Luận án: Dân cư trong tồn tại xã hội ở Lâm Đồng và sự vận động - Bùi Trung Hưng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN BÙI TRUNG HƢNG DÂN CƯ TRONG TỒN TẠI XÃ HỘI Ở TỈNH LÂM ĐỒNG VÀ SỰ VẬN ĐỘNG CỦA NÓ HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC HÀ NỘI – 2002 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN BÙI TRUNG HƢNG DÂN CƯ TRONG TỒN TẠI XÃ HỘI Ở TỈNH LÂM ĐỒNG VÀ SỰ VẬN ĐỘNG CỦA NÓ HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Chuyên ngành : CNDVBC VÀ CNDVLS Mã số : 5.02 Người hướng dẫn khoa học : 1. NGUYỄN HỮU VUI 2.TS HỒ SĨ QUÝ HÀ NỘI – 2002 2 MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU. 4 Chương 1 DÂN CƯ - YẾU TỐ CỦA TỒN TẠI XÃ HỘI. Những quan điểm tiêu biểu về dân cƣ trong lịch sử tƣ tƣởng tôn giáo và triết học.

Một số quan điểm tôn giáo và triết học trước Mác về dân cư. Quan điểm của triết học Mác-Lênin về dân cư. Mặt lượng và mặt chất của yếu tố dân cư. Vai trò của yếu tố dân cƣ trong tồn tại xã hội.

Dân cư trong quan hệ với hoàn cảnh địa lý - điều kiện tự nhiên. Quan hệ của dân cư với phương thức sản xuất. Một số vấn đề về dân cƣ trong tồn tại xã hội hiện đại. Áp lực của sự gia tăng dân số trong xã hội hiện đại.

Đói nghèo, bệnh tật và sự biến động tiêu cực của cộng đồng dân cư trong xã hội hiện đại. Công nghiệp hóa và vấn đề giữ gìn bản sắc trong phát triển.DÂN CƯ TRONG TỒN TẠI XÃ HỘI Ở LÂM ĐỒNG………79 2. Những đặc điểm cơ bản về tồn tại xã hội ở tỉnh Lâm Đồng. Hoàn cảnh địa lý - điều kiện tự nhiên.

Hoạt động kinh tế - Phương thức sản xuất:. Cộng đồng dân cư Lâm Đồng: quá trình hình thành và những đặc trưng mang tính quy luật. Thực trạng của yếu tố dân cƣ ở Lâm Đồng hiện nay. Mặt lượng và mặt chất của cư dân Lâm Đồng.

Vai trò của yếu tố dân cư trong tồn tại xã hội ở Lâm Đồng hiện nay. 111 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2. 124 Chương 3 XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN VÀ CÁC GIẢI PHÁP. 126 NHẰM PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA YẾU TỐ DÂN CƯ Ở LÂM ĐỒNG.

Những dự báo về xu hƣớng phát triển của yếu tố dân cƣ ở Lâm Đồng. Các giải pháp nhằm khắc phục hạn chế, phát huy vai trò tích cực của dân cƣ ở Lâm Đồng. Nhóm các giải pháp tác động tới dân cư từ góc độ kinh tế. Nhóm các giải pháp tác động tới dân cư bằng chính sách xã hội.

Nhóm các giải pháp tác động tới dân cư thông qua các hoạt động giáo dục, khoa học và văn hóa. 160 3 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3. 172 PHẦN KẾT LUẬN. 174 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

177 2 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài: Dân cư và sự tồn tại, phát triển của xã hội là hai vấn đề không thể tách rời nhau; bởi lẽ, dân cư là yếu tố quan trọng của sản xuất và của đời sống xã hội. Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, dân cư là yếu tố quan trọng của tồn tại xã hội: "Tiền đề đầu tiên của toàn bộ lịch sử nhân loại thì dĩ nhiên là sự tồn tại của những cá nhân con người sống"(C. Mặc dầu quan trọng như vậy, song với tính cách là một hệ thống nhỏ trong hệ thống lớn là đời sống xã hội, đồng thời với tính cách là một cực trong hệ thống tương tác xã hội 3 cực của tồn tại xã hội, dân cư còn chưa thật sự được làm rõ về các nội dung và vai trò của nó.

Trong nhận thức, có lúc, có nơi yếu tố dân cư dễ bị mờ nhạt đi bên cạnh yếu tố địa lý hoặc yếu tố phương thức sản xuất (yếu tố thường được coi là yếu tố quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội). Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử thì "đời sống xã hội về thực chất là có tính thực tiễn"; điều đó nói lên rằng, trong tiến trình lịch sử của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc, ngoài yếu tố sản xuất, các yếu tố hoàn cảnh địa lý, dân cư là những nhân tố bên trong có thể góp phần thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển đặc thù của mỗi dân tộc. Việt Nam là nước đông dân thứ 13 trên thế giới, với 54 tộc người. Đảng, Nhà nước ta từ lâu đã sớm nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề dân cư và đã có nhiều chủ trương, chính sách tác động tới một số mặt của vấn đề dân cư như: chính sách dân số, chính sách di dân.

Mặc dầu vậy, hiệu quả của những chính sách trên, trên thực tế, còn thấp và không đồng đều ở các địa phương. Thực tiễn phát triển của dân cư Việt Nam còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu, giải quyết và đưa ra những 3 kết luận, nhằm tạo cơ sở cho những chính sách phù hợp hơn với sự phát triển của xã hội theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Trong định hướng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm tới, Đảng ta đã chỉ rõ: "Khoa học xã hội và nhân văn đặt trọng tâm vào tổng kết thực tiễn, đi sâu nghiên cứu những vấn đề lớn của đất nước, khu vực và toàn cầu, giải quyết những vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc, cung cấp luận cứ cho việc hoạch định đường lối, chiến lược, chính sách phát triển kinh tế xã hội; phát huy nhân tố con người và văn hóa Việt Nam" [24. Với tính cách là một ngành khoa học thuộc khoa học xã hội và nhân văn, việc triết học nghiên cứu yếu tố cư dân trong tồn tại xã hội ở Lâm đồng cũng như trong cả nước là nhằm góp phần đáp ứng yêu cầu nói trên.

Lâm Đồng là một tỉnh miền núi cao, thuộc nam Tây Nguyên, có nhiều tiềm năng, với hơn 30 tộc người sinh sống. Nhìn chung, hiện kinh tế Lâm Đồng còn chậm phát triển; tài nguyên, môi trường đang bị khai thác thiếu khoa học, kém hiệu quả. Một trong những nguyên nhân của tình trạng đó là dân cư Lâm Đồng đang có nhiều vấn đề cần quan tâm, chẳng hạn như: tỷ lệ tăng dân số sinh học còn cao, di dân tự do nhiều, sự phân bố, chất lượng sống của cư dân chưa thật hợp lý, các yếu tố xã hội khác đang ảnh hưởng tiêu cực tới dân cư. mặt khác, vấn đề tác động của dân cư tới sản xuất và điều kiện tự nhiên, nhất là môi trường sống ở Lâm Đồng cũng chưa được đánh giá và phát huy một cách khoa học.

Với những lý do trên, chúng tôi thấy cần có sự nghiên cứu sâu hơn về yếu tố dân cư và vai trò của nó trong sự phát triển của Lâm Đồng. Trên cơ sở đó, làm rõ thêm các quan điểm khoa học về vấn đề dân cư, về tính đặc thù của nó, tìm ra những giải pháp cho sự phát triển của dân cư Lâm Đồng trong sự phát triển chung của cả nước, nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh. Tình hình nghiên cứu đề tài: a). Tài liệu dịch: Đa số các công trình của các tác giả nước ngoài về dân cư được phổ biến ở Việt Nam đều chủ yếu là nghiên cứu theo chuyên ngành dân số học.

Chỉ có một số ít công trình tiếp cận yếu tố dân cư từ góc độ nhân khẩu học và xã hội học như: + Nhóm phân tích quan hệ giữa dân cư, dân số - môi trường có: - Amir Khan (Pakistan). Những quan hệ qua lại giữa các yếu tố dân số, phát triển và môi trường ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Người dịch Trần Văn Chiến. Trung tâm nghiên cứu, thông tin và tư liệu dân số (TTNC, TT & TLDS) Hà Nội 1995.

Trong công trình này, tác giả đã chỉ ra những ảnh hưởng của sự tập trung dân số quá lớn vào các đô thị, ảnh hưởng của mật độ dân cư quá cao đến môi trường đô thị và môi trường sống nói chung; đề ra một số khuyến nghị có tính chất giải pháp để cải thiện tình hình. Những quan hệ qua lại giữa dân số và các tài nguyên: một khung phân tích. Tập san Dân số của Liên hiệp quốc 1995. Sau khi khái quát các giai đoạn lịch sử của mối quan hệ qua lại giữa con người với tự nhiên, tác giả nhấn mạnh: cùng với sự xuất hiện văn minh đô thị và khoa học kỹ thuật hiện đại, con người đã khai thác quá mức, dẫn tới vi phạm sự cân bằng trong quan hệ với tự nhiên.

Tuỳ theo mức độ phát triển và lợi ích của mỗi cộng đồng con người vi phạm sự cân bằng đó, song đều theo hướng phá huỷ môi trường. Từ đó tác giả đưa ra một biểu đồ khung phân tích các liên hệ hợp lý giữa con người (cộng đồng) và môi trường thông qua các khâu trung gian như thiết chế xã hội và công nghệ để có thể tác động và giải quyết các vấn đề nảy sinh. + Các nhóm tài liệu tiếp cận dân cư từ góc độ nhân khẩu học có các công trình: - Leon Tabanh - ban dân số thuộc Ban thư ký LHQ. Từ một quá độ nhân khẩu học này sang một quá độ khác.

Tập san dân số của Liên Hiệp Quốc. Người dịch Hoàng Tích Giang. TTNC, TT & TLDS. 5 Công trình đã so sánh tình hình gia tăng dân số không đồng đều ở 3 châu lục: Âu, Á, Phi, từ đó rút ra vai trò quan trọng của các nhân tố kinh tế, xã hội và văn hoá trong các quá trình quá độ nhân khẩu học của nhân loại.

Tác giả đã đưa ra một số kết luận về hướng nghiên cứu các vấn đề nhân khẩu học trong quan hệ liên ngành rất đáng chú ý là: "phải thừa nhận rằng bất kỳ ý định nào định giải thích nhân khẩu học theo các quá trình dân số sẽ là ảo tưởng. Nhân khẩu học chỉ có thể giải thích các nguyên nhân nhân khẩu học của hiện tượng - ví dụ, những thay đổi về mức sinh có thể quy một phần cho những thay đổi về các kiểu kết hôn hoặc về cơ cấu tuổi; những giải thích như vậy hoàn toàn là nội tại do đó bị hạn chế. Giải thích thực sự các hiện tượng theo quy mô của quá độ nhân khẩu học phải được xét từ bên ngoaì môn nhân khẩu học và chỉ có thể đạt được qua nỗ lực phối hợp của các nhà nghiên cứu về khoa học xã hội" [50. Georges Photios Tapinos - Viện nghiên cứu chính sách Paris.