Luận án tiến sĩ: Chẩn đoán bệnh lý hệ thống não thất thai nhi tại Đại học Y Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI TRẦN THỊ SƠN TRÀ nghiªn cøu chÈn ®o¸n mét sè bÖnh lý cña hÖ thèng n·o thÊt thai nhi LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI - 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI TRẦN THỊ SƠN TRÀ nghiªn cøu chÈn ®o¸n mét sè bÖnh lý cña hÖ thèng n·o thÊt thai nhi Chuyên ngành : Sản phụ khoa Mã số : 62720131 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn PGS. Trần Danh Cường HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi là Trần Thị Sơn Trà, nghiên cứu sinh khóa 33, Trường Đại học Y Hà Nội, chuyên ngành Sản phụ khoa, xin cam đoan: Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Trần Danh Cường. - Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam.

- Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này. Hà Nội, ngày 01 tháng 6 năm 2020 Người viết cam đoan Trần Thị Sơn Trà CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN TTCĐTS : Trung tâm Chẩn Đoán Trước Sinh BVPSTW Bệnh viện Phụ Sản Trung Ương ISUOG : The International Society of Ultrasound in Ostetrics and Gynecology Hiệp hội Siêu âm Sản Phụ khoa quốc tế MRI : Magnetic resonance imaging Chụp cộng hưởng tử NST : Nhiễm sắc thể PCR Polymerase chain reaction Phản ứng chuỗi polymerase CMV Cytomegalovirus Virus Cytomegalo PTTTVĐ Phát triển tâm thần vận động TORCH : Toxoplasma gondii, Rubella, Cytomegalovirus, Herpes simplex Virus Toxoplasma, Virus Rubella, Virus Cytomegalo, Virus Herpes FISH Fluorescent insitu hybridization Kỹ thuật lai huỳnh quang CNV Copy number variations sequencing Giải trình tự số bản sao của các biến thể FNAIT Fetal and neonatal alloimmune thrombocytopenia Giảm tiểu cầu tự miễn ở thai nhi và trẻ sơ sinh GNT Giãn não thất MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ.1 Chương 1: TỔNG QUAN. Phôi thai học hệ thần kinh trung ương.

Sự hình thành ống thần kinh. Sự hình thành các túi não. Sự hình thành hệ thống não thất nguyên thủy. Hệ thống não thất.

Giải phẫu hệ thống não thất. Sự lưu thông của dịch não tủy. Nguyên nhân giãn não thất. Bất thường nhiễm sắc thể.

Bất thường ống thần kinh. Bất sản thể chai. Bất sản vách trong suốt. Bất thường hố sau.

Nang màng nhện. Phình tĩnh mạch Galen. Nhiễm trùng thai. Chảy máu trong não thất.

Chẩn đoán trước sinh. Chụp cộng hưởng từ thai nhi. Xét nghiệm dịch ối. Xử trí giãn não thất.

Đình chỉ thai nghén. Tiếp tục thai nghén. Tiên lượng hậu quả của trẻ. Các nghiên cứu trong và ngoài nước.

Các nghiên cứu trong nước. Các nghiên cứu trên thế giới.36 CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Tiêu chuẩn chọn mẫu.

Tiêu chuẩn loại trừ. Cỡ mẫu nghiên cứu. Phương pháp và kỹ thuật nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu.

Các bước tiến hành nghiên cứu. Các biến số, chỉ số trong nghiên cứu và cách xác định. Địa điểm nghiên cứu. Trang thiết bị và máy móc phục vụ nghiên cứu.

Phương pháp phân tích số liệu. Về khía cạnh đạo đức trong nghiên cứu.57 Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu. Đặc điểm thai phụ.

Đặc điểm thai nhi. Đặc điểm của phần phụ thai (bánh rau, nước ối). Nguyên nhân của giãn não thất thai nhi. Nguyên nhân của giãn não thất thai nhi được chẩn đoán trước sinh bằng siêu âm.

Đặc điểm của nhóm nguyên nhân bất sản thể chai. Các bất thường hình thái ngoài hệ thần kinh trung ương. Đặc điểm di truyền. Kết quả thai nghén.

Đình chỉ thai nghén. Tiếp tục thai nghén.76 Chương 4: BÀN LUẬN. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu. Đặc điểm thai phụ.

Một số đặc điểm thai nhi. Một số đặc điểm của thai phụ và thai nhi trong các hình thái và mức độ giãn não thất. Nguyên nhân giãn não thất thai nhi. Nguyên nhân giãn não thất thai nhi được chẩn đoán trước sinh bằng siêu âm.

Một số đặc điểm của nhóm nguyên nhân bất sản thể chai. Các bất thường hình thái ngoài hệ thần kinh trung ương. Đặc điểm di truyền. Kết quả thai kỳ.

Đình chỉ thai nghén. Tiếp tục thai kỳ. Kết quả thai kỳ tại thời điểm 1-3 tháng.128 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Dấu hiệu lệch bội trên siêu âm thai quý hai.

Phương pháp chẩm điểm cho chất lượng đo kích thước não thất. Hướng dẫn thực hành siêu âm quý 2 thai kỳ của ISUOG. Phân bố một số đặc điểm của thai phụ. Một số đặc điểm chung của thai nhi giãn não thất.

Phân bố hình thái giãn não thất theo tuổi thai tại thời điểm phát hiện. Phân bố mức độ giãn theo tuổi thai tại thời điểm phát hiện. Một số đặc điểm của thai phụ và thai nhi trong các nhóm hình thái và mức độ giãn não thất. Phân bố các nguyên nhân giãn não thất thai nhi được chẩn đoán trước sinh bằng siêu âm.

Đặc điểm của nhóm nguyên nhân bất sản thể chai. Các loại bất thường hình thái ngoài hệ thần kinh trung ương được phát hiện trên siêu âm chẩn đoán trước sinh. Phân bố kết quả nhiễm sắc thể đồ của thai nhi giãn não thất. Các trường hợp bất thường nhiễm sắc thể thai nhi.

Mối liên quan giữa các yếu tố trước sinh với đình chỉ thai nghén. Tỷ lệ đình chỉ thai nghén theo nguyên nhân giãn não thất. Một số đặc điểm trước sinh và tiến triển kích thước não thất trong tử cung. Phân bố tiến triển kích thước não thất thai nhi trong các nhóm hình thái giãn não thất.

Phân bố tiến triển của kích thước não thất thai nhi trong các mức độ giãn. Phân bố tiến triển kích thước não thất thai nhi trong các nhóm tuổi thai tại thời điểm phát hiện. Các thông số kết quả thai nghén tại thời điểm đẻ. Mối liên quan giữa các yếu tố trước sinh với tuổi thai lúc đẻ.

Mối liên quan giữa các yếu tố trước sinh với tình trạng ngạt sau đẻ. Mối liên quan giữa các yếu tố trước sinh với cân nặng trẻ sơ sinh. Mối liên quan giữa các yếu tố trước sinh với vòng đầu của trẻ sơ sinh tại thời điểm đẻ. Mối liên quan giữa nguyên nhân giãn, mức độ giãn và tiến triển trong tử cung với vòng đầu trẻ sơ sinh trên phương trình hồi quy đa biến.

Các thông số kết quả thai nghén tại thời điểm 1-3 tháng. Một số đặc điểm trước và sau đẻ của các trường hợp chết sơ sinh. Một số đặc điểm trước và sau đẻ của trẻ chậm phát triển tâm thần vận động. Một số đặc điểm trước và sau đẻ của các trẻ nghi ngờ chậm phát triển tâm thần vận động.

Kết quả thai nghén tại thời điểm trẻ 1-3 tháng tuổi theo nguyên nhân. Mối liên quan giữa một số yếu tố trước sinh với kích thước não thất tại thời điểm trẻ 1-3 tháng. Mối liên quan giữa một số yếu tố trước sinh với tình trạng phát triển tâm thần vận động của trẻ tại thời điểm 1-3 tháng ở hai mức92 Bảng 3. Mối liên quan của một số yếu tố trước sinh với tình trạng phát triển tâm thần vận động của trẻ ở hai mức.93 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.

Phân bố hình thái giãn não thất theo mức độ giãn. Đặc điểm phần phụ thai. Tỷ lệ bất thường hình thái ngoài hệ thần kinh trung ương. Đặc điểm xét nghiệm sinh hóa sàng lọc trước sinh.

Kết quả thai nghén của thai nhi giãn não thất.73 DANH MỤC HÌNH Hình 1. Sự hình thành ống thần kinh. Sự phát triển của não với sự mở rộng của ống thần kinh gọi là các túi não. A- Giai đoạn có 3 túi não nguyên phát.

A- Hình ảnh siêu âm của não thai nhi 8 tuần 5 ngày. Sơ đồ hệ thống não thất. Sự lưu thông dịch não tủy. Hội chứng Joubert ở thai 26 tuần 4 ngày.

Hội chứng Rhombencephalosynapsis. Phương pháp đo não thất bên của ISUOG. A- Các mốc giải phẫu phải đạt được khi đo kích thước não thất bên. B- Cách đặt thước đo tại vị trí đối diện rãnh đỉnh chẩm trong.

Phương pháp đo não thất bên bằng mặt cắt vành. A- Cách đo đường kính não thất bên. B- Vị trí đặt con trỏ. A- Các mốc giải phẫu phải đạt được khi đo kích thước não thất bên.

B- Cách đặt thước đo tại vị trí đối diện rãnh đỉnh chẩm trong.45 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Sự hình thành hệ thống não thất là do sự phát triển của ống thần kinh tạo ra. Bắt đầu từ tấm thần kinh, sau đó tạo thành ống thần kinh và tiếp tục uốn cong phát triển thành não nguyên thủy. Não nguyên thủy bao gồm não trước, não giữa và não sau. Não trước phân chia thành đoan não và não trung gian.

Não giữa tạo thành cuống não. Não sau tạo thành não cuối và não tủy. Hệ thống não thất thai nhi nằm trong đại não, bao gồm hai não thất bên, một não thất 3 và một não thất 4. Dịch não tủy đi từ não thất bên, qua lỗ Monro vào não thất 3, qua cống Sylvius xuống não thất 4.

Từ não thất 4, dịch não tủy một phần đi xuống ống trung tâm của hành não và tủy sống, phần khác vào bể lớn hố sau và vào khoang dưới nhện qua lỗ Magendie và hai lỗ Luschka. Hệ thống não thất thai nhi là những buồng chứa dịch cho nên có thể quan sát hình thái và đo kích thước bằng siêu âm rất dễ dàng, từ rất sớm ngay khi não trước phân chia. Các bệnh lý của hệ thống não thất thai nhi chủ yếu là giãn não thất, do rất nhiều nguyên nhân gây ra. Tuy nhiên, việc tìm nguyên nhân giãn não thất đôi khi là không thể.

Các nghiên cứu trên thế giới đều cho rằng giãn não thất góp phần rất quan trọng trong chẩn đoán và tiên đoán tương lai của trẻ sau đẻ. Từ cuối thập niên 90 (Cardoza năm 1988, Pilu G năm 1989,…) cho đến nay (Salomo năm 2011), các nghiên cứu đều đồng thuận rằng: kích thước não thất bên không thay đổi trong quá trình thai nghén và bất thường khi ≥10mm [1-3]. Bên cạnh đó, hàng loạt nghiên cứu về chẩn đoán trước sinh và kết quả thai kỳ của giãn não thất thai nhi cũng được thực hiện. Tuy nhiên, các nghiên cứu về nguyên nhân gây giãn não thất không nhiều và chưa thống nhất.

Tại trung tâm Chẩn Đoán Trước Sinh bệnh viện Phụ Sản Trung Ương thống kê cho thấy lượt bệnh nhân đến siêu âm hội chẩn có chẩn đoán giãn não thất thai nhi chiếm khoảng 6,8% đến 7,5% trong tổng số lượt siêu âm mỗi 2 tháng.