Luận án tiến sĩ: Đánh giá hiệu quả can thiệp cộng đồng phòng chống nhiễm sán lá gan nhỏ tại thị trấn Rạng Đông, Nam Định (2009-2012)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TẾ CÔNG CỘNG LƯƠNG THỊ PHƯƠNG LAN ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CAN THIỆP CỘNG ĐỒNG PHÒNG, CHỐNG NHIỄM SÁN LÁ GAN NHỎ CỦA NGƯỜI DÂN TẠI THỊ TRẤN RẠNG ĐÔNG, HUYỆN NGHĨA HƯNG, TỈNH NAM ĐỊNH NĂM 2009 - 2012 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y TẾ CÔNG CỘNG HÀ NỘI – 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TẾ CÔNG CỘNG LƯƠNG THỊ PHƯƠNG LAN ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ CAN THIỆP CỘNG ĐỒNG PHÒNG, CHỐNG NHIỄM SÁN LÁ GAN NHỎ CỦA NGƯỜI DÂN TẠI THỊ TRẤN RẠNG ĐÔNG, HUYỆN NGHĨA HƯNG, TỈNH NAM ĐỊNH NĂM 2009 - 2012 Chuyên ngành: Y tế công cộng Mã số: 62.01 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. Trần Hữu Bích HÀ NỘI – 2016 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả Lương Thị Phương Lan ii LỜI CẢM ƠN Hoàn thành bản luận văn Tiến sĩ Y tế công cộng này, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ từ các thầy cô giáo, gia đình, bạn bè và đồng nghiệp.

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các thầy cô giáo và các khoa, phòng liên quan của Trường Đại học Y tế Công cộng và Đại học Y Hà Nội đã truyền thụ kiến thức, tạo điều kiện thuận lợi, chia sẻ kinh nghiệm cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới GS. Nguyễn Văn Đề và PGS. Trần Hữu Bích những người thầy tâm huyết đã tận tình hướng dẫn, động viên, dành nhiều thời gian trao đổi và định hướng cho tôi trong quá trình thực hiện luận án.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ủy ban nhân dân thị trấn Rạng Đông, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định; Trạm Y tế thị trấn Rạng Đông; Các cán bộ y tế thị trấn Rạng Đông; Các cộng tác viên y tế thôn bản; và người dân thị trấn Rạng Đông, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định; Trung tâm y tế dự phòng huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định; Chi Cục An toàn vệ sinh thực phẩm tỉnh Nam Định đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi tiến hành nghiên cứu. Tôi xin gửi lời cảm ơn đến lãnh đạo Bộ Y tế, lãnh đạo Cục An toàn thực phẩm nơi tôi công tác; các bạn đồng nghiệp đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án. Cuối cùng, tôi xin dành cả tình yêu thương, lòng thành kính biết ơn bố mẹ, chồng, con mọi người trong gia đình. Xin cảm ơn bạn bè đã chia sẻ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập.

iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Clonorchis sinensis C.sinensis CSHQ Chỉ số hiệu quả EPG (Eggs per gram): Số trứng trung bình trong 1 gam phân Opisthorchis viverrini O. viverrini PCR (Polymerase Chain Reaction): Kỹ thuật nhân ADN đặc hiệu Tỉ lệ khỏi bệnh TLKB THPT Trung học phổ thông THCS Trung học cơ sở TNCSHCM Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh TTGDSK Truyền thông giáo dục sức khoẻ SLGN Sán lá gan nhỏ WHO (World Health Organization): Tổ chức Y tế thế giới iv MỤC LỤC Trang ĐẶT VẤN ĐỀ 1 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 4 Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 5 1. Lịch sử bệnh sán lá gan nhỏ 5 1. Đặc điểm ký sinh trùng học của sán lá gan nhỏ 5 1.

Chẩn đoán, điều trị và dự phòng bệnh sán lá gan nhỏ 9 1. Các nghiên cứu về tỉ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ ở người 11 1. Các nghiên cứu về tỉ lệ nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ ở cá nước ngọt 15 1. Các nghiên cứu về các yếu tố liên quan đến nhiễm sán lá gan nhỏ 17 1.

Các nghiên cứu về biện pháp phòng, chống sán lá gan nhỏ 24 1. Khung lý thuyết của nghiên cứu 35 Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 38 2. Đối tương nghiên cứu 38 2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu 38 2.

Thiết kế nghiên cứu 38 2. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu 39 2. Các biến số và chỉ số nghiên cứu 42 2. Các khái niệm, thước đo và tiêu chuẩn đánh giá 48 2.

Các hoạt động can thiệp nhằm giảm nguy cơ nhiễm sán lá gan nhỏ 50 2. Vật liệu và kỹ thuật nghiên cứu 54 2. Phương pháp thu thập số liệu 54 2. Qui trình thu thập số liệu 55 2.

Quản lý, phân tích và sử dụng số liệu 57 2. Đạo đức trong nghiên cứu 59 Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 60 3. Tỉ lệ nhiễm và loài sán lá gan nhỏ ở người và ở cá nước ngọt nuôi tại thị 60 trấn Rạng Đông, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định trước can thiệp v 3. Thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành phòng, chống nhiễm sán lá gan 70 nhỏ và một số yếu tố liên quan đến nhiễm sán lá gan nhỏ của người dân tại thị trấn Rạng Đông, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định 3.

Hiệu quả can thiệp cộng đồng phòng, chống SLGN ở người dân tại thị 86 trấn Rạng Đông, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định sau 2 năm can thiệp Chương 4: BÀN LUẬN 97 4. Tỉ lệ nhiễm và loài sán lá gan nhỏ ở người và ở cá nước ngọt nuôi tại thị 97 trấn Rạng Đông, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định 4. Thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành phòng, chống nhiễm sán lá gan 108 nhỏ và một số yếu tố liên quan đến nhiễm sán lá gan nhỏ của người dân tại thị trấn Rạng Đông, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định 4. Hiệu quả can thiệp cộng đồng phòng, chống SLGN ở người dân tại thị 114 trấn Rạng Đông, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định sau 2 năm can thiệp 4.

Ưu điểm, hạn chế và bài hoc kinh nghiệm của nghiên cứu 131 KẾT LUẬN 136 KHUYẾN NGHỊ 138 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC Phụ lục 1: Bộ phiếu phỏng vấn. Phương pháp đánh giá kiến thức, thái độ, thực hành. Phương pháp xét nghiệm Kato– Katz. Định loại sán lá gan nhỏ ở người và ấu trùng nang.

Vật liệu và kỹ thuật phân loại ấu trùng sán lá trong cá nước ngọt. Phụ lục 6: Tài liệu truyền thông dùng trong can thiệp cộng đồng. Phụ lục 7: Biểu đồ grantt về các hoạt động can thiệp bằng truyền thông giáo dục sức khoẻ hàng năm. vi DANH MỤC BẢNG Bảng 1.

Chiến lược dự phòng và kiểm soát bệnh sán lá gan nhỏ 24 Bảng 1. Các nghiên cứu về phác đồ và thuốc điều trị sán lá gan nhỏ 28 Bảng 2. Các biến số và chỉ số nghiên cứu 42 Bảng 2. Hướng dẫn phân loại cường độ nhiễm sán lá gan nhỏ theo WHO 49 Bảng 3.

Tỉ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ theo tuổi, giới, nghề nghiệp và học vấn 61 Bảng 3. Phân loại cường độ nhiễm sán lá gan nhỏ (n = 63) 62 Bảng 3. Kích thước và hình thái nội quan của sán lá gan nhỏ C. Danh mục mẫu sán lá gan nhỏ trưởng thành thu nhận ở người tại 65 thị trấn Rạng Đông, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định sử dụng giám định phân tử Bảng 3.

So sánh nucleotid tại 5 điểm có sự sai khác trong chuỗi gen cox1 67 của Clonorchis spp nghiên cứu với C. sinensis chủng Trung Quốc và Hàn Quốc Bảng 3. Tỉ lệ người dân có biết về bệnh sán lá gan nhỏ theo giới, học vấn 71 và nghề nghiệp Bảng 3. Tỉ lệ hiểu biết về phòng,chống sán lá gan nhỏ của người dân 73 Bảng 3.

Thái độ người dân với việc phòng, chống bệnh sán lá gan nhỏ 75 Bảng 3. Thực hành ăn gỏi cá và sử dụng chung dụng cụ chế biến thức ăn 77 sống và thức ăn chín theo nhóm tuổi, giới, nghề nghiệp, trình độ học vấn Bảng 3. Tỉ lệ sử dụng phân tươi của người hoặc gia súc để bón ruộng, 78 nuôi cá Bảng 3. Thực hành của người dân khi nghi ngờ bị bệnh sán lá gan nhỏ 79 Bảng 3.

Mối liên quan giữa kiến thức, thái độ, thực hành phòng, chống 80 sán lá gan nhỏ với giới tính, trình độ học vấn, nghề nghiệp của đối tượng nghiên cứu Bảng 3. Mối liên quan giữa kiến thức và thực hành phòng, chống sán lá 83 gan nhỏ vii Bảng 3. Mối liên quan giữa các yếu tố cá nhân, kiến thức, thái độ phòng, 84 chống sán lá gan nhỏ và tình trạng nhiễm sán lá gan nhỏ của người dân Bảng 3. Phân tích mối liên quan giữa hành vi nguy cơ nhiễm SLGN với 85 tình trạng nhiễm sán lá gan nhỏ Bảng 3.

Kết quả đào tạo nhân lực cho công tác phòng, chống sán lá gan 87 nhỏ Bảng 3. Hoạt động can thiệp thông qua kênh truyền thông trực tiếp tại 88 thị trấn Rạng Đông, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định Bảng 3. Hoạt động can thiệp thông qua kênh truyền thông gián tiếp 90 tại thị trấn Rạng Đông, tỉnh Nam Định Bảng 3. Hiểu biết của người dân về phòng, chống SLGN trước và sau 91 can thiệp Bảng 3.

Thái độ của người dân về phòng, chống SLGN trước và sau can 92 thiệp Bảng 3. Thực hành của người dân về một số biện pháp nhằm phòng, 94 chống sán lá gan nhỏ trước và sau can thiệp Bảng 3. Tỉ lệ sạch trứng sán lá gan nhỏ sau điều trị thuốc praziquantel 95 Bảng 3. Tỉ lệ giảm trứng sán lá gan nhỏ sau điều trị thuốc praziquantel 95 Bảng 3.

Tỉ lệ tái nhiễm sán lá gan nhỏ trong 2 năm can thiệp 96 Bảng 3. Tỉ lệ mới nhiễm sán lá gan nhỏ sau 24 tháng can thiệp 96 viii DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3. Tỉ lệ nhiễm SLGN của người từ 01 tuổi trở lên (n =400) 60 Biểu đồ 3. Tỉ lệ nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ ở các loài cá nước ngọt 62 Biểu đồ 3.

Tỉ lệ người dân có nghe nói về sán lá gan nhỏ (n =340) 70 Biểu đồ 3. Tỉ lệ người dân có biết về bệnh sán lá gan nhỏ theo nhóm tuổi 71 Biểu đồ 3. Tỉ lệ người dân biết về tác hại của bệnh SLGN 72 Biểu đồ 3. Hiểu biết về sự tái nhiễm của bệnh SLGN 72 Biểu đồ 3.

Phương tiện truyền thông về SLGN nhỏ đến người dân trước 74 can thiệp Biểu đồ 3. Tỉ lệ người dân có đưa ra lời khuyên người khác không nên ăn 76 gỏi cá, cá nấu chưa chín Biểu đồ 3. Thực hành của người dân trước can thiệp khi nghi ngờ bị bệnh 79 sán lá gan nhỏ theo nhóm tuổi Biểu đồ 3. Thực hành của người dân khi nghi ngờ nhiễm sán lá gan nhỏ 93 trước và sau can thiệp ix DANH MỤC HÌNH Hình 1.