Luận án: Biến đổi Kinh tế - Xã hội Khu Trung tâm Hà Nội giai đoạn Đầu Đổi mới (1995)

Bộ GIẢO D ỊIC VẢ ĐẢO TẠO • • • ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC Xà HỘI VÀ NHÂN VÁN NGUYỄN XUẤN M AỈ SỤ BIẾN ĐỔI KINH TẾ - Xà HỘI CỦA KHU TRUNG TÂM HÀ NỘI __ ___ I — _- —____ »¥, _. w -- _ — V 16181867 CỦA QUẤ TRÌNH DỔI MỚI Chuyên ngành Xà HỘI HỌC Mã số 50109 ĐẠ' HCCí?' ■. í Ị MÔ! TRU;£TV' H^iGĩirl. Dự THẢO LUẬN ÁN PHÓ TIẾN s ĩ KHOA HỌC XA HỘI HỌC • * • (Bản thảo lần thứ nhất) H ầN ội 1995 PHẦN THỨ NHẤT : MỞ ĐÂU 1.

Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu của vấn đề. Mục đích, nhiệm vụ và giả thiết nghiên cứu. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu.

Cái mới khoa học của luận án. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn. Bố cục và nội dung cùa luận án. PHẦN THỨ HAI: NỘI DUNG.

CHƯtiNG I:TONG QUAN 1. Cơ sở lý luân và phương pháp luân của vấn đề nghiên cứu.1 Những nguyên tắc phương pháp luận của XHH đô thị Mac - Lênin. Xã hội học đô thị và các mô hình lý thuyết về sự phát triển không gian kinh tế - xã hội đô thị. Đô thị hóa và những đặc điểm của quá trình đô thị hóa ở các nước đang phát triển.

Nền kinh tế chuyển đổi và biến đổi xã hội. Tính quy định của xã hội đối với tâm lý và sự thống nhất giữa họat động và tâm lý. Phương pháp hê cùa vấn đề nghiên cứu. Về các phương pháp định lượng và cách tiếp cận 1.

Vè các phương pháp tính.Mốt số đăc điểm kinh tế xã hối ở KTT. CHUONGII Sự BIẾN ĐỔI KINH TÊ CỦA KTT TRONG THỜI KỲ DQI MỚI. Sư chụyển dich cơ cấu kinh tế KTT trong thời kỳ Đổi mới. Sự thay đổi hình thái cơ cấu kinh tế và vai trò của các thành phần kinh tế.

Sự thay đổi về cơ chế chuyển dịch cơ cấu kinh tế.3 “Lồng ghép” hai quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở KTT. Sư phân bố khổng gian kinh tế KTT trong thời kỳ Đổi mới. Khu tài chính và thương mại quốc tế. - Cơ sở của sự phát triển khu tài chính thương mại quốc tế ở khu phía Tây.

- Vai trò của khu tài chính thương mại quốc tế và các vấn đề trong quá trình phát triển của nó. Khu thương mại trong nước. - Thực trạng sự phân bố không gian khu thương mại trong nước. - Đặc điểm sự phân bố không gian kinh tế khu thương mại trong nước.

- Các nhân tố của quá trình phân bố không gian khu thương mại trong nước. Đánh giá chung về hiêu qủa, nguyên nhân của sư phát triển kinh tế KTT. Hiệu quả sự phát triển kinh tế KTT. Nguyên nhân của sự phát triển kinh tế KiT.

CHƯƠNG III BIẾM ĐỔI XÃ HỘI Ở KTT TRONG THỜI KỲ Đ ổ i MỚI. Quá trình thi dân hóa và hiên tương đa vi thế nghề nghiẽp ò KTT trong thời kỳ đổi mới. Phân tầng xã hối ở Kị.'Ị trong thời kỳ Đổi mới.1 Thực trạng phân tầng xã hội theo mức sống. Giàu, nghèo và các nhân tố làm thay đổi mức sống.

Nhu cầu đống cơ và đùĩh hưởng giá tri về sản xuất, kinh doanh ở KTT. Sự phát triển của nhu cầu và động cơ với tư cách là động lực tác động trở lại với sản xuất kinh doanh. Định hướng giá trị về họat động sản xuất, ldnh doanh. Phần thứ ba: Kết luận.

Đánh giá chung về sự biến đổi kinh tế xã hội ở KTT trong thời kỳ Đổi mới. Các nguồn lực, phát triển của KTT trong quá trình hiện đại hóa. Tăng trưcmg kinh tế và phát triển không gian đô thị ở KTT. Tăng trưởng kinh tế và bảo tồn di sản văn hóa ở KTT.

Triển vọng phát triển KTT. CHƯ0NGI TỔNG QUAN 1. C ơ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN CỦA VẤN ĐÈ NGHIÊN CÚU: 1. Những nguyên tấc phương pháp luân của XHH đồ thi Mác-Xit: Những nguyên lý và nguyên tắc phương pháp luận của XHH nói chung và XHH đô thị nói riêng là cơ sở cho sự giải thích về quá trình vận động và phát triển của các đô thị nước ta, của Khu trung tâm Hà Nội trong thời kỳ Đổi mới.

Chúng cũng cho phép giải thích nguyên nhân cơ bản của những thành tựu KT - XH bước đầu rất quan trọng ở nước ta và tại các đô thị, chính là chính sách Đổi mới của Đảng, chính sách phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, chính sách mở cửa hòa nhập với thế giới và khu vực. Tư tưởng cơ bản của chính trị kinhstế học Mac-xít về sự chi phối của ĩĩnh vực kinh tế đối với các lãnh vực khác^đời sống xã hội đặt cơ sở logic cho sự phân tích về những biến đổi kinh tế kéo theo sự biến đổi xã hội và + tâm lý con người trong quá trình đổi mới ồ khu trung tâm Hà Nội (từ nay viết tắt là KTT). Còn quan điểm biện chứng và lý luận nhận thức lại cho phép nhận định về sự tác động trở lại tích cực của những biến đổi xã hội và nhân tố chủ quan con người đối với tiến trình đổi mới kinh tế ở vùng lãnh thổ đặc thù này. Quan điểm hẽ thống là một nguyên tắc quan ừọng của nhận thức luận duy vật biện chứng.

Những luận điểm chính của quan điểm hệ thống có thể vận dụng vào vấn đề nghiên cứu như sau: 1. Coi đối tượng nghiên cứu là một hệ thống, tức là một tổng thể gồm nhiều yếu tố (bộ phận) quan hệ và tương tác với nhau và với môi trường xung quanh một cách phức tạp. Do đó không thể tách rời từng yếu tố để nghiên cứu mà phải xét mỗi yếu tố trong mối tương quan và tác động qua lại của nó với các yếu tố khác và với môi trường. KTT nói riêng và Đô thị nói chung là những hệ thống lớn, phức tạp bao gồm nhiều hệ thống con như cơ cấu kinh tế, cơ cấu xã hội, cơ cấu không gian vật chất, vật thể, vv.

Phân tích KTT là phân tích sự vận động bên trong của từng hệ con và mối tương tác qua lại giữa các hệ con với nhau. Trong khuôn khổ của vấn đề nghiên cứu và dưới góc độ xã hội học chỉ giới hạn sự phân tích về sự vân đỏng bên trong và sư tương tác giữa cơ cấu kinh tế và cơ cấu xã hỏi của KTT, cổ tính đến quan hẽ tương tác với cơ cấu khổng gian vât chất - vât thể (như cơ sở hạ tầng kỹ thuật và xã hội, cơ sở hạ tầng sản xuất của đô thị). 2 Phân tích hệ thống trước hết là phân tích cấu trúc của nó. Cấu trúc là một trong những khái niệm quan trọng nhất của tiếp cận hệ thống.

Cấu trúc của một hệ thống được đặc trưng bởi quan hệ giữa các phần tử và các bộ phận của hệ thống. Nó có thể được mô tả thông qua các trạng thái ổn định của h ệ th ốn g, Khi nói cấu trúc của hệ đã thay đổi, tức là nói rằng hệ đã chuyển từ trạng thái Ổn định này sang trạng thái ổn định khác. Trong sự vận động của hệ thống, các thay đổi cấu trúc có ý nghĩa hết sức quan trọng. Đó là những thay đổi về chất.

Do đó trong quá trình phân tích từng hệ con của KTT như cơ cấu kinh tế, chúng tôi đã chú trọng xem xét sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế và sự biến đổi trong phân bố không gian kinh tế của KTT. Còn đối với cơ cấu xã hội, chúng tôi dành sự chú ý đến các đặc trưng trong sự biến đổi của nó như: quá trình thị dân hóa và hiện tượng đa vị thế nghề nghiệp, sự phân tầng xã hội theo mức sống. Kết hợp với việc phân tích tính định hướng (mục tiêu phát triển) của từng hệ con và của KTT với tư cách là hê thống lớn bao trùm, có thể cho phép đánh giá những nét đặc trưng trong động thái của hệ thống KTT tức là đánh giá được những thành tựu và những vấn đề đang đặt ra đối với quá trình đổi mới ở vùng lãnh thổ đặc thù này. Đặt trọng tâm nghiên cứu vào sự vận động của đối tượng: xét mổi hệ thống trong quá trình tăng trưởng, phát triển của nó, nghiên cứu xu thế vận động của nó và tìm kiếm phương hướng tác động vào hê thống một cách có hiệu quả nhất.

Vì vậy, phải chú trọng xem xél các vấn đề cân bằng, ổn định và phát triển. Vận dụng vào nghiên cứu, chúng tôi đề cập tới việc phân tích các vấn đề nguồn lực của sự tăng trưởng kinh tế KTT, táng-trưàtịg4ãflh-tố và cống-bằng-xã hội, tăftg-trưòng-kifth tế-và phát triển cơ sớ ha tầng kỹ thuât yả xã hỏi ở-dô Ihậ, tăng trưởng kinh té và bảo tồriyvan hóa ở KTX, tăng trưởng kinh tế và phát triển không gian Kỉ lỴ -h/c/ĩ ưữr;<Ị -ỊÁỶ -ỈMc/ó cuữ. Một lọat hệ thống quan trọng thường gặp là các hệ thống có cấu trúc phân cấp. Cấu trúc phân cấp có thứ bậc, xuất hiện một cách tự nhiên trong quá trình hình thành các hê thống phức tạp từ những thành phần đơn giản hơn.

Trong các hệ thống tổ chức, cấu trúc phân cấp là loại hình có cấu trúc phổ biến nhất. Những vấn đề cần xem xét trong các hộ thống thứ bậc là các mối quan hệ lọi ích, mục tiêu, phối hợp, hợp tác. giữa các cấp với nhau và của toàn bộ hệ thống. Cơ cấu kinh tế, cơ cấu xã hội, cơ sở hạ tầng.

của KTT vừa là hệ con của nó vừa là bộ phân cấu thành của cơ cấu kinh tế, cơ cấu xã hội, cơ sở hạ tầng. của thành phố Hà Nội, của cấp vĩ mô: toàn quốc. 3 Như thế khi phân tích phải xem xét đồng thời các mối quan hệ theo “chiều ngang” lẫn theo “chiều dọc”. Mỗi hệ con, một mặí có những nét riêng đặc thù trong quá trình vận động của nó phải được chú trọng phân tích nêu bật lên.

Mặt khác nó cũng tuân theo những quy luật, xu hướng chung phổ biến của hệ thống thứ bậc cao hơn. Do đó, chúng tôi sẽ cố gắng phân tích những nét đặc thù của cơ cấu xã hội, cơ cấu kinh tế của KTT và đồng thời chú trọng so sánh với xu hướng vận động chung của hê có thứ bậc cao hơn. Để thực hiện được nhiệm vụ này, đòi hỏi phải vận dụng cách tiếp cận liên ngành, sử dụng kiến thức đa ngành cho công việc nghiên cứu. Vì thế, chúng tôi đã chú ý sử dụng trí thức và kết quả nghiên cứu thuộc những lĩnh vực khác nhau: xã hội học, kinh tế học, tâm lý học, quy hoạch, thống kê, dân số, sử học.

trong và ngoài nước.