Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng mô bệnh học u tiểu não trẻ em - Trần Văn Học

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI TRẦN VĂN HỌC NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, MÔ BỆNH HỌC VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ U TIỂU NÃO TRẺ EM TẠI BỆNH VIỆN NHI TRUNG ƢƠNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI - 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI TRẦN VĂN HỌC NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, MÔ BỆNH HỌC VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ U TIỂU NÃO TRẺ EM TẠI BỆNH VIỆN NHI TRUNG ƢƠNG Chuyên ngành : Nhi khoa Mã số : 62720135 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Cán bộ hƣớng dẫn: 1. Nguyễn Thanh Liêm HÀ NỘI - 2016 LỜI CẢM ƠN Với tất cả lòng kính trọng và sự biết ơn chân thành, nhân dịp hoàn thành bản luận án này, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới: PGS.TS Nguyễn Văn Thắng thuộc Bộ môn Nhi trường Đại học Y Hà Nội, Thầy đã trực tiếp hướng dẫn tôi kiến thức và kinh nghiệm trong quá trình hoàn thiện luận án.TS Nguyễn Thanh Liêm, Nguyên Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, Thầy đã truyền đạt kinh nghiệm, phương pháp nghiên cứu khoa học và tổ chức nhóm nghiên cứu đa chuyên ngành Thần kinh liên quan Ung thư, tạo điều kiện cho tôi hoàn thành nghiên cứu đề tài u tiểu não đạt kết quả tốt nhất. Tôi cũng xin bày tỏ sự cám ơn sâu sắc tới: - Ban lãnh đạo khoa, cùng các đồng nghiệp, nhân viên khoa Thần kinh và nhóm nghiên cứu điều trị u não tại Bệnh viện Nhi Trung ương đã cộng tác và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài. - Ban Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương và các Khoa, Phòng, Ban liên quan đã tạo mọi điều kiện cho tôi thực hiện đề tài nghiên cứu.

- Ban Giám hiệu Trường Đại Y Hà Nội, Phòng sau Đại học, các Nhà khoa học, các Thầy, Cô thuộc Bộ môn Nhi, Bộ môn chuyên ngành liên quan đề tài nghiên cứu đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi hoàn thiện luận án khoa học. Cuối cùng, tôi xin cảm ơn những người thân trong gia đình, đồng nghiệp và bạn bè thân thích đã động viên và giúp tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu khoa học. Hà Nội ngày 08 tháng 11 năm 2016 Tác giả TRẦN VĂN HỌC MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU.

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU U TIỂU NÃO. Tần số mắc bệnh. Nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ. ĐẶC ĐIỂM GIẢI PHẪU VÀ CHỨC NĂNG TIỂU NÃO, HỐ SAU.

Một số đặc điểm giải phẫu tiểu não và vùng hố sau. Chức năng tiểu não. ĐẶC ĐIỂM BỆNH HỌC U TIỂU NÃO THEO ĐỊNH KHU. Biểu hiện lâm sàng u tiểu não theo định khu trong não.

Vai trò của chẩn đoán hình ảnh và chọc dò dịch não tủy trong chẩn đoán u não và u tiểu não. ĐẶC ĐIỂM BỆNH HỌC U TIỂU NÃO THEO MÔ BỆNH HỌC. U nguyên tủy bào. U tế bào hình sao tiểu não.

Một số khối u khác ít gặp ở tiểu não. Nguyên lý chung điều trị u não. Điều trị một số loại u. Hậu quả, biến chứng của phƣơng pháp điều trị.

Điều trị phục hồi chức năng và giảm nhẹ. Tiên lƣợng điều trị các khối u tiểu não .48 Chƣơng 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU. Đối tƣợng nghiên cứu.

Tiêu chuẩn chọn bệnh nhi. Tiêu chuẩn loại trừ. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Cỡ mẫu nghiên cứu. Tổ chức nghiên cứu:. Phƣơng pháp thu thập số liệu. Nội dung nghiên cứu và cách đánh giá.

PHƢƠNG PHÁP XỬ LÝ SỐ LIỆU. ĐẠO ĐỨC Y HỌC CỦA ĐỀ TÀI. 69 Chƣơng 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG VÀ MÔ BỆNH HỌC.

Một số đặc điểm dịch tễ học lâm sàng. Đặc điểm lâm sàng. Một số đặc điểm chung về hình ảnh bệnh lý trên phim cộng hƣởng từ 76 3. Đặc điểm mô bệnh học.

Sự thay đổi giữa các u theo mô bệnh học về đặc điểm lâm sàng và hình ảnh bệnh lý trên cộng hƣởng từ. ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ. Kết quả điều trị chung. Đánh giá kết quả điều trị theo phác đồ và thể bệnh.

Các bất thƣờng thần kinh, tâm thần do bệnh và liệu pháp điều trị. Một số yếu tố liên quan đến kết quả sống và tử vong của từng loại u theo mô bệnh học .96 Chƣơng 4: BÀN LUẬN. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG VÀ MÔ BỆNH HỌC. Đặc điểm dịch tễ học lâm sàng.

NHẬN XÉT KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ. Nhận xét kết quả điều trị của u tiểu não nói chung. Đánh giá kết quả của các u mô bệnh học theo phác đồ điều trị. Các bất thƣờng về thần kinh, tâm thần sau điều trị.

Một số yếu tố liên quan đến kết quả sống và tử vong của từng loại u mô bệnh học tiểu não. 141 MỘT SỐ HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI. 142 CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 143 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Các u não của hệ thần kinh trung ƣơng chiếm khoảng 20% các khối tăng sinh ở trẻ em dƣới 15 tuổi.

Số bệnh nhi mắc u não khá phổ biến trong nhóm các bệnh ung thƣ, chỉ đứng sau bệnh bạch cầu cấp. Các u não ở trẻ em thƣờng gặp nhất ở vùng hố sau, trong đó u tiểu não chiếm hàng đầu về tỷ lệ mắc và tử vong [1]. U tiểu não gồm các khối u phát sinh từ thùy nhộng, bán cầu tiểu não. Đa số các tác giả gộp cả u phát sinh từ màng não thất IV vào các u tiểu não vì u này có thể xâm lấn vào nhu mô tiểu não và cũng nhƣ các u tiểu não chính thức, xâm lấn vào não thất IV và thân não gây nên bệnh cảnh lâm sàng tƣơng tự nhau [2],[3].

U tiểu não chiếm 25 – 40% tổng số u não trẻ em, các khối u có thể là tiên phát nếu các tế bào ung thƣ phát sinh từ tiểu não, có thể là thứ phát nếu các tế bào ung thƣ di căn từ phổi, thận, đại tràng …. Các u tiểu não, về mô bệnh học, chủ yếu gồm ba loại là u nguyên tủy bào (medulloblastoma), u tế bào hình sao (astrocytoma), u màng não thất (ependymoma) và một số loại u khác hiếm gặp, nhƣ u đám rối mạch mạc phát triển từ đám rối mạch mạc của não thất IV (choroid plexus), u tế bào mầm (germ cell tumors), u tổ chức biểu bì (dermoid tumor)…. U nguyên tủy bào là một trong các u tiểu não nguyên phát ác tính phổ biến ở trẻ em chiếm xấp xỉ 15 - 20% của tất cả u thuộc hệ thần kinh trung ƣơng và 30 - 40% các u ở vùng hố sau [2]. U tế bào hình sao cũng xảy ra phổ biến ở vùng tiểu não và đứng thứ hai sau u nguyên tủy bào, u này chiếm 10 - 20% của tất cả u não trẻ em và chiếm 30 - 40% u vùng hố sau [7].

Đây là loại u lành tính nhất trong các loại ung thƣ não. U màng não thất chiếm khoảng 10% khối u của hệ thần kinh trung ƣơng và tỷ lệ mắc cao nhất ở trẻ dƣới 5 tuổi. 2 Nguyên nhân gây nên các u não nói chung cũng nhƣ u tiểu não nói riêng vẫn chƣa đƣợc biết rõ. Ngày nay, ngƣời ta thấy nhiều trƣờng hợp có yếu tố bất thƣờng về di truyền (do tổn thƣơng gien hoặc nhiễm sắc thể) xảy ra trong thời kỳ phát triển của thai nhi hoặc sau sinh.

Phơi nhiễm với các độc tố môi trƣờng hoặc vi rút còn đang tiếp tục đƣợc nghiên cứu để làm sáng tỏ [8]. Tiên lƣợng nặng nhất và gây tử vong cao thƣờng gặp ở u màng não thất sau đến u nguyên tủy bào, u tế bào hình sao là u lành tính nhất. Những yếu tố tiên lƣợng chủ yếu phụ thuộc vào chẩn đoán sớm, xác định đúng thể bệnh và điều trị kịp thời, kết hợp giữa các phƣơng pháp phẫu thuật, xạ trị, hóa trị liệu tùy từng loại u. Tỷ lệ sống trên 5 năm đối với u nguyên tủy bào hiện nay có thể đạt đƣợc từ 60 - 80%.

Các u tế bào hình sao có tỷ lệ sống kéo dài hơn vì phần lớn là các u sao bào lông lành tính, nếu cắt bỏ hết u tỷ lệ sống qua khỏi rất cao và kéo dài đến 95% trƣờng hợp [6]. Hiện nay, các phƣơng tiện chẩn đoán hình ảnh, mô bệnh học cũng nhƣ các phƣơng pháp điều trị phẫu thuật định vị, phẫu thuật dao gamma (gamma knife), xạ trị và hóa trị liệu ung thƣ ngày càng tiến bộ, do đó tiên lƣợng cũng nhƣ chất lƣợng cuộc sống của trẻ mắc bệnh ngày càng đƣợc cải thiện rõ rệt [3],[8]. Ở Việt Nam, các nghiên cứu về u tiểu não còn chƣa nhiều. Năm 1989, Nguyễn Chƣơng “Góp phần nghiên cứu chẩn đoán u tiểu não ở trẻ em” [9].

Năm 1996, Nguyễn Thị Quỳnh Hƣơng “Đối chiếu lâm sàng và chụp cắt lớp vi tính u tiểu não ở trẻ em” [10]. Các nghiên cứu này thực hiện trong điều kiện phƣơng tiện chẩn đoán và khả năng điều trị bệnh ung thƣ ở nƣớc ta những năm trƣớc còn hạn chế, các nghiên cứu về chẩn đoán dựa vào lâm sàng và hình ảnh chụp cắt lớp vi tính (CLVT) sọ não, do đó kết quả điều trị còn nhiều hạn chế. Cho đến nay, chƣa có nghiên cứu nào về u tiểu não ở trẻ em bổ sung 3 cho hai nghiên cứu trên. Chính vì vậy chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, mô bệnh học và đánh giá kết quả điều trị u tiểu não ở trẻ em tại Bệnh viện Nhi Trung ương”.

Với hai mục tiêu: 1. Mô tả một số đặc điểm lâm sàng, mô bệnh học u tiểu não trẻ em. Đánh giá kết quả điều trị u tiểu não trẻ em tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Kết quả thu đƣợc của đề tài sẽ góp phần làm sáng tỏ về lâm sàng, chẩn đoán, điều trị và tiên lƣợng bệnh ung thƣ nói chung và bệnh u tiểu não nói riêng ở trẻ em hiện nay, đồng thời cũng đƣa ra đƣợc các khuyến nghị trong công tác quản lý và cứu chữa, chăm sóc trẻ mắc bệnh u não ở nƣớc ta.

4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. ĐỊNH NGHĨA Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới: U não là khối u trong sọ xuất phát từ những nguồn gốc khác nhau, nhƣ: nhu mô não, màng não, dây thần kinh sọ, các mạch máu, tuyến yên… và các khối u di căn vào trong sọ.