Thực trạng nhiễm dioxin ở người và thực phẩm tại Việt Nam - Luận án TS. Vũ Tùng Sơn (2018)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN QUÂN Y VŨ TÙNG SƠN THỰC TRẠNG NHIỄM DIOXIN Ở NGƢỜI VÀ THỰC PHẨM TẠI MỘT SỐ VÙNG Ở VIỆT NAM (2014 – 2015) LUẬN ÁN TIẾN SỸ Y HỌC HÀ NỘI – 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN QUÂN Y VŨ TÙNG SƠN THỰC TRẠNG NHIỄM DIOXIN Ở NGƢỜI VÀ THỰC PHẨM TẠI MỘT SỐ VÙNG Ở VIỆT NAM (2014 – 2015) CHUYÊN NGÀNH: DỊCH TỄ HỌC MÃ SỐ: 9 72 01 17 LUẬN ÁN TIẾN SỸ Y HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. ĐOÀN HUY HẬU 2. VŨ CHIẾN THẮNG HÀ NỘI – 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan số liệu trong luận án này là một phần số liệu trong đề tài nghiên cứu cấp nhà nƣớc có tên “Xác định hàm lượng dioxin nguồn gốc từ chất da cam và nguồn phát thải khác trong máu người và một số thực phẩm thường dùng tại các vùng miền Việt Nam” - mã số KHCN-33. Kết quả đề tài này là thành quả nghiên cứu của tập thể mà tôi là một thành viên chính.

Tôi đã đƣợc ban chủ nhiệm đề tài và toàn bộ các thành viên trong nhóm nghiên cứu đồng ý cho phép sử dụng một phần số liệu của đề tài vào trong nội dung của luận án này. Các số liệu, kết quả trong luận án này là trung thực và chƣa từng đƣợc công bố với tƣ cách cá nhân trong bất kỳ luận văn/luận án nào khác. Tác giả Vũ Tùng Sơn MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC BẢNG DANH MỤC BIỂU ĐỒ DANH MỤC HÌNH DANH MỤC SƠ ĐỒ ĐẶT VẤN ĐỀ. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU.

Khái niệm, nguồn ô nhiễm và đƣờng xâm nhập dioxin. Khái niệm dioxin và các hợp chất tƣơng tự. Nguồn ô nhiễm dioxin tại Việt Nam. Đƣờng xâm nhập dioxin vào cơ thể.

Hệ số độc tƣơng đƣơng TEFs và một số phƣơng pháp phân tích dioxin hiện nay. Hệ số độc tƣơng đƣơng TEFs. Một số phƣơng pháp phân tích dioxin hiện nay. Tồn lƣu dioxin trong thực phẩm và cơ thể ngƣời.

Tồn lƣu dioxin trong thực phẩm rau, củ, quả. Tồn lƣu dioxin trong một số loại thực phẩm nguồn gốc động vật và các sản phẩm của chúng. Tồn lƣu dioxin trong cơ thể ngƣời. Liên quan giữa hàm lƣợng dioxin trong thực phẩm và trong cơ thể ngƣời.

33 CHƢƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tƣợng, địa điểm và thời gian nghiên cứu. Đối tƣợng nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu.

Thời gian nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu. Cỡ mẫu nghiên cứu.

Phƣơng pháp chọn mẫu. Tổ chức thu thập và vận chuyển mẫu. Cách thức gộp máu và thực phẩm. Kỹ thuật phân tích hàm lƣợng dioxin trong nghiên cứu.

Chỉ tiêu đánh giá kết quả. Đạo đức trong nghiên cứu. Hạn chế của nghiên cứu. Phân tích số liệu.

56 CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Đặc điểm đối tƣợng nghiên cứu. Hàm lƣợng dioxin trong máu ngƣời và thực phẩm. Hàm lƣợng dioxin trong máu ngƣời.

Hàm lƣợng dioxin trong thực phẩm. Mối liên quan giữa TEQ trong thịt gà, thịt lợn và cá với TEQ trong máu ngƣời. 73 CHƢƠNG 4: BÀN LUẬN. Thực trạng nhiễm dioxin ở ngƣời và thực phẩm (thịt gà, cá, thịt lợn) tại một số vùng ở Việt Nam.

Thực trạng nhiễm dioxin ở ngƣời. Thực trạng ô nhiễm dioxin trong thực phẩm. Liên quan của mức độ nhiễm dioxin ở thực phẩm (thịt gà, thịt lợn và cá) và trong máu ngƣời tại một số vùng Việt Nam. 120 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.

121 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 135 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÍ HIỆU Phần viết TT Phần viết đầy đủ tắt 1 AhR Aryl hydrocarbon recepter (chất cảm thụ nhân thơm) 2 AHRE Aryl hydrocarbon response element (yếu tố đáp ứng nhân thơm) 3 ARNT Aryl hydrocarbon nuclear translocator (phối tử chuyển nhân) 4 CCFAC Codex Committee on Food Additives and Contanminants (Ủy ban về Phụ gia Thực phẩm và Chất gây Ô nhiễm) 5 CS Cộng sự 6 CSSX Cơ sở sản xuất 7 DDT Dichlordiphenyltrichloretan 8 dl-PCBs Dioxin like Polychlorinated biphenyl (PCB tƣơng tự dioxin) 9 DM Dry matter (Vật chất khô) 10 DNA Deoxiribonucleic acid 11 DRCs Dioxin and related compounds (Dioxin và hợp chất liên quan) 12 DRE Dioxin response element (yếu tố đáp ứng dioxin) 13 EFSA European Food Safety Authority (Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu) 14 GC Gas chromatography (Sắc kí khí) 15 GCMS Gas chromatography mass spectrometry (Sắc kí khí ghép khối phổ) 16 HCB Hexachlorbenzen 17 HRGC High resolution gas spectrometry (Sắc kí khí phân giải cao) 18 HRMS High resolution mass spectrometry (Sắc kí khối phổ phân giải cao) 19 LOQ Limit of quantification (giới hạn định lƣợng) Phần viết TT Phần viết đầy đủ tắt 20 MDL Method detection limit (giới hạn xác định phƣơng pháp) 21 mRNA Messenger ribonucleic acid (RNA thông tin) 22 ND Non ditection (Không xác định) 23 PCB Polychlorinated biphenyl 24 PCDD polychlorinated dibenzo-p-dioxin 25 PCDD/Fs Polychlorinated dibenzo-p-dioxin/furan 26 PCDF Polychlorinated dibenzofuran 27 POPs Persistent organic pollutants (Chất ô nhiễm hữu cơ bền vững) 28 REPs Relative effect potencies (Hiệu lực tƣơng đƣơng) 29 SCAN Scientific committee on animal nutrition (Ủy ban Khoa học về Dinh dƣỡng Vật nuôi) 30 TCDD Tetrachlorodibenzodioxin 31 TEFs Toxicity equivalence factors (Hệ số độc tƣơng đƣơng) 32 TEQ The Toxic equivalency (Tổng đƣơng lƣợng độc) 33 UNEP United Nations Environment Progamme (Chƣơng trình Môi trƣờng Liên hợp quốc) 34 US EPA United States Environmental Protection Agency (Cơ quan bảo vệ môi trƣờng Hoa Kỳ) 35 USA The United States of America (Hợp chủng quốc Hoa Kỳ) 36 WHO World Health Organization (Tổ chức Y tế Thế giới) 37 Giá trị trung bình cộng DANH MỤC BẢNG Bảng Tên bảng Trang 1.1 Số lƣợng các chất diệt cỏ (lít) quân đội Mỹ sử dụng tại 5 miền Nam Việt Nam trong thời gian chiến tranh 1.2 TEF cho ngƣời, động vật, cá và chim năm 1998 13 1.3 Tóm tắt TEF của WHO 1998 và WHO 2005 14 1.4 Quy định về hàm lƣợng tối đa dioxin trong thực phẩm 23 1.5 Hàm lƣợng trung bình PCDD/F trong thực phẩm theo báo cáo của EFSA 24 1.6 Tóm tắt hàm lƣợng trung bình PCDD/F thực phẩm tại khu vực Châu Mỹ 26 1.7 Hàm lƣợng PCDD/Fs tại Úc theo nhóm tuổi và giới 30 1.8 Tổng hợp số liệu về hàm lƣợng dioxin (pg/g mỡ) trong máu ngƣời lấy tại khu vực sân bay Đà Nẵng năm 2006 33 2.1 Phân bố các khu vực trong nghiên cứu 41 2.2 MDL và LOQ (pg/g lipid) phƣơng pháp phân tích dioxin/furans áp dụng cho phân tích 20 ml mẫu huyết 51 thanh 3.1 Phân bố mẫu máu gộp theo tuổi và giới 58 3.2 Phân bố mẫu thực phẩm theo từng loại 58 3.3 Hàm lƣợng PCDD/F (TEQ-pg/g mỡ) trong máu theo khu vực 59 3.4 Hàm lƣợng PCDD/F (TEQ-pg/g mỡ) trong máu theo đặc trƣng ô nhiễm 59 3.5 Hàm lƣợng PCDD/F (TEQ-pg/g mỡ) trong máu theo nhóm tuổi 61 Bảng Tên bảng Trang 3.6 Hàm lƣợng PCDD/F (TEQ-pg/g mỡ) theo nhóm tuổi và theo giới 61 3.7 Hàm lƣợng PCDD/F (TEQ-pg/g mỡ) theo nhóm tuổi và khu vực 62 3.8 Hàm lƣợng PCDD/F (TEQ-pg/g mỡ) theo giới và khu vực 62 3.9 Hàm lƣợng PCDD/F (TEQ-pg/g mỡ) theo nhóm tuổi và đặc trƣng phơi nhiễm 63 3.10 Tỷ lệ số mẫu có TEQ cao 65 3.11 Phân bố mức độ hàm lƣợng của dioxin theo nhóm tuổi 65 3.12 Phân bố mức độ TEQ theo miền Nam - Bắc 66 3.13 Phân bố TEQ cao theo khu vực nguy cơ ô nhiễm 66 3.14 Hàm lƣợng PCDD/F (đƣợc tính ra TEQ) trong mẫu gộp thực phẩm 67 3.15 Hàm lƣợng PCDD/F (đƣợc tính ra TEQ) ở thịt gà, thịt lợn và cá theo khu vực 67 3.16 Hàm lƣợng PCDD/F (đƣợc tính ra TEQ) ở thịt gà, thịt lợn và cá tại các khu vực có nguy cơ ô nhiễm khác 68 nhau 3.17 Phân bố mức độ TEQ ở thịt gà, thịt lợn và cá 69 3.18 Mối liên quan mức độ hàm lƣợng TEQ trong thịt gà 70 theo khu vực 3.19 Mối liên quan giữa mức độ TEQ trong thịt gà với khu vực nguy cơ ô nhiễm 70 3.20 Mối liên quan mức độ TEQ trong thịt lợn theo khu vực 71 3.21 Mối liên quan giữa mức độ TEQ trong thịt lợn với khu Bảng Tên bảng Trang vực nguy cơ ô nhiễm 72 3.22 Liên quan giữa TEQ trong thực phẩm với trong máu ngƣời 73 3.23 Liên quan giữa TEQ trong thịt gà với trong máu ngƣời 77 3.24 Tƣơng quan giữa TEQ ở thịt gà và trong máu ngƣời theo điểm nghiên cứu 78 3.25 Liên quan giữa TEQ trong thịt gà với trong máu ngƣời sinh 1972 – 1976 79 3.26 Liên quan giữa TEQ trong thịt gà với trong máu ngƣời sinh 1990 – 1995 80 3.27 Liên quan giữa TEQ trong thịt gà với trong máu ngƣời theo giới Nam 80 3.28 Liên quan giữa TEQ trong thịt gà với trong máu ngƣời theo giới Nữ 81 3.29 Liên quan giữa TEQ trong thịt lợn với trong máu 81 ngƣời 3.30 Tƣơng quan giữa TEQ trong thịt lợn và trong máu ngƣời theo điểm nghiên cứu 82 3.31 Liên quan giữa TEQ trong thịt lợn với trong máu ngƣời sinh 1972 - 1976 83 3.32 Liên quan giữa TEQ trong thịt lợn với trong máu ngƣời sinh 1990 – 1995 83 3.33 Liên quan giữa TEQ trong thịt lợn với trong máu ngƣời theo giới Nam 84 3.34 Liên quan giữa TEQ trong thịt lợn với trong máu ngƣời theo giới Nữ 84 Bảng Tên bảng Trang 3.35 Tƣơng quan giữa TEQ trong cá và trong máu ngƣời theo điểm nghiên cứu 85 3.36 Tƣơng quan giữa TEQ trong thịt gà, thịt lợn và cá với trong máu ngƣời 86 3.37 Tƣơng quan giữa TEQ trong thịt gà, thịt lợn và cá với trong máu ngƣời theo nhóm tuổi 86 3.38 Tƣơng quan giữa TEQ trong các loại thực phẩm khác nhau với trong máu ngƣời theo giới tính 87 3.39 Tƣơng quan giữa TEQ trong các loại thực phẩm khác nhau với trong máu theo vùng miền 87 3.40 Tƣơng quan giữa TEQ trong các loại thực phẩm khác nhau với trong máu ngƣời theo khu vực nguy cơ 88 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ Tên biểu đồ Trang 3.1 Hàm lƣợng PCDD/F (TEQ - pg/g mỡ) trong máu theo đặc trƣng ô nhiễm của từng khu vực 60 3.2 Hàm lƣợng PCDD/F (TEQ - pg/g mỡ) theo giới và đặc trƣng ô nhiễm 64 3.3 Hàm lƣợng TEQ trong thực phẩm và trong máu ngƣời 76 DANH MỤC HÌNH Hình Tên hình Trang 3.1 Liên quan giữa TEQ thực phẩm và TEQ máu ngƣời 75 DANH MỤC SƠ ĐỒ Sơ đồ Tên sơ đồ Trang 2.1 Quy trình lấy mẫu 45 2.2 Quy trình phân tích hàm lƣợng dioxin trong huyết thanh 50 2.