 1.4 Nguyên nhân suy dinh dưỡng bào thai hay mối liên quan giữa 20 tình trạng dinh dưỡng của mẹ và con………………………….

MỐI LIÊN QUAN GIỮA TÌNH TRẠNG THIẾU VI CHẤT DINH 25 DƯỠNG CỦA MẸ VÀ CON KHI SINH 1. Liên quan thiếu máu do thiếu sắt và acid folic ở mẹ đối với con 25 1. Liên quan thiếu kẽm ở mẹ đối với con 26 1. TỔNG QUAN CÁC CAN THIỆP BỔ SUNG VI CHẤT DINH DƯỠNG 26 CHO TRẺ SƠ SINH VÀ TRẺ NHỎ………………………………………….1 Các can thiệp bổ sung vitamin A cho trẻ nhỏ………………….2 Các can thiệp bổ sung sắt cho trẻ nhỏ………………………… 29 1.3 Các can thiệp bổ sung kẽm cho trẻ nhỏ……………………… 31 1.4 Các can thiệp bổ sung đa vi chất cho trẻ nhỏ………………….

LÝ DO CẦN TIẾN HÀNH NGHIÊN CỨU ……………………………. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU……. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU………………………………………… 39 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU…………………………………….1 Thiết kế nghiên cứu…………………………………………….3 Chọn mẫu và phân nhóm nghiên cứu………………………… 43 2.4 Mô tả các bước tiến hành nghiên cứu………………………….5 Phương pháp thu thập số liệu và tiêu chuẩn đánh giá………….6 Tô chức nghiên cứu 59 2.7 Xử lý và phân tích số liệu……………………………………… 60 2.8 Các biện pháp khống chế sai số……………………………….9 Đạo đức trong nghiên cứu…………………………………….

61 vi CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU…………………………. NGHIÊN CỨU MÔ TẢ TÌNH TRẠNG DINH DƯỠNG VÀ HUYẾT 63 HỌC CỦA BÀ MẸ VÀ TRẺ SƠ SINH……………….1 Thông tin chung về địa điểm nghiên cứu .2 Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu (kinh tế, văn hóa, xã 63 hội, khẩu phần của bà mẹ có thai)…………………………… 3.3 Tình trạng dinh dưỡng, huyết học của đối tượng tham gia 65 nghiên cứu (bà mẹ có thai và trẻ sơ sinh đủ tháng đẻ tại thời điểm nghiên cứu)……………………………………………… 3.4 Mối liên quan giữa tình trạng dinh dưỡng, vi chất dinh dưỡng 70 của trẻ sơ sinh với bà mẹ khi mang thai 3. HIỆU QUẢ CỦA CAN THIỆP……………………………….1 Đặc điểm các đối tượng trẻ sơ sinh suy dinh dưỡng bào thai 75 được lựa chọn vào can thiệp………………………………….2 Hiệu quả can thiệp trẻ sơ sinh suy dinh dưỡng bào thai trên các 77 chỉ số sinh hoá, nhân trắc………………………………… CHƯƠNG 4. NGHIÊN CỨU MÔ TẢ TÌNH TRẠNG DINH DƯỠNG VÀ VI 84 CHẤT DINH DƯỠNG CỦA BÀ MẸ VÀ TRẺ SƠ SINH……………….1 Về các chỉ số nhân trắc, kinh tế, văn hóa, xã hội, khẩu phần của 84 phụ nữ có thai tại thời điểm nghiên cứu………………….2 Về nồng độ Hb và tỷ lệ thiếu máu của phụ nữ có thai tại thời 89 điểm nghiên cứu…………………………………………….3 Tình trạng dinh dưỡng của trẻ sơ sinh đủ tháng……………… 92 4.4 Tình trạng dinh dưỡng, vi chất dinh dưỡng của trẻ sơ sinh suy 93 vi dinh dưỡng bào thai…………………………………………… 4.5 Các yếu tố nguy cơ suy dinh dưỡng bào thai………………….

HIỆU QUẢ SAU 4 THÁNG CAN THIỆP TRẺ SƠ SINH SUY DINH 105 DƯỠNG BÀO THAI……………………………………………………….1 Về liều lượng, thời gian và thời điểm can thiệp ……………….2 Hiệu quả cải thiện đối với các chỉ số nhân trắc……………….3 Hiệu quả cải thiện hàm lượng hemoglobin và tình trạng thiếu 109 máu……………………………………….4 Hiệu quả cải thiện nồng độ ferritin huyết thanh và tình trạng 113 thiếu sắt……………………………………………………….5 Hiệu quả cải thiện nồng độ Retinol huyết thanh và tình trạng 114 thiếu vitamin A……………………………………………….6 Hiệu quả cải thiện nồng độ kẽm huyết thanh và tình trạng thiếu 115 kẽm……………………………………………………… KẾT LUẬN………………………………………………………………… 119 KHUYẾN NGHỊ……………………………………………………………. 121 TÓM TẮT CÁC ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN VĂN……………………… 122 TÀI LIỆU THAM KHẢO…………………………………………………. BỘ CÔNG CỤ THU THẬP SỐ LIỆU………………… PHỤ LỤC 2. SỔ THEO DÕI SỬ DỤNG ĐA VI CHẤT VÀ BỆNH TẬT CỦA TRẺ……………………………………………………….

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN NUÔI CON CHO BÀ MẸ… PHỤ LỤC 4. GÓI SẢN PHẨM ĐA VI CHẤT DINH DƯỠNG ……… ix Danh mục các từ viết tắt và các thuật từ sử dụng trong luận án BMI Chỉ số khối cơ thể (Body mass index) BVPSTW Bệnh viện Phụ sản trung ương CED Thiếu năng lượng trường diễn (chronic energy deficiency) CNSS Cân nặng sơ sinh CNSS T Cân nặng sơ sinh thấp: Cân nặng khi sinh dưới 2500gr ĐVCDD Đa vi chất dinh dưỡng Hb Hemoglobine IRIS Dự án bổ sung vi chất đã được triển khai ở 4 quốc gia IVACG Tổ chức tư vấn quốc tế về Vitamin A (International VitaminA Consultative Group) RDI Nhu cầu khuyến nghị khẩu phần ăn hàng ngày SDD Suy dinh dưỡng SDD BT Suy dinh dưỡng bào thai (CNSS<2500 gram ở trẻ đủ tháng 37-41 tuần) SF Nồng độ ferritin huyết thanh (Serum ferritin) Trẻ đẻ non Trẻ sinh sớm trước 37 tuần thai Trẻ nhỏ Trẻ từ 1 đến 12 tháng tuổi (infant) Trẻ sơ sinh Trẻ từ khi mới sinh đến khi 28 ngày tuổi (newborn/neonate) TCYTTG Tổ chức Y tế thế giới T0 Thời điểm điều tra ban đầu khi trẻ mới sinh trong 24h T4 Thời điểm khi kết thúc 4 tháng can thiệp YNSKCĐ Ý nghĩa sức khỏe cộng đồng YNTK Ý nghĩa thống kê x DANH MỤC BẢNG Trang Bảng 1. Thiếu kết hợp nhiều vi chất dinh dưỡng ở trẻ em Việt nam 5 trước tuổi đi học ………. Tỷ lệ (%) thiếu máu ở trẻ em theo vùng sinh thái – 2008…….

Phân bố tỷ lệ vitamin A huyết thanh thấp ở trẻ dưới 5 tuổi theo 14 vùng sinh thái…………………………………………………. Tính cỡ mẫu cho những chỉ tiêu chính……………. Kết quả cỡ mẫu cho các đối tượng nghiên cứu (cho các chỉ tiêu 42 chính)………………………………………………………… Bảng 2. Thành phần gói bổ sung đa vi chất: gói dạng cốm, trọng lượng 49 1 gói = 200 mg……………………………………………….

Biến số, chỉ tiêu, phương pháp áp dụng……………………… 58 Bảng 3. Phân bố tuổi, nghề nghiệp, học vấn của các phụ nữ mang thai 64 tại BV PSTW……………………. Các chỉ số nhân trắc của phụ nữ mang thai trước khi có thai 65 Bảng 3. Các chỉ số nhân trắc của phụ nữ mang thai trong khi có thai 66 Bảng 3.

Tỷ lệ thiếu máu, dự trữ sắt thấp và nồng độ Hb trung bình, 67 ferritin huyết thanh trung bình của phụ nữ mang thai ở tuần thai thứ 28 (n=793)………………………. Nồng độ retinol huyết thanh trung bình của phụ nữ mang thai 67 ở tuần thai thứ 28 (n=793)……………. Nồng độ kẽm huyết thanh trung bình của phụ nữ mang thai ở 68 tuần thai thứ 28 (n=793)……………………. Chế độ ăn của phụ nữ mang thai khám tại BVPSTW………….

Các chỉ số nhân trắc của trẻ sơ sinh (N=789)………………… 70 Bảng 3. Mối liên quan giữa tình trạng dinh dưỡng của trẻ sơ sinh với 71 tình trạng dinh dưỡng của mẹ khi mang thai 28 tuần…….Mối liên quan giữa tình trạng dinh dưỡng của trẻ sơ sinh với 72 tình trạng thiếu máu và trung bình Hb, trung bình ferritin của mẹ khi mang thai 28 tuần.