Luận án: Mạng lưới xã hội trong khám chữa bệnh của người lao động nông thôn Thường Tín

Lý do chọn đề tài Sức khỏe và chăm sóc sức khỏe (CSSK) nói chung, khám chữa bệnh (KCB) nói riêng luôn gắn liền với xã hội loài người. CSSK là một trong những chức năng xã hội của nhà nước, không chỉ là trách nhiệm của ngành Y tế mà còn là trách nhiệm của mỗi người, của toàn xã hội. CSSK nói chung và KCB nói riêng là nhu cầu và cao hơn là quyền của mọi người ở các lứa tuổi, điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội khác nhau. Nhu cầu KCB là một trong những yếu tố thúc đẩy người dân tham gia các mạng lưới xã hội (MLXH), từ đó tạo nên nền tảng quan trọng cho việc thực hiện hành vi sức khỏe.

Trong những năm gần đây, trên thế giới, lý thuyết MLXH đã được sử dụng như là một phương pháp tiếp cận và được áp dụng phổ biến trong nghiên cứu thực nghiệm ở nhiều lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực xã hội học, xã hội học y tế và CSSK. Việc mô hình hóa MLXH góp phần làm trực quan và khái quát hóa sự phản ánh xã hội, từ đó có thể thúc đẩy tiến bộ xã hội. Qua nghiên cứu MLXH sẽ có hiểu biết về các mô hình kết nối, sự truyền tải các giá trị và hành vi xã hội, cung cấp một phương pháp tiếp cận mới về xây dựng chính sách nói chung và chính sách bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nói riêng, trong đó có chính sách KCB. Mạng lưới xã hội là một trong các yếu tố xã hội quan trọng ảnh hưởng đến sự công bằng xã hội về sức khỏe nói chung và KCB nói riêng [152].

Việc phối hợp kiến thức về MLXH vào các chiến lược CSSK theo hướng gắn kết với sự năng động của cá nhân, cộng đồng sẽ góp phần quản lý và phát triển hệ thống CSSK đáp ứng nhu cầu KCB của người dân. Mạng lưới xã hội có thể ảnh hưởng đến sức khoẻ - như là một công cụ lan truyền thông tin nhanh chóng về sức khoẻ, do đó cải thiện khả năng tiếp cận các nguồn lực CSSK [71], [106]. Thông qua việc cung cấp các hỗ trợ như “tiền, chăm sóc điều dưỡng và vận chuyển, làm giảm căng thẳng tinh thần, thể chất và tạo ra mạng lưới an toàn” [133, tr. Thông qua việc củng cố các tiêu chí về sức khoẻ và ảnh hưởng xã hội [71], [106], [133].

Bằng cách hỗ trợ tinh thần [71], có thể là 2 một “cơ chế kích hoạt tâm lý, kích thích hệ thống miễn dịch của con người chống lại bệnh tật và căng thẳng” [133, tr. Hỗ trợ xã hội (HTXH) thường mang tính chất tự nhiên, thể hiện vai trò, trách nhiệm xã hội, có khả năng liên quan đến việc cho và nhận, diễn ra trong suốt cuộc đời của cá nhân. HTXH góp phần cải thiện việc tiếp cận các nguồn lực, giảm sự căng thẳng. Thông qua các mối quan hệ xã hội (QHXH), các cá nhân được hướng dẫn hành vi chuẩn mực.

Nhưng các tương tác xã hội tiêu cực cũng dẫn đến xung đột, lạm dụng hoặc bỏ mặc có thể tác động mạnh mẽ đến sức khỏe. Để thực hiện mục tiêu bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân: “Bảo đảm mọi người dân được hưởng các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ ban đầu, mở rộng tiếp cận và sử dụng các dịch vụ y tế có chất lượng. Người dân được sống trong cộng đồng an toàn, phát triển tốt về thể chất và tinh thần. Giảm tỷ lệ mắc bệnh, tật, nâng cao thể lực, tăng tuổi thọ, nâng cao chất lượng dân số” [53], người dân được chăm sóc sức khoẻ cơ bản với chi phí thấp, góp phần thực hiện công bằng xã hội đòi hỏi phát triển mạng lưới y tế cơ sở là tuyến y tế trực tiếp, người dân dễ tiếp cận.

Tuy nhiên, hiện nay mạng lưới y tế chính thức tại tuyến huyện, đặc biệt là tuyến xã còn rất nhiều bất cập về cơ sở vật chất và trang thiết bị chưa đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng dịch vụ CSSK [12]. Năng lực cung cấp dịch vụ của các đơn vị y tế cơ sở (tuyến huyện và xã) vẫn còn hạn chế cả về số lượng lẫn chất lượng dịch vụ, nguồn nhân lực còn thiếu; chưa thích ứng với sự phát triển của xã hội và sự thay đổi của cơ cấu bệnh tật; chưa đáp ứng được nhu cầu chăm sóc sức khỏe của nhân dân [61] và yếu (kiến thức và thực hành hạn chế) [62]. Việc chuyển tuyến đối với người bệnh, đặc biệt là người bệnh có bảo hiểm y tế (BHYT) gặp khó khăn. Việc chuyển người bệnh trở lại tuyến dưới rất hạn chế và thiếu sự kết nối, phản hồi thông tin.

Quản lý hệ thống thông tin y tế còn yếu, trạm y tế xã không có đủ thuốc và trang thiết bị theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới [102]. Người bệnh có xu hướng yêu cầu chuyển lên tuyến trên để khám và điều trị, kể cả những trường hợp bệnh viện tuyến dưới hoàn toàn có thể điều trị được [12]. Những hạn chế của hệ thống y tế, đặc biệt là mạng lưới y tế cơ sở dẫn đến tình trạng quá tải bệnh viện, lạm dụng thuốc kháng sinh, mức độ đáp ứng thấp nhu cầu 3 KCB của người dân, người dân có thể bị nghèo hóa do chi phí y tế. Trong khi đó, dân số từ 15 tuổi trở lên của Việt Nam năm 2016 là 71.03 triệu người, ở nông thôn là 46.17 triệu người [55].

Việc đảm bảo KCB cho nhóm dân số trong độ tuổi lao động sẽ góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng năng suất lao động, cải thiện tình trạng kinh tế - xã hội ở khu vực nông thôn. Như vậy, với những phân tích ở trên cho thấy người dân nói chung và người trong độ tuổi lao động (ĐTLĐ) nói riêng sẽ gặp khó khăn khi gặp vấn đề về sức khỏe, nhất là tiếp cận dịch vụ y tế. Vậy người trong ĐTLĐ sẽ liên hệ với cá nhân, tổ chức nào để có được sự hỗ trợ xã hội và tiếp cận được dịch vụ y tế kịp thời, phù hợp? Mối quan hệ nào đóng vai trò quan trọng đối với người trong ĐTLĐ khi đi KCB? Làm thế nào để giúp người trong ĐTLĐ xây dựng, phát triển và sử dụng các mối quan hệ để có được sự HTXH và tiếp cận dịch vụ y tế chất lượng và hiệu quả? Ở nước ta, nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực y tế, sức khỏe như mối quan hệ trong bệnh viện, sự hài lòng của người bệnh, công bằng xã hội trong y tế. được tiến hành trên quy mô tỉnh, thành phố hay quốc gia.

Nhưng nhìn chung các nghiên cứu đó tập trung vào khía cạnh y học, MLXH chính thức. Một số nghiên cứu trong lĩnh vực y tế đề cập đến các yếu tố xã hội, nhưng cũng chỉ là những bước đi ban đầu. Xuất phát từ những luận giải trên, tác giả lựa chọn vấn đề: “Mạng lưới xã hội trong khám chữa bệnh của người trong độ tuổi lao động ở nông thôn huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội” làm đề tài nghiên cứu của luận án. Thông qua cách tiếp cận xã hội học, đặc biệt là tiếp cận xã hội học y tế, luận án mong muốn nhận diện đặc điểm, tính chất, các yếu tố ảnh hưởng, xu hướng biến đổi và sự HTXH của MLXH trong việc giúp người trong ĐTLĐ ở nông thôn tiếp cận dịch vụ KCB, góp phần cung cấp bằng chứng cho việc cụ thể hóa và tổ chức thực hiện chính sách, quản lý và tổ chức hệ thống y tế nhằm cung cấp dịch vụ y tế đáp ứng nhu cầu KCB cho người dân nói chung và người trong ĐTLĐ nói riêng theo hướng hiệu quả, công bằng và phát triển tại địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu Nhận diện đặc điểm, tính chất, HTXH, các yếu tố tác động và xu hướng biến đổi MLXH trong KCB của người trong ĐTLĐ ở nông thôn huyện Thường Tín, 4 thành phố Hà Nội hiện nay. Trên cơ sở đó, cung cấp những bằng chứng và các giải pháp cho việc cụ thể hóa và tổ chức thực hiện chính sách khám chữa bệnh ở địa phương và phát triển chức năng của MLXH trong KCB của người trong ĐTLĐ ở địa bàn nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu - Hệ thống hóa các lý thuyết nghiên cứu về mạng lưới xã hội và làm rõ các khái niệm công cụ như: mạng lưới xã hội, mối quan hệ xã hội, hỗ trợ xã hội, vốn xã hội, sức khỏe, khám chữa bệnh, người trong ĐTLĐ và một số khái niệm có liên quan đến chủ đề nghiên cứu của luận án. - Xác định đặc điểm, tính chất của mạng lưới xã hội trong khám chữa bệnh của người trong ĐTLĐ ở nông thôn như: quy mô, các thành tố cấu thành mạng lưới xã hội (các mối quan hệ) và mức độ quan hệ giữa các thành viên trong MLXH.

- Xác định những yếu tố ảnh hưởng đến MLXH trong khám chữa bệnh của người trong độ tuổi lao động ở nông thôn. - Làm rõ sự hỗ trợ của mạng lưới xã hội đối với việc khám chữa bệnh của người trong độ tuổi lao động ở nông thôn. - Xác định khả năng tiếp cận dịch vụ y tế của người trong độ tuổi lao động ở nông thôn thông qua mạng lưới xã hội. - Dự báo xu hướng biến đổi mạng lưới xã hội trong khám chữa bệnh của người trong độ tuổi lao động ở huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội.

- Đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả hỗ trợ xã hội của mạng lưới xã hội đối với người trong ĐTLĐ ở huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu Mạng lưới xã hội trong khám chữa bệnh của người trong độ tuổi lao động ở nông thôn thuộc huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội. Khách thể nghiên cứu Nghiên cứu được tiến hành với 300 người trong độ tuổi lao động ở nông thôn thuộc huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội.

Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi thời gian: Quá trình chuẩn bị và triển khai nghiên cứu thông tin phục vụ cho luận án được thực hiện trong 3 năm, từ năm 2015 – 2017. - Phạm vi không gian: 03 xã của huyện Thường Tín thuộc thành phố Hà Nội với tiêu chí về cơ cấu kinh tế - xã hội: Lựa chọn 01 xã có hoạt động sản xuất chủ yếu từ nông nghiệp, 01 xã có hoạt động sản xuất chủ yếu từ công nghiệp, tiểu thủ công và 01 xã có hoạt động buôn bán, dịch vụ. - Nội dung: Đặc điểm, tính chất và sự hỗ trợ xã hội của mạng lưới khám chữa bệnh đối với người trong độ tuổi lao động ở nông thôn khi đi khám chữa bệnh.