Luận án tiến sĩ y tế công cộng: Đánh giá hiệu quả mô hình đào tạo cô đỡ thôn bản người dân tộc thiểu số theo chương trình 18 tháng tại tỉnh Hà Giang

BỘ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TẾ CÔNG CỘNG NGUYỄN ĐÌNH DỰ ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ MÔ HÌNH ĐÀO TẠO CÔ ĐỠ THÔN BẢN NGƯỜI DÂN TỘC THIỂU SỐ THEO CHƯƠNG TRÌNH 18 THÁNG TẠI TỈNH HÀ GIANG LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y TẾ CÔNG CỘNG HÀ NỘI - 2015 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TẾ CÔNG CỘNG NGUYỄN ĐÌNH DỰ ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ MÔ HÌNH ĐÀO TẠO CÔ ĐỠ THÔN BẢN NGƯỜI DÂN TỘC THIỂU SỐ THEO CHƯƠNG TRÌNH 18 THÁNG TẠI TỈNH HÀ GIANG CHUYÊN NGÀNH: Y TẾ CÔNG CỘNG Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIỄN SĨ Y TẾ CÔNG CỘNG Hướng dẫn khoa học: PGS. Bùi Thị Thu Hà PGS. Vũ Hoàng Lan HÀ NỘI - 2015 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả Nguyễn Đình Dự ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới Ban Giám hiệu Trường Đại học Y tế công cộng, Phòng Đào tạo sau đại học, Bộ môn sức khỏe sinh sản các bạn đồng nghiệp và các Khoa - Phòng liên quan của Trường đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị Thu Hà và Phó giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hoàng Lan, những người Thầy tâm huyết đã tận tình hướng dẫn, động viên khích lệ, dành nhiều thời gian hướng dẫn cho tôi trong quá trình thực hiện luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Sở Y tế tỉnh Hà Giang, Uỷ ban nhân dân huyện Đồng Văn và Xín Mần, Trung tâm Chăm sóc sức khỏe sinh sản, Trung tâm Y tế huyện Đồng Văn và Xín Mần, đã ủng hộ, phối hợp, tạo điều kiện và chia sẻ thông tin, tài liệu cho tôi trong quá trình thực hiện luận án. Cuối cùng, tôi xin gửi tấm lòng ân tình tới Gia đình, bố mẹ, vợ và các con tôi là nguồn động viên và truyền nhiệt huyết để tôi hoàn thành luận án.

Hà Nội, ngày tháng 01 năm 2016 iii MỤC LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT .vi DANH MỤC BẢNG .vii DANH MỤC BIỂU ĐỒ .ix TÓM TẮT NGHIÊN CỨU .1 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU. Mục tiêu chung. Mục tiêu cụ thể.5 TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Nhân lực cho LMAT.

Chương trình làm mẹ an toàn. Bối cảnh ra đời. Nội dung về làm mẹ an toàn. Triển khai chương trình.

Chương trình can thiệp giảm tử vong mẹ ở các vùng khó khăn. Các yếu tố ảnh hưởng tới hiệu quả can thiệp làm giảm TVM. Thực trạng về chương trình làm mẹ an toàn tại tỉnh Hà Giang .50 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu.

Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu: Thu thập số liệu ở tuyến tỉnh, huyện và xã. Thiết kế nghiên cứu. Mẫu và phương pháp chọn mẫu.

Phương pháp thu thập số liệu. Phân tích số liệu. Biến số nghiên cứu và công cụ thu thập thông tin. Vấn đề đạo đức của nghiên cứu.

Hạn chế của nghiên cứu, sai số và biện pháp khắc phục.57 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Kết quả chương trình đào tạo cô đỡ thôn bản 18 tháng. Tổ chức đào tạo. Thực hiện đào tạo.

Đánh giá kết quả đào tạo. Đánh giá kết quả hoạt động của cô đỡ thôn bản. Hoạt động của CĐTB tại cộng đồng. Cung cấp dịch vụ.

Sử dụng dịch vụ y tế. Sử dụng dịch vụ tại cộng đồng. Tử vong mẹ, tai biến sản khoa, tử vong sơ sinh và bệnh sơ sinh. Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động của CĐTB.

Môi trường chính sách. Môi trường văn hóa xã hội. 98 iv Chương 4. Hiệu quả chương trình đào tạo cô đỡ thôn bản 18 tháng.

Tổ chức đào tạo. Thực hiện đào tạo. Đánh giá kết quả đào tạo. Kết quả hoạt động của Cô đỡ thôn bản.

Một số yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động của CĐTB. Một số hạn chế của nghiên cứu. Hiệu quả chương trình đào tạo CĐTB. Hoạt động của cô đỡ thôn bản tại địa phương.

Một số yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động của CĐTB tại địa phương. Nhà tài trợ. 118 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 120 Phụ lục 1: Phiếu hỏi tự điền cho CĐTB.

Hướng dẫn phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm. Hướng dẫn PVS cán bộ QLYT tại tỉnh và huyện. Hướng dẫn PVS nhóm giảng viên. Hướng dẫn PVS nhóm giám sát viên.

Hướng dẫn TLN cán bộ quản lý y tế tuyến Huyện. Hướng dẫn phỏng vấn sâu cô đỡ thôn bản. Hướng dẫn PVS Nữ hộ sinh của trạm y tế xã. Hướng dân thảo luận nhóm ban ngành đoàn thể tại xã.

Hướng dẫn thảo luận nhóm bà mẹ có con dưới ≤1 tuổi. Hướng dẫn phỏng vấn phụ nữ có thai. Hướng dẫn phỏng vấn bà mẹ có con dưới ≤1 tuổi. Bảng kiểm quan sát kỹ năng của cô đỡ thôn bản.

Bảng kiểm rà soát các tài liệu liên quan đến đào tạo. Bảng kiểm rà soát khung pháp lý cho việc triển khai mô hình. Bảng kiểm đánh giá kiến thức kỹ năng về LMAT PNCT. Bảng kiểm đánh giá KTKN về LMAT của BM có con ≤ 1 tuổi.

Cách chấm điểm đánh giá kiến thức của cô đỡ thôn bản. Danh sách đối tượng và địa bàn nghiên cứu. 163 v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT BPTT Biện pháp tránh thai BVTD Bệnh viện Từ Dũ BYT Bộ Y tế CĐTB Cô đỡ thôn bản CBYT Cán bộ y tế CSBMTE Chăm sóc bà mẹ trẻ em CSSK Chăm sóc sức khỏe CSSKBĐ Chăm sóc sức khoẻ ban đầu CSSS Chăm sóc sơ sinh CSTS Chăm sóc trước sinh CSYT Cơ sở y tế GDSK Giáo dục sức khỏe GSK Glaxo Smith Kline GSV Giám sát viên YSSN Y sỹ sản nhi KHHGĐ Kế hoạch hóa gia đình LMAT Làm mẹ an toàn MDG5 Mục tiêu thiên niên kỷ 5 NHS Nữ hộ sinh PNCT Thụ nữ có thai PVS Phỏng vấn sâu SYT Sở Y tế SKTD Sức khỏe tình dục TTBYT Trang thiết bị y tế TLN Thảo luận nhóm TTHYT Trường Trung học y tế TVM Tử vong mẹ UBND Ủy ban nhân dân UNFPA Quỹ Dân số Liên hợp quốc UNICEF Quỹ nhi đồng liên hợp quốc WHO Tổ chức Y tế thế giới vi DANH MỤC BẢNG Bảng1. Các con số ước tính tỉ số tử vong mẹ, nguy cơ tử vong mẹ Tr.

Tỉ số TVM/100.000 trẻ đẻ sống TG từ năm 1990 đến năm 2010 9 Bảng 3. Tỷ số tử vong mẹ từ các nguồn khác nhau 12 Bảng 4. Những nguyên nhân chủ yếu gây tử vong mẹ trên thế giới 17 Bảng 5. Thời gian thu thập thông tin 51 Bảng 6.

Danh sách các xã tiến hành nghiên cứu 52 Bảng 7. Thông tin chung về cô đỡ thôn bản được điều tra tại hai huyện 57 Bảng 8. Hoạt động chuẩn bị thực hiện chương trình đào tạo 59 Bảng 9. Học viên đánh giá về nội dung của khóa học 63 Bảng 10.

Học viên đánh giá PP, nội dung, thời gian giảng dạy 64 Bảng 11. Đánh giá về trang thiết bị và tài liệu học tập 66 Bảng 12. Kết quả lượng giá trong khóa học 66 Bảng 13. Kiến thức cô đỡ thôn bản 67 Bảng 14.

Kết quả đánh giá kĩ năng CĐTB về 4 thủ thuật cơ bản 68 Bảng 15. Kỹ năng truyền thông thay đổi hành vi cho bà mẹ 70 Bảng 16. Năng lực duy trì và sự hài lòng 71 Bảng 17. Khám thai bình thường và PH bất thường chuyển tuyến 72 Bảng 18.

Đỡ đẻ rơi, đỡ đẻ tại nhà và trạm y tế 73 Bảng 19. Phát hiện chuyển dạ có nguy cơ, chuyển tuyến, CS sau sinh 74 Bảng 20. Chăm sóc mẹ và bé 76 Bảng 21. Tư vấn thực hiện kế hoạch hoá gia đình 77 Bảng 22.

Hoạt động của cô đỡ thôn bản tại cộng đồng 78 Bảng 23. Nhận viết của PNCT và bà mẹ có con ≤ 1 tuổi về CĐTB 79 Bảng 24. Nhận dịch vụ từ CĐTB 81 Bảng 25. Sử dụng các dịch vụ CĐTB cung cấp 82 Bảng 26.

Xu hướng chuyển tuyến 83 Bảng 27. Sử dụng các biện pháp tránh thai 85 vii Bảng 28. Tỷ lệ khám thai >= 3 lần 86 Bảng 29. Tỷ lệ bà bẹ đẻ tại Trạm Y tế 88 Bảng 30.

Tỷ lệ bà mẹ đẻ do cán bộ y tế đỡ 88 Bảng 31. Số ca chuyển tuyến 89 Bảng 32. Tử vong sơ sinh và bệnh trẻ sơ sinh 90 Bảng 33. Chính sách hiện hành 92 Bảng 34.

Tuyển dụng, sử dụng, giám sát 93 Bảng 35. Thù lao đãi ngộ và mong muốn của CĐTB sau khi tốt nghiệp 95 Bảng 36. Chi trả dịch vụ 97 Bảng 37. Tham gia chuyển tuyến của cộng đồng 98 viii DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 1.

Tỷ số tử vong mẹ theo các vùng Tr. Tỷ số tử vong mẹ 14 Biểu đồ 3. Tỷ suất tử vong mẹ ở Việt Nam 1990-2013 16 Biểu đồ 4: So sánh tỷ lệ sinh có nhân viên y tế và tỷ suất tử vong mẹ 17 giữa các vùng Biểu đồ 5. Độ tuổi trung bình và kết hôn của CĐTB 58 Biểu đồ 6.

Kiến thức của CĐTB khuyên PNCT chuẩn bị sinh con 68 Biểu đồ 7. Tỷ lệ CĐTB hài lòng với công việc hiện tại 71 Biểu đồ 8. Nhận biết của PNCT và bà mẹ có con ≤1 tuổi về CĐTB 80 Biểu đồ 9. PNCT và bà mẹ có con ≤ 1 tuổi nhận dịch vụ từ CĐTB 81 Biểu đồ 10.

Địa điểm sinh con của các bà mẹ trong 3 năm 84 Biểu đồ 11. Tỷ lệ khám thai TB >= 3 lần trong thời kỳ thai nghén 87 Biểu đồ 12. Tỷ lệ bà mẹ đẻ tại trạm y tế 88 Biểu đồ 13. Tỷ lệ các bà mẹ đẻ có CBYT đỡ 89 Biểu đồ 14.

Tình hình tuyển dụng CĐTB nằm trong HT Y tế thôn bản 94 ix TÓM TẮT NGHIÊN CỨU Cô đỡ thôn bản (CĐTB) là tuyến đầu tiên tiếp xúc với nhân dân, đóng vai trò quan trọng trong công tác chăm sóc sức khoẻ ban đầu (CSSKBĐ); họ là những người gần dân nhất, sống ngay tại thôn bản, nắm chắc được tình hình bệnh tật, đời sống của mỗi gia đình đồng thời CĐTB là tai mắt, là cánh tay, là đôi chân của Trạm y tế xã trong hoạt động CS&BVSK cho nhân dân. Vì vậy CĐTB có ý nghĩa quan trọng và rất cần thiết trong chăm sóc sức khỏe sinh sản, nhất là ở khu vực vùng sâu, vùng xa vùng có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống và có tỷ lệ đẻ tại nhà cao.