Luận án tiến sĩ: Dịch tễ học trầm cảm sau sinh ở phụ nữ nhiễm HIV - Trường Đại học Y Dược Huế

ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC Y DƢỢC NGUYỄN MẠNH HOAN NGHIÊN CỨU DỊCH TỄ VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN ĐẾN PHỤ NỮ NHIỄM HIV CÓ TRIỆU CHỨNG TRẦM CẢM SAU SINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HUẾ, 2020 luan an ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC Y DƢỢC NGUYỄN MẠNH HOAN NGHIÊN CỨU DỊCH TỄ VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN ĐẾN PHỤ NỮ NHIỄM HIV CÓ TRIỆU CHỨNG TRẦM CẢM SAU SINH Ngành: SẢN PHỤ KHOA Mã số: 9 72 01 05 Ngƣời hƣớng dẩn khoa học GS. CAO NGỌC THÀNH GS. TRẦN THỊ LỢI HUẾ, 2020 luan an Lời Cảm Ơn Trải qua những năm tháng học tập, làm việc và nghiên cứu tại Trường Đại học Y Dược Huế, tôi xin chân thành gởi lời cảm ơn sâu sắc đến: Ban Giám đốc Đại Học Huế Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau Đại học Trường Đại học Y Dược Huế. Ban Giám đốc Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Huế.

Ban Chủ nhiệm, Thầy PGS. BS Trương Quang Vinh, Thầy TS. Võ Văn Đức, Thầy PGS. Lê Minh Tâm, cùng quý thầy cô giáo Bộ môn Phụ Sản Trường Đại học Y Dược Huế đã luôn tạo mọi điều kiện, ủng hộ hỗ trợ tôi trong quá trình học tập và làm việc.

Đặc biệt, em xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và kính trọng đến thầy GS. Cao Ngọc Thành, cô GS. Trần Thị Lợi đã tận tình dạy dỗ, dìu dắt giúp đỡ em trong những tháng ngày học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận án này. Tôi xin cảm ơn tập thể các bác sĩ và nhân viên của Khoa Phụ Sản Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Huế, BGĐ Sở Y tế Đồng Nai, các bệnh viện đa khoa Đồng Nai, đa khoa Bình Dương, đa khoa tuyến huyện đã giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, làm việc và nghiên cứu.

Con xin được bày tỏ lòng biết ơn Cha Mẹ, những đấng sinh thành đã nuôi dưỡng con nên người, là nguồn động lực và chỗ dựa tinh thần lớn nhất của con. Thương yêu gửi đến em và các con đã luôn ở bên anh trong những năm tháng khó khăn nhất cũng như khi anh hạnh phúc. Xin cảm ơn anh chị em, bạn bè, người thân đã động viên, giúp đỡ cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án này. Xin tri ân với những tình cảm sâu sắc nhất! Huế, tháng 7 năm 2020 Nguyễn Mạnh Hoan luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các số liệu kết quả trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác, nếu có gì sai sót tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm. Tác giả luận án Nguyễn Mạnh Hoan Nguyễn Mạnh Hoan luan an DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ACOG American College of Obstetrics and Gynecology Hội Sản Phụ Khoa Hoa Kỳ AIDS Acquired Immunodeficiency Syndrome Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ARV AntiRetroViral Thuốc kháng virus sao chép ngược BSS Buồn sau sinh BYT Bộ Y tế CBT Cognitive Behavioral Therapy Liệu pháp nhận thức hành vi CDC Centers for Disease Control and Prevention Trung tâm Phòng chống và Kiểm soát Bệnh tật Hoa Kỳ CS Cộng sự DPLTMC Dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con DSM-IV Dianostic and Statistical manual of Mental disorders-IV Sổ tay chẩn đoán và thống kê rối loạn tâm thần lần thứ 4 EPDS Edinburgh Postnatal Depression Scale Thang đánh giá trầm cảm sau sinh Edinburgh FDA Food and Drug Administration of the United States Cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm của Hoa Kỳ HAART Highly Active Antiretroviral Therapy Điều trị kháng retrovirus hiệu quả cao HIV Human Immunodeficiency Virus luan an Vi rút gây suy giảm miễn dịch ở người ICD-10 International Classification of Diseases and Related Health Problems-10 Bảng phân loại quốc tế về bệnh và các vấn đề liên quan sức khỏe lần thứ 10 ICTV International Committee on Taxonomy of Viruses Ủy ban Quốc tế về Phân loại Virus IPT Inter-Personal Therapy Liệu pháp tương tác cá nhân KTC Khoảng tin cậy LTMC Lây truyền HIV từ mẹ sang con MAOI MonoAmine Oxidase Inhibitor Thuốc ức chế monoamine oxidase NC Nghiên cứu NNRTI Non-nucleoside reverse transcriptase inhibitor Thuốc ức chế men sao chép ngược non-nucleoside NRTI Nucleoside reverse transcriptase inhibitor Thuốc ức chế men sao chép ngược nucleoside OR Odds Ratio Tỉ số chênh PCR Polymerase Chain Reaction Phản ứng chuỗi men polymerase PI Protease inhibitor Thuốc ức chế men protease RR Relative Risk Nguy cơ tương đối SNRI Serotonin Norepinephrine Reuptake Inhibitor luan an Ức chế tái thu nhận serotonin và norepinephrine SSRI Selective Serotonin Reuptake Inhibitor Ức chế tái thu nhận chọn lọc serotonin TCAs Tri-Cyclic Antidepressants Thuốc chống trầm cảm ba vòng TCD4 Tế bào lympho T mang thụ thể CD4 TCSS Trầm cảm sau sinh THPT Trung học phổ thông TP Thành phố TP HCM Thành phố Hồ Chí Minh UNAIDS Joint United Nations Programme on HIV/AIDS Chương trình phối hợp của Liên Hiệp quốc về HIV/AIDS USPSTF The United States Preventive Services Task Force Nhóm Chuyên trách về Dịch vụ Dự phòng Hoa Kỳ WHO World Health Organization Tổ chức Y tế Thế giới XN Xét nghiệm luan an MỤC LỤC Trang ĐẶT VẤN ĐỀ .1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU .1 Tổng quan HIV và sự lây truyền HIV từ mẹ sang con .2 Trầm cảm ở phụ nữ nhiễm HIV.3 Trầm cảm sau sinh ở phụ nữ nhiễm HIV .13 Chƣơng 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Xử lý và phân tích số liệu. Lợi ích mong đợi. Đạo đức nghiên cứu .56 Chƣơng 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU .1 Đặc điểm chung của mẫu trong nghiên cứu .2 Tỉ lệ trầm cảm sau sinh và một số yếu tố liên quan ở nhóm phụ nữ nhiễm HIV .3 So sánh tỉ lệ trầm cảm sau sinh và một số yếu tố liên quan giữa hai nhóm phụ nữ nhiễm HIV và không nhiễm HIV.80 Chƣơng 4: BÀN LUẬN .1 Đặc điểm của phương pháp nghiên cứu .2 Đặc điểm của mẫu trong nghiên cứu .3 Tỉ lệ trầm cảm sau sinh và một số yếu tố liên quan ở nhóm phụ nữ nhiễm HIV 102 4.4 So sánh tỉ lệ trầm cảm sau sinh và một số yếu tố liên quan giữa hai nhóm phụ nữ nhiễm HIV và không nhiễm HIV.132 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC luan an DANH MỤC BẢNG Trang Bảng 1.1 Phân loại giai đoạn miễn dịch nhiễm HIV/AIDS ở người lớn .2 Độ nhạy và độ đặc hiệu của một số công cụ sàng lọc TCSS .1 Qui ước các m bệnh viện trong nghiên cứu. Đánh giá và xử trí kết quả PCR ở trẻ em .1 Phân bố mẫu ở hai nhóm trong nghiên cứu .2 Đặc điểm nhân khẩu của hai nhóm .3 Đặc điểm kinh tế x hội của hai nhóm .4 Đặc điểm tiền sử của hai nhóm .5 Đặc điểm hôn nhân - gia đình của hai nhóm .6 Đặc điểm sản khoa trong lần sinh này của hai nhóm .7 Đặc điểm tâm lý sau sinh của hai nhóm .8 Đặc điểm sinh học và dự phòng lây truyền mẹ - con của nhóm nhiễm HIV .9 Đặc điểm tâm lý x hội của nhóm nhiễm HIV .10 Đặc điểm hỗ trợ cộng đồng của nhóm nhiễm HIV .11 Tỉ lệ TCSS, theo điểm cắt EPDS, ở nhóm phụ nữ nhiễm HIV .12 Liên quan giữa TCSS và đặc điểm nhân khẩu của nhóm nhiễm HIV .13 Liên quan giữa TCSS và đặc điểm kinh tế x hội của nhóm nhiễm HIV .14 Liên quan giữa TCSS và đặc điểm tiền sử của nhóm nhiễm HIV .15 Liên quan giữa TCSS và đặc điểm hôn nhân gia đình của nhóm nhiễm HIV .16 Liên quan giữa TCSS và đặc điểm sản khoa lần này của nhóm nhiễm HIV .17 Liên quan giữa TCSS và đặc điểm tâm lý sau sinh của nhóm nhiễm HIV .18 Liên quan giữa TCSS và đặc điểm sinh học, dự phòng lây truyền mẹ-con .19 Liên quan giữa TCSS và đặc điểm tâm lý x hội của nhóm nhiễm HIV .20 Liên quan giữa TCSS và đặc điểm hỗ trợ cộng đồng của nhóm nhiễm HIV .21 Mối liên quan giữa TCSS và một số đặc điểm của nhóm nhiễm HIV trong mô hình hồi quy Poisson đa biến .22 Khác biệt về tỉ lệ TCSS, theo điểm cắt EPDS, giữa hai nhóm .80 luan an Bảng 3.23 Mối liên quan giữa trầm cảm sau sinh và nhiễm HIV .24 Khác biệt trong mối liên quan giữa TCSS và các đặc điểm nhân khẩu, kinh tế x hội của hai nhóm .25 Khác biệt trong liên quan giữa TCSS và đặc điểm tiền sử của hai nhóm .26 Khác biệt trong liên quan TCSS với đặc điểm hôn nhân - gia đình của hai nhóm .27 Khác biệt trong liên quan giữa TCSS và đặc điểm sản khoa lần này của hai nhóm .28 Khác biệt trong liên quan giữa TCSS và đặc điểm tâm lý sau sinh của hai nhóm .29 Mối liên quan giữa TCSS và một số đặc điểm ở nhóm phụ nữ không nhiễm HIV trong mô hình hồi quy Poisson đa biến .30 Khác biệt trong mối liên quan giữa trầm cảm sau sinh và các đặc điểm chung ở hai nhóm nhiễm HIV và không nhiễm HIV trong phân tích đa biến .1 Khác biệt trong mối liên quan giữa TCSS và các đặc điểm chung của hai nhóm, nhiễm HIV và không nhiễm HIV, trong phân tích đơn biến.

130 luan an DANH MỤC HÌNH Trang Hình 1.1 Cấu tạo HIV-1 .2 Cấu trúc di truyền của HIV-1 .3 Chu trình nhân lên của HIV .4 Các giai đoạn tiến triển bệnh HIV/AIDS .6 luan an DANH MỤC SƠ ĐỒ Trang Sơ đồ 2.1 Các bước tiến hành nghiên cứu .2 Cách tính các tỉ lệ mới mắc của TCSS .58 luan an 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Từ khi các trường hợp lâm sàng đầu tiên nhiễm HIV được báo cáo tại Hoa Kỳ vào ngày 10/12/1981 [7] cho đến năm 2017 (UNAIDS) [93], thế giới đ có khoảng 37 triệu người sống với HIV với 1,8 triệu là trẻ em dưới 15 tuổi mà hầu hết là do trẻ bị lây truyền từ mẹ sang con. Hiện nay, nhờ chiến lược dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con có hiệu quả, tỉ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con ở các nước phát triển là 2% [42] và ở các nước đang phát triển là 20% - 30%. Tuy nhiên, ngay tại một số nước phát triển tỉ lệ phụ nữ nhiễm HIV mang thai không dự phòng, không tuân thủ điều trị HIV vẫn còn cao. Một trong các nguyên nhân đ được xác định, đó là hậu quả từ tình trạng trầm cảm ở phụ nữ nhiễm HIV/AIDS, đặc biệt trong giai đoạn họ mang thai và sau sinh.

Nguyên nhân trầm cảm là do phản ứng tâm lý của bệnh nhân và các vấn đề về tâm lý x hội khác liên quan đến nhiễm HIV/AIDS hoặc là hậu quả của tổn thương thực thể hệ thần kinh người bệnh do HIV gây ra.