Luận án tiến sĩ nghiên cứu kết quả điều trị bệnh thoái hóa khớp gối nguyên phát bằng liệu pháp tế bào gốc mô mỡ tự thân

Lời cảm ơn Nhân dịp hoàn thành luận án, tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng đào tạo sau đại học Trường đại học Y Hà Nội và Ban giám đốc bệnh viện Bạch Mai đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn PGS. Nguyễn Thị Ngọc Lan là người thầy đã tận tình giảng dạy và trực tiếp hướng dẫn tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn và sự kính trọng tới các thầy, cô trong Hội đồng chấm luận án đã dành nhiều thời gian và công sức chỉ bảo giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thiện bản luận án này.

Tôi xin chân thành cảm ơn GS. Mai Trọng Khoa - Giám đốc trung tâm y học hạt nhân và ung bướu, bệnh viện Bạch Mai đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành luận án. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới GS. Ngô Quý Châu - Trưởng bộ môn Nội tổng hợp và các thầy, cô của Bộ môn Nội tổng hợp, Trường đại học Y Hà Nội nơi tôi công tác đã dạy dỗ và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban chủ nhiệm cùng toàn thể cán bộ, nhân viên khoa Cơ Xương Khớp, bệnh viện Bạch Mai nơi tôi công tác, đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và tận tình giúp đỡ tôi. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến Đơn vị gen trị liệu - trung tâm Y học hạt nhân và ung bướu; Khoa Chẩn đoán hình ảnh bệnh viện Bạch Mai; Phòng thí nghiệm Tế bào gốc, trung tâm Nghiên cứu Y Dược học Quân sự, Học viện Quân y đã giúp đỡ tôi trong suốt quá trình làm luận án. Tôi cũng xin được chân thành cảm ơn các bạn bè và đồng nghiệp đã luôn giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới Cha, Mẹ, Anh, Chị, Em, Chồng và con gái thân yêu đã luôn ở bên cạnh tôi những lúc khó khăn, động viên và tạo điều kiện tốt nhất để tôi yên tâm học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Hà Nội, ngày 22 tháng 06 năm 2017 Phạm Hoài Thu LỜI CAM ĐOAN Tôi là Phạm Hoài Thu, nghiên cứu sinh khóa 31, Trường Đại học Y Hà Nội, chuyên ngành Nội xương khớp, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của Cô Nguyễn Thị Ngọc Lan. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào đã được công bố tại Việt Nam. Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này. Hà Nội, ngày 10 tháng 04 năm 2017 Người viết cam đoan (ký và ghi rõ họ tên) Phạm Hoài Thu DANH MỤC VIẾT TẮT ADSCs Tế bào gốc mô mỡ (Adipose tissue derived stem cells) ASCs Tế bào gốc từ người trưởng thành (Adult stem cells) BMI Chỉ số khối cơ thể (Body mass index) BMPs Protein tạo xương (Bone morphogenetic proteins) BN Bệnh nhân CD Dấu ấn protein bề mặt (Cluster of differentiation) CHT Cộng hưởng từ CRP Protein C phản ứng (C reactive protein) FGF Yếu tố tăng trưởng tế bào sợi (Fibroblast growth factor) HA Hyaluronic acid HGF Yếu tố tăng trưởng tế bào gan (Hepatocyte Growth Factor) IGF Yếu tố tăng trưởng giống insulin (Insulin like growth factor) IL Interleukin KOSS Thang điểm KOSS (The knee osteoarthritis Scoring System ) KRR Khớp ròng rọc NSAIDs Thuốc chống viêm không steroid (Non steroidal anti inflammatory drugs) MHD Màng hoạt dịch MMP Matrix Metalloproteinase MRI Cộng hưởng từ (Magnetic resonance imaging) MSCs Tế bào gốc trung mô (Mesenchymal stem cells) OARSI Hiệp hội nghiên cứu thoái hóa khớp quốc tế (Osteoarthritis Research Society International) PDGF Yếu tố tăng trưởng nguồn gốc tiểu cầu (Platelet- derived growth factor) PG E2 Prostaglandin E2 PRP Huyết tương giàu tiểu cầu (Platelet rich plasma) SVF Phân đoạn tế bào nền mạch máu (Stromal vascular fraction) SYSADOA Thuốc chống thoái hóa khớp tác dụng chậm (Symptomatic Slow Acting Drugs in Osteo-Arthritis) TBG, SCs Tế bào gốc (Stem cells) TGF Yếu tố tăng trưởng chuyển dạng (Transforming growth factor) THK Thoái hóa khớp TNFα Yếu tố hoại tử u (Tumor necrosis factor) VAS Thang điểm đau (Visual analogue scale) WOMAC Thang điểm WOMAC (Western Ontario and McMaster Universities Arthritis Index) WORMS Thang điểm WORMS (Whole Organ Magnetic Resonance Imaging Score) XQ X quang MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Đại cương bệnh thoái hóa khớp gối .1 Giải phẫu khớp gối.

Định nghĩa bệnh thoái hóa khớp gối. Các yếu tố nguy cơ của thoái hóa khớp gối. Phân loại thoái hóa khớp gối. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh của thoái hóa khớp gối.

Chẩn đoán thoái hóa khớp gối. Triệu chứng lâm sàng. Các kỹ thuật thăm dò hình ảnh trong chẩn đoán thoái hoá khớp gối. Tiêu chuẩn chẩn đoán thoái hóa khớp gối theo ACR 1991.

Điều trị thoái hóa khớp gối. Điều trị nội khoa thoái hoá khớp gối. Điều trị nội soi khớp và ngoại khoa thoái hóa khớp gối. Các phương pháp điều trị mới.

Liệu pháp tế bào gốc mô mỡ trong điều trị thoái hóa khớp gối. 23 Chƣơng 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân nghiên cứu.

Tiêu chuẩn loại trừ. Địa điểm và thời gian nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu.

Nội dung nghiên cứu. Quy trình điều trị thoái hóa khớp gối bằng liệu pháp tế bào gốc mô mỡ tự thân. Theo dõi, đánh giá kết quả điều trị và tính an toàn. Xử lý số liệu.

Vấn đề đạo đức nghiên cứu.60 Chƣơng 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Đặc điểm chung của nhóm nghiên cứu .1 Đặc điểm chung. Các bệnh lý kèm theo. Tiền sử điều trị thoái hóa khớp gối.

Thời gian mắc bệnh. Triệu chứng lâm sàng, cận lâm sàng và đặc điểm phân đoạn tế bào nền mạch máu thu được. Triệu chứng lâm sàng. Triệu chứng cận lâm sàng.

Đặc điểm phân đoạn tế bào nền mạch máu (SVF) thu được. Đánh giá kết quả và tính an toàn của liệu pháp. Đánh giá kết quả điều trị của liệu pháp. Tính an toàn của liệu pháp.

Đánh giá mức độ hài lòng. 94 Chƣơng 4: BÀN LUẬN. Đặc điểm chung của nhóm nghiên cứu. Đặc điểm chung.

Các bệnh lý kèm theo. Tiền sử sử dụng thuốc. Thời gian mắc bệnh. Triệu chứng lâm sàng, cận lâm sàng và đặc điểm phân đoạn tế bào nền mạch máu thu được.

Triệu chứng lâm sàng. Triệu chứng cận lâm sàng. Đặc điểm phân đoạn tế bào nền mạch máu (SVF) thu được. Đánh giá kết quả và tính an toàn của liệu pháp.

Đánh giá kết quả điều trị của liệu pháp. Tính an toàn của liệu pháp. Đánh giá mức độ hài lòng. Hạn chế của đề tài.

134 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 2. Đánh giá mức độ tổn thương trên CHT theo thang điểm KOSS. Đặc điểm chung của bệnh nhân nghiên cứu. Đặc điểm Lipid máu của bệnh nhân nghiên cứu.

Tiền sử điều trị thoái hóa khớp gối. Triệu chứng cơ năng. Đánh giá mức độ đau và hạn chế vận động khớp qua các thang điểm. Triệu chứng thực thể tại khớp gối.

Đặc điểm XQ khớp gối. Đặc điểm siêu âm khớp gối. Đặc điểm bề dày sụn trên siêu âm. Đặc điểm bề mặt sụn, cấu trúc của sụn trên siêu âm.

Đặc điểm vị trí và mức độ tổn thương bề rộng sụn khớp trên CHT. Đặc điểm vị trí và mức độ tổn thương bề sâu sụn khớp trên CHT. Đặc điểm bề dày sụn khớp trên CHT. Đặc điểm tổn thương gai xương khớp gối trên CHT.

Đặc điểm tổn thương phù tủy xương khớp gối trên CHT. Đặc điểm tổn thương nang xương dưới sụn khớp gối trên CHT. Đặc điểm tổn thương sụn chêm khớp gối trên CHT. Đặc điểm tổn thương viêm màng hoạt dịch và kén khoeo trên CHT.

Xét nghiệm đánh giá tình trạng viêm. Đặc điểm phân đoạn tế bào nền mạch máu (SVF). Tỷ lệ thay đổi các triệu chứng cơ năng tại các thời điểm theo dõi. Thay đổi thang điểm VAS, WOMAC, LEQUESNE theo giai đoạn XQ .23: Tỷ lệ cải thiện 30% điểm VAS theo nhóm tuổi.

Tỷ lệ cải thiện 30% điểm VAS theo giai đoạn XQ. Tỷ lệ cải thiện 50% thang điểm WOMAC đau theo nhóm tuổi. Tỷ lệ cải thiện 50% thang điểm WOMAC đau theo giai đoạn XQ. Đánh giá kết quả điều trị qua bề dày sụn khớp trên siêu âm.

Đánh giá kết quả điều trị qua cấu trúc âm của sụn trên SA. Đánh giá kết quả điều trị qua bề mặt sụn trên siêu âm. Đánh giá kết quả điều trị qua dày màng hoạt dịch, gai xương và kén khoeo trên siêu âm. Đánh giá kết quả điều trị qua bề dày sụn trên CHT.

Đánh giá kết quả điều trị qua tình trạng phù tủy xương trên CHT. Các tai biến tại khớp gối của liệu pháp. Các tai biến tại vị trí lấy mỡ bụng của liệu pháp. Đánh giá mức độ hài lòng sau điều trị.

94 DANH MỤC HÌNH Hình 1.1: Giải phẫu khớp gối .2: Cơ chế bệnh sinh thoái hóa khớp .3: Các giai đoạn THK gối trên Xquang theo Kellgren và Lawrence .4: Hình ảnh sụn khớp bình thường .5: Tổn thương sụn khớp giai đoạn 2 .6: Gai xương trung tâm .7: A: Phù tủy xương, trật sụn chêm, tổn thương sụn. B: Rách sụn chêm .8: Hình ảnh siêu âm sụn khớp lồi cầu xương đùi .9: Phác đồ điều trị thoái hóa khớp gối theo Hội thoái hóa khớp và loãng xương 2016 .10: Tế bào gốc trung mô đánh dấu bằng lacZ .11: Khả năng biệt hóa của tế bào gốc mô mỡ .12: Tổn thương sụn khớp trước và sau điều trị .2: Đo bề dày sụn khớp trên siêu âm .3: Hình ảnh sụn khớp bình.4: Tổn thương sụn khớp giai đoạn 2 .5: Tổn thương sụn khớp giai đoạn 3 .6: Tổn thương sụn khớp giai đoạn 4 .7: Đo bề dày sụn khớp trên cộng hưởng từ .8: Quy trình phân lập tế bào gốc mô mỡ và ghép tế bào gốc vào khớp gối tại Bệnh viện Bạch Mai. Hình ảnh nuôi cấy 3 mẫu tế bào gốc phân lập từ mô mỡ.