Luận án: Lâm sàng, kiểu gen bệnh HbH và chẩn đoán trước sinh α thalassemia - Ngô Diễm Ngọc

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI WWW .VN NGÔ DIỄM NGỌC NGHI£N CøU §ÆC §IÓM L¢M SµNG, KIÓU GEN CñA BÖNH HBH Vµ CHÈN §O¸N TR¦íC SINH BÖNH D THALASSEMIA LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI - 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI WWW .VN NGÔ DIỄM NGỌC NGHI£N CøU §ÆC §IÓM L¢M SµNG, KIÓU GEN CñA BÖNH HBH Vµ CHÈN §O¸N TR¦íC SINH BÖNH D THALASSEMIA Chuyên ngành: Y sinh học - Di truyền Mã số: 62.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Trần Thị Thanh Hương 2. Dương Bá Trực HÀ NỘI - 2018 LỜI CẢM ƠN Sau một quá trình dài, cho đến ngày hôm nay, nhìn lại, tôi đã trân trọng tất cả những gì cuộc đời đã cho tôi, không chỉ riêng ở một khía cạnh nào. Tôi đã chọn một lối đi, một lĩnh vực chuyên môn, mà từ đó tôi có thể thực hiện được tâm nguyện của mình.

Hôm nay, với kết quả luận án này, một kết quả có được không chỉ từ riêng cá nhân mình, tôi thật trân trọng và chân thành cảm ơn tất cả. Lời đầu tiên, xin được cảm ơn những cơn bệnh ngặt nghèo, những số phận, những gia đình đang nghiệt ngã vì bệnh tật giữa cuộc đời thường. HỌ, đã hun đúc trong tôi một tâm huyết, để tôi có thể mang tâm huyết này vào đời, vào chuyên môn, và đặc biệt hơn là quay vào lại được với tâm tôi, mà đồng cảm, chia sẻ cùng với HỌ. Xin được cảm ơn hai người THẦY khoa học, PGS.

Trần Thị Thanh Hương và TS. Dương Bá Trực, đã dìu dắt và động viên tôi không ngừng trên suốt chặng đường lâu dài này, để có được sản phẩm khoa học ngày hôm nay. Xin được cảm ơn các vị LÃNH ĐẠO, các ĐỒNG NGHIỆP, tại Bệnh Viện Nhi Trung Ương nơi tôi đang công tác, tại Bộ Môn Y sinh học - Di truyền, Trường Đại Học Y Hà Nội nơi tôi đang học tập, tại Trung tâm chẩn đoán trước sinh Bệnh viện Phụ Sản Trung Ương và Phụ Sản Hà Nội, đã giúp đỡ tôi hoàn thành nhiệm vụ, cũng là một vinh dự này. Xin được cảm ơn những người BẠN yêu quý đã luôn ở bên tôi.

Xin được cảm ơn GIA ĐÌNH, bố mẹ, chồng và hai con gái của tôi, những người mà tất cả những gì họ dành cho tôi đều là tình yêu thương vô bờ bến. Cuối cùng, và là tất cả, xin được cảm ơn NGƯỜI, đã khai sáng, dẫn đường, chỉ lối, để tôi nhìn lại được chính TÔI, ngay đây, trong từng lời nói này, và trên chính con đường tôi đang đi, bây giờ và mãi mãi. Ngô Diễm Ngọc LỜI CAM ĐOAN Tôi là: Ngô Diễm Ngọc, nghiên cứu sinh khóa 30, Trường Đại học Y Hà Nội, chuyên ngành Y sinh học - Di truyền, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của thầy: PGS.

Trần Thị Thanh Hương và TS. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam. Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này.

Hà Nội, ngày tháng năm 2018 NGƢỜI CAM ĐOAN Ngô Diễm Ngọc DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt PCR Polymerase Chain Reaction Phản ứng kéo dài chuỗi C-ARMS- Combine-Amplification Hệ thống khuếch đại đột biến PCR Refractory Mutation System-PCR Có tính trơ RT-PCR Reverse transcrip PCR PCR sao mã ngược MLPA Multiplex ligation dependent Khuếch đại nhiều đoạn dò phụ probe amplification thuộc kết nối RDB Reserve dot blot Lai điểm ngược DB Dot blot Lai điểm RE - PCR Restriction enzyme - PCR PCR cắt enzyme Hb Hemoglobin Huyết sắc tố D Alpha chain Chuỗi alpha β Beta chain Chuỗi beta γ Gamma chain Chuỗi gamma δ Delta chain Chuỗi delta ε Epsilon chain Chuỗi epsilon δ Zeta chainchain Chuỗi zeta (D2β2) Hemoglobin A HbA (D2δ2) Hemoglobin A2 HbA2 (δ2ε2) Hemoglobin Gower1 Hb Gower1 (D2ε2) Hemoglobin Gower2 Hb Gower2 (δ2γ2) Hemoglobin Porland Hb Porland (D2γ2) Hemoglobin F HbF β4 Hemoglobin H HbH γ4 Hemoglobin Bart’s Hb Bart’s HPFH Hereditary Persistence of fetal Hội chứng tồn dư huyết sắc tố Hemoglobin bào thai di truyền HPLC High Performance Liquid Điện di hemoglobin bằng sắc Chromatography ký lỏng cao áp MCS Multispicies Conserved Sequence Trình tự bảo tồn đa loài DD/DD Normal Người bình thường -D/DD Silent Carrier Dị hợp tử D+-thal, người mang gen α+-thalassemia --/DD α0-thalassemia (Cis) - Dị hợp tử D0-thal, người (D-thalassemia trait) mang gen α0-thalassemia -D/-D α0-thalassemia (Trans) - Đồng hợp tử D+-thal, người (D-thalassemia trait) mang gen α0-thalassemia --/-D HbH deletional type Bệnh HbH thể mất đoạn --/DTD HbH non deletional type Bệnh HbH thể không mất đoạn --/-- Hb Bart’s Bệnh Hb Bart’s -D3.7 Rightward deletion of 3.7kb Đột biến mất đoạn 1 gen lệch phải 3.2 Leftward deletion ofof 4.2kb Đột biến mất đoạn 1 gen lệch trái 4.2kb --SEA South East Asia deletion Đột biến mất đoạn 2 gen Đông Nam Á --FIL Filipine deletion Đột biến mất đoạn 2 gen Filipine --THAI Thailand deletion Đột biến mất đoạn 2 gen Thailand D1 D1globin gene Gen D1 globin D2 D2 globin gene Gen D2 globin -D1 Deletion of D1 gene Đột biến mất đoạn gen D1 -DHbCs TAA>CAA codon142 gen D2 Hemoglobin Constant Spring -DHbQs CTG>CCG codon 125 gen D2 Hemoglobin Quong Sze -Dc.2delT ATG>A-G codon ATG gen D2 -Dc.92 G>A AGG>AAG codon 31 gen D2 -Dc.426 A>T TAA>TAT codon TAA gen D2 Hemoglobin Parkse (-Dc.81G>T GAG>GAT codon 27 gen D1 Hemoglobin Hekinan (-Dc.81G>T) D/E D and E thalassemia carrier Người mang gen D và E thalassemia D/EE D and HbE carrier Người mang gen D và HbE RBC (1012/L) Red Blood Cells Số lượng hồng cầu Hb (g/dL) Hemoglobin Khối lượng hemoglobin HCT (%) Hematocrit MCV (fL) Mean Corpuscular Volume Thể tích trung bình hồng cầu MCH (pg) Mean Corpuscular Hemoglobin Số lượng hemoglobin trung bình hồng cầu MCHC (%) Mean Corpuscular Hemoglobin Nồng độ hemoglobin trung Concentration bình hồng cầu cffDNA Cell free fetal DNA DNA thai tự do trong máu mẹ NIPD No invasive Prenatal Chẩn đoán trước sinh không Diagnosis. PGD Pre-implantation genetic Chẩn đoán di truyền trước diagnosis chuyển phôi. IVF In vitro fertilization Thụ tinh ống nghiệm EQA External Quality Assessment Mẫu ngoại kiểm WHO World Health Organization Tổ chức y tế thế giới TIF Thalassemia International Hiệp hội Thalassemia quốc tế Fondation BV Nhi TƯ National Hospital of Pediatrics Bệnh Viện Nhi Trung Ương DT-SHPT Human Genetics Department Khoa Di truyền - Sinh Học Phân Tử MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU.

Cấu trúc và các dạng phân tử hemoglobin. Cấu trúc phân tử Hb ở người bình thường. Các dạng phân tử hemoglobin. Dịch tễ học bệnh α-thalassemia.

Cơ chế bệnh sinh của bệnh thalassemia. Cơ chế bệnh sinh của bệnh α-thalassemia. Cơ chế phân tử bệnh α-thalassemia. Đặc điểm lâm sàng bệnh D-thalassemia.

Người mang gen α+-thalassemia. Người mang gen α0-thalassemia. Hội chứng phù thai do Hb Bart’s. Đặc điểm cận lâm sàng bệnh α-thalassemia.

Xét nghiệm công thức máu. Phân tích thành phần hemoglobin. Xét nghiệm di truyền phân tử phân tích gen D globin. Vai trò của phát hiện đột biến gen D globin gây bệnh D-thalassemia.

Chẩn đoán bệnh α thalassemia. Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh α-thalassemia. Chẩn đoán phân biệt bệnh α-thalassemia. Giá trị tiên lượng về kiểu hình dựa trên kiểu gen của bệnh HbH.

Sàng lọc người mang gen bệnh và chẩn đoán trước sinh bệnh D-thalassemia. Sàng lọc người mang gen bệnh. Chẩn đoán trước sinh bệnh D-thalassemia. Chẩn đoán tiền phôi.

Tình hình nghiên cứu bệnh α-thalassemia. 35 CHƢƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Nhóm đối tượng cho mục tiêu 1 phát hiện một số đột biến gen D-thalassemia bằng kỹ thuật sinh học phân tử. Nhóm đối tượng cho mục tiêu 2 nhận xét biểu hiện lâm sàng và kiểu gen của bệnh nhân HbH. Nhóm đối tượng cho mục tiêu 3 chẩn đoán trước sinh bệnh D- thalassemia. Tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân.

Tiêu chuẩn chọn đối tượng cho mục tiêu 1 phát hiện một số đột biến gen D-thalassemia bằng kỹ thuật sinh học phân tử. Tiêu chuẩn lựa chọn đối tượng cho mục tiêu 2 nhận xét biểu hiện lâm sàng và kiểu gen của bệnh nhân HbH. Tiêu chuẩn lựa chọn đối tượng cho mục tiêu 3 chẩn đoán trước sinh bệnh D-thalassemia. Tiêu chuẩn loại trừ.

Thiết kế nghiên cứu. Mẫu bệnh phẩm. Nội dung nghiên cứu. Đặc điểm lâm sàng và huyết học của các bệnh nhân HbH.

Quy trình phát hiện đột biến gen α globin gây bệnh α-thalassemia. Nuôi cấy tế bào ối. Phân tích gen α thalassemia, xác định kiểu gen của thai nhi. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu.

56 CHƢƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Kết quả phát hiện đột biến gen D globin của người mắc D-thalassemia bằng kỹ thuật PCR, MLPA và giải trình tự gen Sanger. Xác định các đột biến mất đoạn thường gặp trên bệnh nhân HbH bằng kỹ thuật GAP-PCR. Kết quả xác định các đột biến điểm thường gặp trên bệnh nhân HbH bằng kỹ thuật ARMS-PCR.

Đối chiếu kết quả phân tích gen D globin của kỹ thuật PCR với kỹ thuật MLPA và giải trình tự gen Sanger. Kết quả xác định đột biến mất đoạn hiếm gặp trên bệnh nhân HbH đoạn bằng kỹ thuật MLPA. Kết quả xác định đột biến điểm hiếm gặp trên bệnh nhân HbH bằng kỹ thuật giải trình tự gen Sanger. Kết quả xác định đột biến gen D globin của bệnh nhân mắc Hb Bart’s còn sống sau sinh bằng kỹ thuật PCR, MLPA.

Tổng hợp kết quả đột biến gen α globin của người mắc D- thalassemia. Mối liên hệ giữa đặc điểm lâm sàng và kiểu gen của bệnh HbH. Đặc điểm chung của bệnh HbH. Một số đặc điểm lâm sàng của bệnh HbH.

Một số đặc điểm huyết học của bệnh nhân HbH. Tổng hợp một số mối liên quan giữa đặc điểm lâm sàng, đặc điểm huyết học và kiểu gen của bệnh HbH. Chẩn đoán trước sinh bệnh D-thalassemia. Sàng lọc và chẩn đoán xác định người mang gen bệnh D- thalassemia trên các cặp vợ chồng có thai bị phù.

Kết quả xác định người mang gen D-thalassemia trên các cặp vợ chồng có tiền sử sinh con mắc bệnh HbH. Kết quả chẩn đoán trước sinh bệnh D-thalassemia. 95 CHƢƠNG 4: BÀN LUẬN. Về đột biến gen D globin gây bệnh D-thalassemia phát hiện bằng kỹ thuật PCR, MLPA và giải trình tự gen.

Ứng dụng kỹ thuật PCR, MLPA, giải trình tự gen Sanger xác định đột biến gen D globin. Về đột biến gen D globin trên người nghi ngờ mắc D-thalassemia102 4.