Luận án tiến sĩ đánh giá tác dụng của kem lx1 trên bệnh nhân sau mổ gãy kín thân

1 ĐẶT VẤN ĐỀ Gãy xương là tổn thương thường gặp trong ngoại khoa, nguyên nhân chủ yếu là do chấn thương [1]. Gãy xương gặp ở mọi lứa tuổi, người già nguyên nhân chủ yếu là tai nạn sinh hoạt, người trẻ nguyên nhân chủ yếu là tai nạn giao thông và tai nạn lao động. Tại các thành phố lớn và trung tâm công nghiệp hay gặp gãy xương ở độ tuổi 20-40, ở nam nhiều hơn nữ, đây là lực lượng lao động quan trọng của gia đình và xã hội [2]. Điều trị gãy xương nhằm phục hồi hình thái giải phẫu của xương bị gãy cho được hoàn hảo, nhờ đó phục hồi chức năng hoàn toàn cho xương gãy [2], [3].

Y học hiện đại và Y học cổ truyền đều có những phương pháp điều trị gãy xương theo lý luận riêng và có những ưu điểm, nhược điểm của từng phương pháp. Y học hiện đại điều trị gãy xương có ưu điểm là cố định vững chắc nhưng có nhược điểm là chậm liền xương [2], [3]; trong khi đó, YHCT sử dụng những bài thuốc có tác dụng giúp liền xương sớm nhưng việc bất động ổ gãy còn chưa vững chắc. Gãy kín thân hai xương cẳng chân là bệnh lý thường gặp trong chấn thương, do đặc điểm giải phẫu của vùng này là da sát xương, mạch máu càng xuống thấp càng nghèo nàn, sự nuôi dưỡng ổ gãy kém, thường gây chậm liền xương [4] nên cần tăng cường yếu tố giúp liền xương nhanh; nếu can thiệp bằng phẫu thuật kết xương thì càng cần sự hỗ trợ của các biện pháp làm tăng quá trình liền xương. Trong nhiều yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tạo can, tạo xương ở các xương gãy nói chung và ở xương gãy sau phẫu thuật nói riêng thì mạch máu là yếu tố quan trọng nhất.

Máu đến xương qua màng xương là chính, qua động mạch nuôi xương vào ống tủy đến màng trong xương. Máu còn qua các mạch máu vào đầu xương. Máu đem đến ổ gãy nhiều chất và nhiều tế bào để tạo can xương, phù hợp với cấu tạo tự nhiên và phù hợp với nhiệm vụ sinh học của xương [2]. Vì vậy, hạn chế sự phá hủy mạch máu nuôi xương đồng thời tăng cường làm lưu thông mạch máu, cung cấp máu cho vùng ổ gãy là các phương pháp mà y học đang hướng tới.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Điều trị gãy xương bằng YHCT kết hợp YHHĐ là phương pháp điều trị toàn diện, tăng cường yếu tố chủ động của bệnh nhân, thời gian bất động và liền xương ngắn, cơ năng phục hồi nhanh. Kinh nghiệm thực tiễn từ xưa tới nay đã có rất nhiều bài thuốc bó đắp tại chỗ lưu truyền trong dân gian có hiệu quả giúp liền xương nhanh, trong đó bài thuốc gia truyền dạng bó đắp “LX1” của dân tộc người Dao (có gia đình PGS. Trần Văn Ơn) ở xã Ba Vì, huyện Ba Vì, Hà Nội là một trong những bài thuốc như vậy. Theo kinh nghiệm dân gian, khi bệnh nhân gãy xương thường được đồng bào dân tộc dùng nẹp tre, thân cây mía, … và những vị thuốc tươi, gà con, … giã đắp tại chỗ, kết quả cho thấy các bệnh nhân giảm đau, giảm sưng nề và liền xương nhanh.

Hầu hết các bài thuốc dân tộc này đều sử dụng các vị thuốc dạng bó đắp có tác dụng thanh nhiệt hoạt huyết tiêu viêm, một số vị có tính cay nóng, có vị giàu hàm lượng calci. Tuy các bài thuốc bó đắp tại chỗ trên đã có hiệu quả cao nhưng trên thực tế lại có nhiều trường hợp bị biến chứng bỏng, rộp, sạm da (ảnh phụ lục). Nhiều tác giả cho rằng việc sử dụng thuốc dưới dạng kem bôi ngoài da vừa thuận tiện cho người bệnh hơn là việc sử dụng giã đắp lá tươi hàng ngày, vừa hạn chế được những tác dụng phụ trên. Cho đến nay chưa có nghiên cứu nào được tiến hành sử dụng bài thuốc bó đắp dưới dạng kem bôi trên những bệnh nhân sau phẫu thuật kết hợp xương.

Chính vì vậy, chúng tôi tiến hành đề tài: “Đánh giá tác dụng của kem “LX1” trên bệnh nhân sau mổ gãy kín thân xương cẳng chân” nhằm 2 mục tiêu: 1. Đánh giá tính kích ứng da, tác dụng giảm sưng nề trên mô hình chấn thương phần mềm cấp tính và tác dụng liền xương trên mô hình gãy xương ở động vật thực nghiệm của kem “LX1”. Đánh giá tác dụng của kem “LX1” trên bệnh nhân sau mổ gãy kín thân xương cẳng chân. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

ĐẶC ĐIỂM CỦA MÔ XƯƠNG - Mô xương là hình thái thích nghi đặc biệt của mô liên kết. Cũng như các loại mô liên kết khác, mô xương được tạo thành bởi các tế bào, các sợi và chất căn bản. Nhưng mô xương khác với các mô liên kết khác ở chỗ các thành phần ngoài tế bào bị calci hóa làm cho chất căn bản trở nên rất cứng rắn, phù hợp với chức năng tạo bộ khung chống đỡ, bảo vệ mô mềm và đóng vai trò quan trọng trong hoạt động chuyển hóa calci của cơ thể [5]. Xương là mô thường xuyên có sự đổi mới và xây dựng lại trong suốt đời sống của con người [6].

Chất lượng mô xương bị chi phối bởi sự chuyển hóa, dinh dưỡng và các hormone. - Cấu tạo của mô xương bao gồm: chất căn bản, thành phần sợi và các tế bào, tủy xương, màng ngoài xương và màng trong xương [7], [8], [9]. Chất căn bản: nằm xen kẽ vào khoảng cách giữa các tế bào xương, gồm hai thành phần chính: chất nền hữu cơ (95% collagen) và những muối vô cơ (calci, phosphor, bicarbonate, citrat, magnesium, potassium và sodium). Thành phần sợi: Trong mô xương chủ yếu là những xơ collagen, đường kính 5-7 nm, có vân ngang, với chu kỳ là 68 nm, chúng làm giảm các lực cơ học tác động vào xương.

Những tế bào trong xương đang hoạt động phát triển tích cực, người ta có thể phân biệt 4 loại tế bào: tiền tạo cốt bào, tạo cốt bào, tế bào xương và hủy cốt bào, [10], [11], [12]. Tủy xương là mô liên kết nằm trong hốc tủy ở đầu xương dài, ở xương xốp và cả ở trong ống tủy của thân xương dài. Màng ngoài xương là một màng liên kết bọc ngoài miếng xương, trừ ở mặt khớp. Màng ngoài xương có hai lớp: lớp ngoài được tạo bởi những bó sợi collagen, ít sợi chun, ít tế bào sợi; lớp trong sát mô xương có những sợi collagen hình cung đi chéo từ màng vào trong xương gọi là những sợi Sharpey, nhiều tế bào sợi, tiền tạo cốt bào, tạo cốt bào.

Lớp trong của màng xương còn gọi là lớp sinh xương, đảm nhiệm việc tạo ra xương cốt mạc. Màng trong xương lót bên trong các khoang xương. Màng trong xương gồm một lớp tế bào liên kết dẹt, được xác định là những tiền tạo cốt bào. Màng trong xương không có sợi collagen.

Cũng như màng ngoài xương, màng trong xương cũng có tiềm năng sinh xương [13]. - Phân loại xương: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 + Về giải phẫu: theo hình dáng của xương: xương dài, xương ngắn và xương dẹt. Hoặc khi quan sát mặt cắt qua xương: xương đặc (không có hốc nhỏ) và xương xốp (có những hốc nhỏ liên hệ với nhau). + Về cấu tạo mô học: căn cứ vào sự sắp xếp của sợi collagen có: xương lưới còn gọi là xương nguyên phát và xương lá hay xương thứ phát [14], [15].

+ Về nguồn gốc sinh xương: xương cốt mạc do màng xương tạo ra và xương Havers do tủy xương tạo ra. - Các hình thức liền xương: Liền xương là phản ứng tự nhiên của cơ thể sống đối với xương gãy. Trong tự nhiên, hầu hết xương gãy được gắn liền, kể cả xương gãy không được điều trị gì. Về căn bản, chỗ bị gãy đặc lại sau khi các mảnh gãy được ổn định với nhau, các tế bào vùng gãy được hoạt hóa, biệt hóa nhờ các yếu tố kích hoạt tăng sinh tế bào [15], [16].

Những yếu tố này do cơ thể giải phóng ra đáp lại chấn thương gãy xương. Việc liền xương phụ thuộc vào vị trí giải phẫu, trạng thái cơ học của các mảnh gãy và chuyển hóa vùng ổ gãy; do vậy nếu không có sự can thiệp chủ động của thày thuốc, các gãy xương có di lệch bị can lệch, can xấu hoặc bị khớp giả với tỷ lệ rất cao [17], [18]. Có 2 hình thức liền xương chính: liền xương trực tiếp (còn gọi là liền xương kỳ đầu) và liền xương gián tiếp (còn gọi là liền xương kỳ hai) [19], [20]. + Liền xương trực tiếp: Lane (1914) phát hiện có sự liền xương thẳng từ mô xương do máu tạo ra: mô xương chỉ phát triển ở bên trong khe giữa các mặt xương gãy, không có can bắc cầu.

Trên phim X quang: ít có hình ảnh các đường can bên ngoài, đường gãy hẹp dần và biến mất. + Liền xương gián tiếp: Hoàn cảnh liền xương kỳ hai: bất động không hoàn toàn cứng nhắc. Hình thức liền xương: can xương hình thành không những ở khe giữa các mặt gãy với nhau mà còn bắc cầu cả bên ngoài thân xương tạo thành can xương to bao bọc lấy ổ gãy [21]. Điển hình của liền xương theo kiểu này là phương pháp điều trị bó bột bất động cả 2 khớp ở hai đầu xương gãy theo kiểu L.

Về diễn biến sinh học, liền xương kỳ hai cũng diễn biến tương tự như liền xương kỳ đầu [22]. Trên thực tế lâm sàng, hầu hết các phương pháp cố định xương gãy hiện nay đều đang ở mức bất động tương đối và xương gãy được liền gián tiếp (kỳ hai) với can to, can bắc cầu. Hiện nay nhiều tác giả nhận định rằng: quá trình liền xương của phương pháp cố định sinh học tạo liền xương gián tiếp (liền xương kỳ hai) là kiểu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 liền xương nhanh chóng, còn liền xương trực tiếp (liền xương kỳ một) là một quá trình chậm chạp [21], [22], [23]. QUAN ĐIỂM CỦA Y HỌC HIỆN ĐẠI VỀ ĐIỀU TRỊ GÃY XƯƠNG 1.

Đại cương về gãy xương 1. Định nghĩa Gãy xương là sự phá hủy đột ngột các cấu trúc bên trong của xương do nguyên nhân cơ học, làm mất tính toàn vẹn và tính liên tục của xương. Hầu hết các gãy xương là do chấn thương, do lực uốn bẻ trực tiếp hoặc gián tiếp gây nên. Nếu một xương có bệnh (viêm, u, …) bị gãy được gọi là gãy xương bệnh lý hay còn gọi là gãy xương tự nhiên.

Gãy xương bệnh lý ít gặp, chủ yếu do viêm xương, bệnh của xương và do ung thư xương hay di căn của ung thư vào xương. Theo Bruns, hàng năm trên 300.000 ca chấn thương nặng, có 45.