Luận án tiến sĩ: Hiệu quả can thiệp dinh dưỡng cho trẻ 12-36 tháng biếng ăn sau dùng kháng sinh tại Bệnh viện Đa khoa Bắc Ninh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DINH DƯỠNG NGUYỄN THỊ LƯƠNG HẠNH HIỆU QUẢ CAN THIỆP DINH DƯỠNG CHO TRẺ 12-36 THÁNG TUỔI BIẾNG ĂN SAU SỬ DỤNG KHÁNG SINH TẠI KHOA NHI BỆNH VIỆN ĐA KHOA TỈNH BẮC NINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ DINH DƯỠNG Hà Nội - 2019 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DINH DƯỠNG NGUYỄN THỊ LƯƠNG HẠNH HIỆU QUẢ CAN THIỆP DINH DƯỠNG CHO TRẺ 12-36 THÁNG TUỔI BIẾNG ĂN SAU SỬ DỤNG KHÁNG SINH TẠI KHOA NHI BỆNH VIỆN ĐA KHOA TỈNH BẮC NINH CHUYÊN NGÀNH: DINH DƯỠNG MÃ SỐ:9720401 LUẬN ÁN TIẾN SĨ DINH DƯỠNG NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. Nguyễn Thị Lâm 2. Trương Tuyết Mai Hà Nội - 2019 luan an i LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Ban Giám đốc Viện Dinh dưỡng, Trung tâm Đào tạo Dinh dưỡng và Thực phẩm, Khoa Vi chất dinh dưỡng, Khoa Hóa sinh và Chuyển hóa dinh dưỡng, Khoa Khám tư vấn dinh dưỡng trẻ em, các Thầy Cô giáo và các Khoa- Phòng của Viện đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập. Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới PGS.

Nguyễn Thị Lâm, PGS. Trương Tuyết Mai, những thầy cô tâm huyết đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn, động viên khích lệ và dành nhiều thời gian trao đổi và định hướng cho tôi trong quá trình thực hiện luận án. Tôi xin bày tỏ cảm ơn tới Ban Giám đốc, các cán bộ của bệnh viện đa khoa tỉnh Bắc Ninh; Trung tâm y tế huyện Yên Phong, Ủy ban nhân xã, các trạm y tế xã và các cộng tác viên của 8 xã: Tâm Đa, Thụy Hòa, Đồng Phong, Dũng Liệt, Yên Trung, Đồng Tiến, Long Châu, Trung Nghĩa, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh đã hợp tác, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình triển khai thu thập số liệu, hoàn thành các nội dung nghiên cứu. Tôi xin cảm ơn những người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình học tập.

Đặc biệt tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới bố mẹ, chồng và các con, anh chị em, những người thân trong gia đình tôi. Họ luôn cố gắng để tôi có điều kiện được học tập tốt nhất và là những người đã luôn ở bên cạnh để quan tâm, động viên, chia sẻ và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án. Nguyễn Thị Lương Hạnh luan an ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa được bất kỳ tác giả nào công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Lương Hạnh luan an iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ARR Absolute Risk Reduction (chỉ số giảm nguy cơ tuyệt đối) BMI Body Mass Index (Chỉ số khối cơ thể) D0 Thời điểm bắt đầu can thiệp D14 Thời điểm tại 14 ngày can thiệp D21 Thời điểm tại 21 ngày can thiệp D35 Thời điểm tại 35 ngày nghiên cứu ( = 14 ngày ngừng can thiệp) DSM Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (Cẩm nang thống kê và chẩn đoán các rối loạn tâm thần) FAO The Food and Agriculture Organization (Tổ chức Nông nghiệp và thực phẩm) HAZ Z-score chiều cao theo tuổi Hb Hemoglobine IGF-I Insulin-like Growth Factor-I (Hormon tăng trưởng IGF-I) IMFeD Identification and Management of Feeding Difficulties (Xác định và xử trí biếng ăn) MTH.VC Men tiêu hóa, vi chất NKHH Nhiễm khuẩn hô hấp NNT Number needed to treat (số bệnh nhân cần chọn vào điều trị để giảm được 1 ca bệnh) RDA Nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị (Recommended dietary allowance) RLTH Rối loạn tiêu hóa SD Standard deviation (Độ lệch chuẩn) SDD Suy dinh dưỡng TTDD Tình trạng dinh dưỡng UNICEF United Nation Children’ Fund (Quĩ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc) VC Vi chất VCDD Vi chất dinh dưỡng WAZ Z-score cân nặng theo tuổi WHO World Health Organization (Tổ chức Y tế Thế giới) WHZ Z-score của cân nặng theo chiều cao YNSKCĐ Ý nghĩa sức khỏe cộng đồng MỤC LỤC Trang Lời cám ơn………………………………………………………….i Lời cam đoan…………………………………………………………….…ii luan an iv Danh mục các chữ viết tắt……………………………………………….…iii Mục lục………………………………………………………………….iv Danh mục các bảng…………………………………………….viii Danh mục các hình…………………………………….…xi ĐẶT VẤN ĐỀ ………………………………………………. TỔNG QUAN TÀI LIỆU ……………………. Biếng ăn: tiêu chuẩn chẩn đoán, nguyên nhân và hậu quả……. Định nghĩa, tiêu chuẩn chẩn đoán biếng ăn………………….

Nguyên nhân biếng ăn………………………………………. Hậu quả biếng ăn……………………………………………… ……. Thực trạng rối loạn ăn uống và biếng ăn ở trẻ em. Biếng ăn sau dùng kháng sinh……………………………….

Giải pháp phòng và điều trị biếng ăn sau dùng kháng sinh……. Tư vấn dinh dưỡng cá thể, trực tiếp…………………………. Giải pháp bổ sung dinh dưỡng và một số hoạt tính sinh học…. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU….

Đối tượng, địa điểm, thời gian nghiên cứu………………………. Đối tượng nghiên cứu……………………………………. Địa điểm nghiên cứu………. Thời gian thực hiện.

Phương pháp nghiên cứu…………………………………………. Thiết kế nghiên cứu……………………………………………. Phương pháp và tổ chức chọn mẫu. Giới thiệu về sản phẩm can thiệp……………………………….

Tổ chức tiến hành can thiệp, nhân lực tham gia nghiên cứu… …. Chỉ tiêu đánh giá, theo dõi…………………………………………. Phương pháp thu thập số liệu, cách phân loại, đánh giá. Xử lý số liệu…………………………………………………………….

Các biện pháp khống chế sai số……………………………………. Đặc điểm mẫu được đưa vào tính toán kết quả ………………. Đạo đức trong nghiên cứu…………………………………………. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU…………………….

Biếng ăn, các yếu tố liên quan ở trẻ sau dùng kháng sinh. Tỷ lệ biếng ăn, loại kháng sinh đã sử dụng. Tình trạng dinh dưỡng ở trẻ sau sử dụng kháng sinh. Hiệu quả của bổ sung sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ biếng ăn.Hiệu quả can thiệp đến tình trạng biếng ăn, các chỉ số sinh hóa…….

Thay đổi về các chỉ số nhân trắc, rối loạn tiêu hóa sau can thiệp……. Tình trạng biếng ăn, suy dinh dưỡng của trẻ sau dùng kháng sinh……101 4. Đặc điểm gia đình…………………………………………… …. Tình trạng dinh dưỡng, biếng ăn của trẻ.

Về hiệu quả của sử dụng 2 nhóm sản phẩm đến tình trạng biếng ăn, sinh hóa của trẻ………………………………………. Hiệu quả bổ sung cải thiện tình trạng biếng ăn ở trẻ……… …. Hiệu quả can thiệp cải thiện tình trạng thiếu vi chất, vi ….116 khuẩn chí đường ruột……………………………………………… 4. Về thay đổi các chỉ số cân nặng, WAZ, hiệu quả thay đổi tình trạng đường tiêu hóa của trẻ biếng ăn sau dùng kháng sinh…………….

Về hiệu quả thay đổi các chỉ số cân nặng…………………. Về thay đổi chỉ số cân nặng/tuổi (WAZ)…………………… 4. Về thay đổi giảm nguy cơ mắc bệnh suy dinh dưỡng nhẹ cân …. Hiệu quả cải thiện vi khuẩn chí đường ruột, chất lượng phân.

Những đóng góp mới của đề tài………………………………….Một số điểm hạn chế của nghiên cứu…………………………….133 TÀI LIỆU THAM KHẢO…………………………………………….134 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ ….156 NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.157 luan an vi DANH MỤC BẢNG Trang Bảng 1.1 Các nghiên cứu về biếng ăn 19 Bảng 1.2 So sánh hoạt động của enzyme tuyến tụy và nấm 31 Bảng 2.1 Thành phần dinh dưỡng (gói 3 gam) của 2 sản phẩm NC 51 Bảng 3.1 Tỷ lệ trẻ biếng ăn sau dùng kháng sinh, theo tuổi và giới tính 68 Bảng 3.2 Biếng ăn xếp theo từng dấu hiệu 68 Bảng 3.3 Phân bố nhóm kháng sinh đã được sử dụng 69 Bảng 3.4 Tỷ lệ trẻ bị bệnh tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp có dùng kháng 71 sinh trong tháng qua Bảng 3.5 So sánh chỉ số nhân trắc ở trẻ không biếng ăn và trẻ biếng ăn 72 Bảng 3.6 Chỉ số Z score của trẻ theo nhóm tuổi (TB+/-SD) 73 Bảng 3.7 Tỷ lệ suy dinh dưỡng theo nhóm tuổi ở trẻ đến khám sàng lọc (n, %) 74 Bảng 3.8 Một số đặc điểm của trẻ ở 2 nhóm trước can thiệp 75 Bảng 3.9 Ảnh hưởng của can thiệp đến các dấu hiệu biếng ăn 76 Bảng 3.10 Ảnh hưởng của can thiệp đến thời gian ăn trung bình/bữa (phút) 77 Bảng 3.11 Hiệu quả can thiệp tới giảm tỷ lệ biếng ăn tích lũy 78 Bảng 3.12 Hiệu quả của can thiệp của men tiêu hóa và probiotic đến giảm 79 nguy cơ biếng ăn tại các thời điểm D 7, D14, D21, D35 Bảng 3.13 Tiêu thụ 8 nhóm thực phẩm tại các thời điểm khác nhau 81 Bảng 3.14 Giá trị dinh dưỡng khẩu phần tại các thời điểm điều tra 82 Bảng 3.15 Chênh lệch (lần sau- lần trước) tiêu thụ 8 nhóm thực phẩm giữa 83 các thời điểm khác nhau Bảng 3.16 Chênh lệch giá trị dinh dưỡng khẩu phần giữa các đợt điều tra 84 Bảng 3.17 So sánh kết quả ăn đạt được với nhu cầu khuyến nghị cho người 85 Việt Nam luan an vii Bảng 3.18 Thay đổi nồng độ Hb(g/dl) máu và Zn (mcmol/L)huyết thanh sau 86 21 ngày can thiệp Bảng 3.19 Gia tăng nồng độ Hb, Zn huyết thanh tại thời điểm 21 ngày, theo 87 tình trạng thiếu máu, thiếu kẽm khi bắt đầu can thiệp Bảng 3.20 Hiệu quả can thiệp tới tỷ lệ % thiếu máu, thiếu kẽmsau 21 ngày 88 can thiệp Bảng 3.21 Hiệu quả của can thiệp của men enzyme và probiotic đến giảm 89 nguy cơ thiếu máu, thiếu kẽm tại thời điểm D 21 Bảng 3.22 Cân nặng (kg) trung bình của 2 nhóm trong thời gian nghiên cứu 90 Bảng 3.23 Mức độ tăng cân (kg) cộng dồn của 2 nhóm sau 14 ngày và 21 93 ngày can thiệp Bảng 3.24 Gia tăng chỉ số cân nặng (kg) theo WAZ khi tuyển chọn 94 Bảng 3.25 Hiệu quả của enzyme và probiotic đến giảm nguy cơ suy dinh 96 dưỡng nhẹ cân và thấp còi tại 21 ngày can thiệp Bảng 3.26 Hiệu quả can thiệp đến vi khuẩn chí trong phân.27 Hiệu quả can thiệp tới tỷ lệ loạn khuẩn và giảm nguy cơ loạn 98 khuẩn tại 7 ngày và 21 ngày can thiệp Bảng 3.28 Hiệu quả của enzyme và probiotic đến giảm nguy cơ bệnh loạn 99 khuẩn tại thời điểm D14, D21 Bảng 3.29 Thay đổi về chỉ số mỡ trong phân theo thời gian can thiệp 100 DANH MỤC CÁC HÌNH, ẢNH, SƠ ĐỒ Trang luan an viii Hình 3.1 Tỷ lệ trẻ biếng ăn sau dùng kháng sinh, theo 2 loại bệnh phổ 70 biến Hình 3.2 Tỷ lệ (%) suy dinh dưỡng của nhóm trẻ biếng ăn, bình thường 73 Hình 3.3 Gia tăng cân nặng (kg) so với thời điểm D0 91 Hình 3.4 Gia tăng WAZ so với thời điểm D0 92 Hình 3.5 Hiệu quả của can thiệp đến tỷ lệ % nguy cơ suy dinh dưỡng nhẹ 95 cân (WAZ <1,5) Ảnh 1.1 Bản đồ hành chính huyện Yên Phong và thành phố Bắc Ninh 43 Ảnh 1.2 Hình ảnh của hai sản phẩm nghiên cứu 46 Sơ đồ 1.1 Vòng xoắn bệnh lý biếng ăn – suy dinh dưỡng 15 Sơ đồ 1.2 Liên quan sử dụng kháng sinh và biếng ăn 25 Sơ đồ 1.3 Diễn biến chọn mẫu, chỉ tiêu đánh giá nghiên cứu 65 luan an 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Biếng ăn là một triệu chứng rất hay gặp ở trẻ em, có thể gặp ở nhiều lứa tuổi khác với nhiều hình thức bệnh lý khác nhau.