Luận án TS Vũ Tùng Sơn: Nhiễm dioxin người, thực phẩm Việt Nam 2014-2015

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN QUÂN Y VŨ TÙNG SƠN THỰC TRẠNG NHIỄM DIOXIN Ở NGƯỜI VÀ THỰC PHẨM TẠI MỘT SỐ VÙNG Ở VIỆT NAM (2014 – 2015) LUẬN ÁN TIẾN SỸ Y HỌC HÀ NỘI – 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN QUÂN Y VŨ TÙNG SƠN THỰC TRẠNG NHIỄM DIOXIN Ở NGƯỜI VÀ THỰC PHẨM TẠI MỘT SỐ VÙNG Ở VIỆT NAM (2014 – 2015) CHUYÊN NGÀNH: DỊCH TỄ HỌC MÃ SỐ: 9 72 01 17 LUẬN ÁN TIẾN SỸ Y HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. ĐOÀN HUY HẬU 2. VŨ CHIẾN THẮNG HÀ NỘI – 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan số liệu trong luận án này là một phần số liệu trong đề tài nghiên cứu cấp nhà nước có tên “Xác định hàm lượng dioxin nguồn gốc từ chất da cam và nguồn phát thải khác trong máu người và một số thực phẩm thường dùng tại các vùng miền Việt Nam” - mã số KHCN-33. Kết quả đề tài này là thành quả nghiên cứu của tập thể mà tôi là một thành viên chính.

Tôi đã được ban chủ nhiệm đề tài và toàn bộ các thành viên trong nhóm nghiên cứu đồng ý cho phép sử dụng một phần số liệu của đề tài vào trong nội dung của luận án này. Các số liệu, kết quả trong luận án này là trung thực và chưa từng được công bố với tư cách cá nhân trong bất kỳ luận văn/luận án nào khác. Tác giả Vũ Tùng Sơn MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC BẢNG DANH MỤC BIỂU ĐỒ DANH MỤC HÌNH DANH MỤC SƠ ĐỒ ĐẶT VẤN ĐỀ.1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Khái niệm, nguồn ô nhiễm và đường xâm nhập dioxin.

Khái niệm dioxin và các hợp chất tương tự. Nguồn ô nhiễm dioxin tại Việt Nam. Đường xâm nhập dioxin vào cơ thể. Hệ số độc tương đương TEFs và một số phương pháp phân tích dioxin hiện nay.

Hệ số độc tương đương TEFs. Một số phương pháp phân tích dioxin hiện nay. Tồn lưu dioxin trong thực phẩm và cơ thể người. Tồn lưu dioxin trong thực phẩm rau, củ, quả.

Tồn lưu dioxin trong một số loại thực phẩm nguồn gốc động vật và các sản phẩm của chúng. Tồn lưu dioxin trong cơ thể người. Liên quan giữa hàm lượng dioxin trong thực phẩm và trong cơ thể người. 33 CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu. Cỡ mẫu nghiên cứu. Phương pháp chọn mẫu.

Tổ chức thu thập và vận chuyển mẫu. Cách thức gộp máu và thực phẩm. Kỹ thuật phân tích hàm lượng dioxin trong nghiên cứu. Chỉ tiêu đánh giá kết quả.

Đạo đức trong nghiên cứu. Hạn chế của nghiên cứu. Phân tích số liệu.56 CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu.

Hàm lượng dioxin trong máu người và thực phẩm. Hàm lượng dioxin trong máu người. Hàm lượng dioxin trong thực phẩm. Mối liên quan giữa TEQ trong thịt gà, thịt lợn và cá với TEQ trong máu người.73 CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN.

Thực trạng nhiễm dioxin ở người và thực phẩm (thịt gà, cá, thịt lợn) tại một số vùng ở Việt Nam. Thực trạng nhiễm dioxin ở người. Thực trạng ô nhiễm dioxin trong thực phẩm. Liên quan của mức độ nhiễm dioxin ở thực phẩm (thịt gà, thịt lợn và cá) và trong máu người tại một số vùng Việt Nam.

120 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 121 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 135 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÍ HIỆU T Phần viết Phần viết đầy đủ T tắt 1 AhR Aryl hydrocarbon recepter (chất cảm thụ nhân thơm) 2 AHRE Aryl hydrocarbon response element (yếu tố đáp ứng nhân thơm) 3 ARNT Aryl hydrocarbon nuclear translocator (phối tử chuyển nhân) 4 CCFAC Codex Committee on Food Additives and Contanminants (Ủy ban về Phụ gia Thực phẩm và Chất gây Ô nhiễm) 5 CS Cộng sự 6 CSSX Cơ sở sản xuất 7 DDT Dichlordiphenyltrichloretan 8 dl-PCBs Dioxin like Polychlorinated biphenyl (PCB tương tự dioxin) 9 DM Dry matter (Vật chất khô) 10 DNA Deoxiribonucleic acid DRCs Dioxin and related compounds (Dioxin và hợp chất liên 11 quan) 12 DRE Dioxin response element (yếu tố đáp ứng dioxin) 13 EFSA European Food Safety Authority (Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu) 14 GC Gas chromatography (Sắc kí khí) 15 GCMS Gas chromatography mass spectrometry (Sắc kí khí ghép khối phổ) 16 HCB Hexachlorbenzen 17 HRGC High resolution gas spectrometry (Sắc kí khí phân giải cao) 18 HRMS High resolution mass spectrometry (Sắc kí khối phổ phân T Phần viết Phần viết đầy đủ T tắt giải cao) 19 LOQ Limit of quantification (giới hạn định lượng) 20 MDL Method detection limit (giới hạn xác định phương pháp) 21 mRNA Messenger ribonucleic acid (RNA thông tin) 22 ND Non ditection (Không xác định) 23 PCB Polychlorinated biphenyl 24 PCDD polychlorinated dibenzo-p-dioxin 25 PCDD/Fs Polychlorinated dibenzo-p-dioxin/furan 26 PCDF Polychlorinated dibenzofuran 27 POPs Persistent organic pollutants (Chất ô nhiễm hữu cơ bền vững) 28 REPs Relative effect potencies (Hiệu lực tương đương) 29 SCAN Scientific committee on animal nutrition (Ủy ban Khoa học về Dinh dưỡng Vật nuôi) 30 TCDD Tetrachlorodibenzodioxin 31 TEFs Toxicity equivalence factors (Hệ số độc tương đương) 32 TEQ The Toxic equivalency (Tổng đương lượng độc) 33 UNEP United Nations Environment Progamme (Chương trình Môi trường Liên hợp quốc) 34 US EPA United States Environmental Protection Agency (Cơ quan bảo vệ môi trường Hoa Kỳ) 35 USA The United States of America (Hợp chủng quốc Hoa Kỳ) 36 WHO World Health Organization (Tổ chức Y tế Thế giới) 37 Giá trị trung bình cộng DANH MỤC BẢNG Bảng Tên bảng Trang 1.1 Số lượng các chất diệt cỏ (lít) quân đội Mỹ sử dụng tại 5 miền Nam Việt Nam trong thời gian chiến tranh 1.2 TEF cho người, động vật, cá và chim năm 1998 13 1.3 Tóm tắt TEF của WHO 1998 và WHO 2005 14 1.4 Quy định về hàm lượng tối đa dioxin trong thực phẩm 23 1.5 Hàm lượng trung bình PCDD/F trong thực phẩm theo báo cáo của EFSA 24 1.6 Tóm tắt hàm lượng trung bình PCDD/F thực phẩm tại khu vực Châu Mỹ 26 1.7 Hàm lượng PCDD/Fs tại Úc theo nhóm tuổi và giới 30 1.8 Tổng hợp số liệu về hàm lượng dioxin (pg/g mỡ) trong máu người lấy tại khu vực sân bay Đà Nẵng năm 2006 33 2.1 Phân bố các khu vực trong nghiên cứu 41 2.2 MDL và LOQ (pg/g lipid) phương pháp phân tích dioxin/furans áp dụng cho phân tích 20 ml mẫu huyết 51 thanh 3.1 Phân bố mẫu máu gộp theo tuổi và giới 58 3.2 Phân bố mẫu thực phẩm theo từng loại 58 3.3 Hàm lượng PCDD/F (TEQ-pg/g mỡ) trong máu theo khu vực 59 3.4 Hàm lượng PCDD/F (TEQ-pg/g mỡ) trong máu theo đặc trưng ô nhiễm 59 3.5 Hàm lượng PCDD/F (TEQ-pg/g mỡ) trong máu theo nhóm tuổi 61 Bảng Tên bảng Trang 3.6 Hàm lượng PCDD/F (TEQ-pg/g mỡ) theo nhóm tuổi và theo giới 61 3.7 Hàm lượng PCDD/F (TEQ-pg/g mỡ) theo nhóm tuổi và khu vực 62 3.8 Hàm lượng PCDD/F (TEQ-pg/g mỡ) theo giới và khu vực 62 3.9 Hàm lượng PCDD/F (TEQ-pg/g mỡ) theo nhóm tuổi và đặc trưng phơi nhiễm 63 3.10 Tỷ lệ số mẫu có TEQ cao 65 3.11 Phân bố mức độ hàm lượng của dioxin theo nhóm tuổi 65 3.12 Phân bố mức độ TEQ theo miền Nam - Bắc 66 3.13 Phân bố TEQ cao theo khu vực nguy cơ ô nhiễm 66 3.14 Hàm lượng PCDD/F (được tính ra TEQ) trong mẫu gộp thực phẩm 67 3.15 Hàm lượng PCDD/F (được tính ra TEQ) ở thịt gà, thịt lợn và cá theo khu vực 67 3.16 Hàm lượng PCDD/F (được tính ra TEQ) ở thịt gà, thịt lợn và cá tại các khu vực có nguy cơ ô nhiễm khác 68 nhau 3.17 Phân bố mức độ TEQ ở thịt gà, thịt lợn và cá 69 3.18 Mối liên quan mức độ hàm lượng TEQ trong thịt gà 70 theo khu vực 3.19 Mối liên quan giữa mức độ TEQ trong thịt gà với khu vực nguy cơ ô nhiễm 70 3.20 Mối liên quan mức độ TEQ trong thịt lợn theo khu vực 71 Bảng Tên bảng Trang 3.21 Mối liên quan giữa mức độ TEQ trong thịt lợn với khu vực nguy cơ ô nhiễm 72 3.22 Liên quan giữa TEQ trong thực phẩm với trong máu người 73 3.23 Liên quan giữa TEQ trong thịt gà với trong máu người 77 3.24 Tương quan giữa TEQ ở thịt gà và trong máu người theo điểm nghiên cứu 78 3.25 Liên quan giữa TEQ trong thịt gà với trong máu người sinh 1972 – 1976 79 3.26 Liên quan giữa TEQ trong thịt gà với trong máu người sinh 1990 – 1995 80 3.27 Liên quan giữa TEQ trong thịt gà với trong máu người theo giới Nam 80 3.28 Liên quan giữa TEQ trong thịt gà với trong máu người theo giới Nữ 81 3.29 Liên quan giữa TEQ trong thịt lợn với trong máu 81 người 3.30 Tương quan giữa TEQ trong thịt lợn và trong máu người theo điểm nghiên cứu 82 3.31 Liên quan giữa TEQ trong thịt lợn với trong máu người sinh 1972 - 1976 83 3.32 Liên quan giữa TEQ trong thịt lợn với trong máu người sinh 1990 – 1995 83 3.33 Liên quan giữa TEQ trong thịt lợn với trong máu người theo giới Nam 84 Bảng Tên bảng Trang 3.34 Liên quan giữa TEQ trong thịt lợn với trong máu người theo giới Nữ 84 3.35 Tương quan giữa TEQ trong cá và trong máu người theo điểm nghiên cứu 85 3.36 Tương quan giữa TEQ trong thịt gà, thịt lợn và cá với trong máu người 86 3.37 Tương quan giữa TEQ trong thịt gà, thịt lợn và cá với trong máu người theo nhóm tuổi 86 3.38 Tương quan giữa TEQ trong các loại thực phẩm khác nhau với trong máu người theo giới tính 87 3.39 Tương quan giữa TEQ trong các loại thực phẩm khác nhau với trong máu theo vùng miền 87 3.40 Tương quan giữa TEQ trong các loại thực phẩm khác nhau với trong máu người theo khu vực nguy cơ 88 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ Tên biểu đồ Trang 3.1 Hàm lượng PCDD/F (TEQ - pg/g mỡ) trong máu theo đặc trưng ô nhiễm của từng khu vực 60 3.2 Hàm lượng PCDD/F (TEQ - pg/g mỡ) theo giới và đặc trưng ô nhiễm 64 3.3 Hàm lượng TEQ trong thực phẩm và trong máu người 76 DANH MỤC HÌNH Hình Tên hình Trang 3.1 Liên quan giữa TEQ thực phẩm và TEQ máu người 75 DANH MỤC SƠ ĐỒ Sơ đồ Tên sơ đồ Trang 2.1 Quy trình lấy mẫu 45 2.2 Quy trình phân tích hàm lượng dioxin trong huyết thanh 50 2.3 Quy trình nghiên cứu 55 ĐẶT VẤN ĐỀ Dioxin là là tên gọi chung của một nhóm các hợp chất hóa học tồn tại bền vững trong môi trường cũng như trong cơ thể con người và các sinh vật khác.