Luận án tiến sĩ: Thúc đẩy tham gia cộng đồng xây dựng nông thôn mới Trà Vinh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ ĐOÀN THỊ NGUYỆT MINH GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY MỨC THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG VÀO CHƯƠNG TRÌNH MỤC TIÊU QUỐC GIA XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI TỈNH TRÀ VINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ ĐOÀN THỊ NGUYỆT MINH GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY MỨC THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG VÀO CHƯƠNG TRÌNH MỤC TIÊU QUỐC GIA XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI TỈNH TRÀ VINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN MÃ NGÀNH: 9 62 01 16 HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. NGUYỄN NGỌC ĐỆ 2020 LỜI TRI ÂN Tác giả xin gửi lời biết ơn đến với tất cả những ai hiện diện trong không gian và thời gian của nghiên cứu đã hết lòng âm thầm ủng hộ, và trên hết thảy là luôn mong mỏi tác giả thành công, cám ơn những ai luôn tự nguyện không đắn đo thời gian tương tác hiệu quả cùng tác giả về các vấn đề mà nghiên cứu đặt ra. Trên tất cả, tác giả đặc biệt gửi lời tri ân đến người Thầy mà khắc đậm dấu ấn trong lòng tác giả trong quãng đường học vấn cho đến giờ phút này. Xin gửi lời cám ơn sâu nặng đến với Thầy hướng dẫn, PGS.

Nguyễn Ngọc Đệ, cùng tất cả quý Thầy cô ở Viện Nghiên cứu Phát triển ĐBSCL. Xin cám ơn Thầy đã không quản ngại, tận tụy, âm thầm mệt nhọc nơi tâm trí đóng góp ý kiến quý báu để luận án được hoàn chỉnh. Xin cám ơn sự giảng dạy hết mình của Thầy cùng tất cả quý Thầy Cô trên giảng đường Đại học Cần Thơ nhiệt tình chia sẽ những bài học kinh nghiệm đầy trãi mình, cùng tất cả quý Thầy cô, các cán bộ quản lý tại trường Đại học Nông Lâm Tp. Hồ Chí Minh, Đại học Kinh tế Tp.

Hồ Chí Minh, và các trường mà tác giả đã theo học từ các bậc đến nay. Cám ơn quý Thầy cô đã gắn bó với nghề, tích góp kiến thức qua nhiều năm công tác, đúc kết từ nhiều thế hệ đi trước để sự kế tục, kế thừa và lưu truyền lại là những kết tinh về giá trị khoa học đặc biệt là lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn mà tác giả đang nghiên cứu, đang tiếp cận. Cám ơn quý Thầy Cô phòng sau đại học viện và trường đã hỗ trợ, động viên về thủ tục giấy tờ cùng tất cả các Thầy cô khoa viện khác thật sự quan tâm đến nghiên cứu. Tác giả rất cám ơn các cô chú, các anh chị công tác tại các sở ban ngành liên kết phối hợp với ban chỉ đạo xây dựng nông thôn mới, đặc biệt quý lãnh đạo, quý cô, chú, anh, chị ở các Sở nông nghiệp & phát triển nông thôn cùng Chi cục phát triển nông thôn tỉnh Trà Vinh, Vĩnh Long, Bến tre, và Tp.

Cần Thơ thời gian qua đã nhiệt tình tương tác hỗ trợ cung cấp số liệu nhiệt tâm và vui vẻ chia sẽ kinh nghiệm. Cám ơn toàn thể cộng đồng Trà Vinh đã nhiệt tình tham gia, tham vấn, bày tỏ xúc cảm, chia sẽ ý kiến thật tình từ các buổi trò chuyện, phỏng vấn từ những khảo sát đánh giá của tác giả góp phần làm nên những tổng kết từ cơ sở thực tiễn của luận án đầy khách quan và trung thực. Cám ơn tất cả mọi thành viên gia đình đã ủng hộ tinh thần, sẽ chia khó khăn và cùng đồng hành với tác giả trong suốt thời gian qua. i TÓM TẮT Luận án được thực hiện nhằm đánh giá thực trạng và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ tham gia của cộng đồng vào tiến trình xây dựng nông thôn mới tại tỉnh Trà Vinh.

Từ đó đề xuất các giải pháp thúc đẩy sự tham gia và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng để đẩy nhanh tiến trình xây dựng nông thôn mới này. Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra phỏng vấn 405 hộ dân tại địa bàn 3 huyện (Tiểu Cần, Càng Long, và Trà Cú) theo phương pháp lấy mẫu thuận tiện có điều kiện dựa trên: (1) Vùng sinh thái nước ngọt, nước lợ và nước mặn; (2) Các mức độ đạt tiêu chí: Mức độ mạnh (19/19) tiêu chí, trung bình (12- 14/19), và mức độ yếu (8-12/19) tiêu chí; (3) Đặc điểm loại hình kinh tế hộ: hộ khá/giàu, hộ trung bình và hộ nghèo. Bằng việc sử dụng phương pháp phân tích thống kê mô tả, phân tích nhân tố khám phá và phân tích mô hình hồi quy tương quan, phân tích SWOT, cây vấn đề và cây giải pháp. Kết quả về thành tựu được ghi nhận trong xây dựng nông thôn mới tại Trà Vinh là do sự hợp tác của 2 phía, với vai trò chính là từ người dân và chính quyền làm hậu thuẩn trong giai đoạn đầu (2010-2015).

Kết quả cho thấy có sự khác biệt trong việc tham gia cả về hình thức và mức độ, ở điều kiện kinh tế hộ khác nhau: nhóm hộ khá/giàu có mức tham gia cao và nhóm hộ điều kiện kinh tế khó khăn có mức tham gia thấp nhất, mức tham gia chỉ ở trung bình đạt trên mức độ thể hiện tinh thần trách nhiệm và mức ra quyết định. Và 3 yếu tố gây ảnh hưởng đến mức tham gia cộng đồng được nghiên cứu khẳng định: (Văn hóa xã hội tiện ích công cộng, quy hoạch hạ tầng phát triển tổ chức sản xuất, đặc điểm cá nhân hộ, chính quyền) trong đó nhân tố văn hóa xã hội tiện ích công cộng là ảnh hưởng mạnh đến mức tham gia xây dựng nông thôn mới tại Trà Vinh. Trên cơ sở phân tích hiện trạng, vai trò và các yếu tố ảnh hưởng đến mức tham gia của cộng đồng nghiên cứu đã đề xuất 2 giải pháp tổng thể ở 2 góc độ khách quan và chủ quan để nâng cao mức tham gia của cộng đồng, bao gồm: (1) Nâng cao năng lực tham gia cá nhân (Giải pháp tăng nội lực); (2) Nâng năng lực tạo sự tham gia cộng đồng (Giải pháp tác lực) và các hoạt động lớn được thực hiện: Tổ chức quản lý xã hội theo khoa học công nghệ đáp ứng chuyên môn hóa; Xây dựng mô hình cộng đồng văn hóa-xã hội có khả năng lan tỏa lấy an ninh văn hóa làm trọng tâm; phát triển nền kinh tế sản xuất nông nghiệp; Ưu tiên quy hoạch hạ tầng cơ sở phục vụ trọng tâm tăng trưởng kinh tế hộ làm chủ lực. Từ khóa: Cộng đồng, động cơ thúc đẩy, mức độ tham gia, xây dựng nông thôn mới, tham gia ii ABSTRACT The current dissertation aimed at evaluating the status and analyze factors affecting the participating extent of local communities in the process of new rural development programs in Tra Vinh province.

On the basis of that, the research suggested solutions to motivate the participation and active role of local communities to promote the implementation of the new rural development program. The data of the study were collected through interviewing 405 households in 3 districts of Tra Vinh province (namely Cang Long, Tra Cu, and Tieu Can) with samples based on convenient conditions: (1) freshwater, brackish water, and saltwater ecosystems; (2) the degree to obtain criteria: strong (19/19), average (12-14/19), and weak (8-12/19); (3) and economic conditions of households: Rich, medium and poor households. The collected data were analyzed by applying these methods: Descriptive statistics, Exploratory Factor Analysis and regression model, SWOT, problem tree and solution tree. Results showed that the participation in the implementation of new rural development program in Tra Vinh province was the cooperation of the both sides: the community and the authority in which local people played a key role and the authority supported in the first phase from 2010-2015.

The results indicated that there was a difference in the form and degree among households depending on their economic conditions: rich households participated in the project more than poor ones. The majority of households took part in the new rural development program only because of responsibility and enforcement at low extent. The research also found out three important factors affecting the participating extent of local communities, including public social-cultural convenience, infrastructure planning for group production, and distinctive characteristics of individual households. Among these, public social-cultural convenience had the most powerful impact on the new rural development program in Tra Vinh province.

Based on the results of the study, two overall solution groups proposed from subjective and objective causes, were suggested in order to improve the extent of participation: (1) Promoting individuals’ participating capacity (Internal Strengthening force), (2) Improving community’s participating environment (External Strengthening force) and other important activities such as organizing social management with specialized technology and sciences, building a social- cultural model that can easily spread out and ensure cultural security, strengthening agricultural economy, planning infrastructures mainly to develop individual-based economy. Keywords: Community, motivation, new rural development program, participation, participant extent iii LỜI CAM ĐOAN iv MỤC LỤC BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO. i TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ. i LỜI TRI ÂN.

iii LỜI CAM ĐOAN. iv MỤC LỤC. v DANH MỤC BẢNG. viii DANH MỤC HÌNH.

x DANH SÁCH CHỮ VIẾT TẮT.xi Chương 1: GIỚI THIỆU.1 ĐẶT VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.2 SỰ CẦN THIẾT NGHIÊN CỨU.3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU.1 Mục tiêu chung.2 Mục tiêu cụ thể.4 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU.5 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU.6 GIỚI HẠN NỘI DUNG NGHIÊN CỨU.1 Phạm vi không gian.2 Phạm vi thời gian.7 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI.1 Ý nghĩa khoa học.2 Ý nghĩa thực tiễn. 5 Chương 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU.1 TỔNG QUAN ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU.1 Giới thiệu tổng quan điều kiện tự nhiên KTXH tỉnh Trà Vinh.2 Đánh giá đặc điểm tổng quan tỉnh Trà Vinh.2 CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN.1 Khái niệm mức tham gia với các hình thức tham gia khác nhau.3 Cơ sở thực tiễn sự tham gia CĐ vào công tác XDNTM.4 Tổng quan thực tiễn phát triển nông thôn của Việt Nam và sự cần thiết của việc XDNTM.5 Đánh giá tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến sự tham gia. 39 Chương 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.1 PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN NGHIÊN CỨU.2 Mô hình nghiên cứu.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.1 Phương pháp chọn vùng.2 Phương pháp chọn mẫu.3 PHƯƠNG PHÁP THU THẬP SỐ LIỆU.1 Thu thập số liệu thứ cấp.2 Thu thập số liệu sơ cấp.4 PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH SỐ LIỆU. 60 Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN.1 ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG XDNTM TẠI TỈNH TRÀ VINH.1 Đánh giá thành tựu trong XDNTM tỉnh Trà Vinh.2 Công tác chỉ đạo, điều hành.3 Công tác tổ chức thực hiện.4 Công tác triển khai huy động tham gia CĐ toàn tiến trình XDNTM .2 PHÂN TÍCH CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH THAM GIA CỦA CĐ TRONG XDNTM TẠI TỈNH TRÀ VINH.1 Kiểm tra sự phù hợp của thang đo.2 Kết quả phân tích nhân tố khám phá (EFA).3 Kết quả của Hệ thống kiểm định cho EFA.4 Kết quả của mô hình EFA.5 Kết quả phân tích hồi quy đa biến.6 Kết quả phân tích các kiểm định.3 ĐÁNH GIÁ TỔNG QUAN THỰC TRẠNG CÔNG TÁC XDNTM.1 Phân tích điểm mạnh, yếu, cơ hội và thách thức trong tiến trình xây dựng NTM tỉnh Trà Vinh.