Luận án TS Tô Phương Oanh: Phân tầng xã hội TP Hải Dương - Thực trạng & xu hướng

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TÔ PHƢƠNG OANH PHÂN TẦNG XÃ HỘI Ở THÀNH PHỐ HẢI DƢƠNG HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ XU HƢỚNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: XÃ HỘI HỌC HÀ NỘI – 2018 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TÔ PHƢƠNG OANH PHÂN TẦNG XÃ HỘI Ở THÀNH PHỐ HẢI DƢƠNG HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ XU HƢỚNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: XÃ HỘI HỌC MÃ SỐ: 62 31 03 01 Người hướng dẫn khoa học: GS.TS NGUYỄN ĐÌNH TẤN HÀ NỘI – 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu trong luận án là trung thực. Những kết luận nêu trong luận án chưa từng được công bố ở bất cứ công trình khoa học nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN ii LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên cho tôi xin gửi lời cảm ơn tới toàn thể Thầy cô của Viện Xã hội học – Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh đã giúp đỡ, tạo điều kiện để tôi hoàn thành Luận án Tiến sỹ một cách thuận lợi nhất.

Đặc biệt hơn nữa, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến GS,TS Nguyễn Đình Tấn – người hướng dẫn khoa học của tôi – Một người Thầy, một nhà khoa học trách nhiệm, nghiêm túc, nhiệt huyết giúp tôi vững vàng trong suốt thời gian thực hiện luận án vừa qua. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới toàn thể cán bộ lãnh đạo và nhân dân thành phố Hải Dương đã hỗ trợ và hợp tác trong việc cung cấp thông tin điều tra phục vụ cho quá trình nghiên cứu. Nhân đây, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn bên cạnh khích lệ, động viên để tôi có thể hoàn thành luận án của mình. Do hạn chế về thời gian và trình độ năng lực nên trong quá trình thực hiện luận án, tôi không tránh khỏi những thiếu sót nhất định.

Qua đây tôi rất mong nhận được sự đóng góp của thầy cô và các nhà khoa học để luận án được hoàn thiện tốt nhất. Xin được gửi lời chúc sức khỏe, hạnh phúc và tri ân tới tất cả! Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, tháng năm 201 Nghiên cứu sinh Tô Phƣơng Oanh iii MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHÂN 14 TẦNG XẪ HỘI 1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 21 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN TẦNG XÃ HỘI 43 2.

Khái niệm phân tầng xã hội 2. Những chỉ báo đo lường về phân tầng xã hội 49 2. Một số lý thuyết xã hội học áp dụng trong đề tài 56 2. Tư tưởng của Hồ Chí Minh về phân tầng xã hội và quan điểm của 61 Đảng ta về Phân tầng xã hội Chƣơng 3: THỰC TRẠNG PHÂN TẦNG XÃ HỘI Ở THÀNH PHỐ 76 HẢI DƢƠNG 3.

Tình hình kinh tế xã hội và một vài nét về phân tầng xã hội hiện nay 3. Thực trạng phân tầng xã hội trên một số l nh vực tại địa bàn điều tra 86 Chƣơng 4: MỘT SỐ YẾU TỐ TÁC ĐỘNG VÀ XU HƢỚNG PHÂN 123 TẦNG XÃ HỘI Ở THÀNH PHỐ HẢI DƢƠNG 4. Một số yếu tố tác động đến phân tầng xã hội trên địa bàn điều tra 4. Xu hướng biến đổi phân tầng xã hội ở thành phố Hải Dương 137 4.

Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao mặt tích cực và hạn chế mặt 154 tiêu cực của phân tầng xã hội trên địa bàn thành phố Hải Dương KẾT LUẬN 166 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ 170 CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO 171 PHỤ LỤC 182 iv DANH MỤC BIỂU ĐỒ iểu 3.1: Loại nhà ở của người dân khu vực điều tra .2: Đất nhà khác 3 phường thuộc Thành phố Hải Dương .3: Thu nhập bình quân đầu người/tháng theo 5 nhóm .4: Mức sống theo đánh giá của hộ gia đình .5: Số hộ nghèo theo các năm của thành phố Hải Dương .6: Quản lý lãnh đạo trong các tổ chức .7: Đánh giá bộ máy lãnh đạo tại địa phương .8: Khi có ý kiến trao đổi đề xuất thì ông/bà thường .9: Đánh giá ý kiến được tôn trọng/lắng nghe hay không .10: Đồng ý với mệnh đề nào nhất giữa mối quan hệ 3 mặt .1: Giới tính tham gia đóng góp ý kiến .2: Nhóm tuổi tham gia đóng góp ý kiến ở địa phương .3: Thu nhập bình quân đầu người/tháng giữa các nhóm theo năm .4: Mức sống của 3 phường so với 10 năm trước .5: Hoạt động bộ máy lãnh đạo địa phương so với 5 năm trước .6: Hoạt động bộ máy lãnh đạo địa phương so với 10 năm trước .7: Xu hướng đánh giá về tiêu chí ưu tiên của người uy tín. 147 v DANH MỤC BẢNG BIỂU ảng 3.1: Loại nhà ở theo Phường thuộc thành phố Hải Dương .2: Tỷ lệ hộ có đồ dùng lâu bền qua các năm (%) .3: Thu nhập bình quân đầu người/tháng ở Hải Dương .4: Nguồn sống chính hộ gia đình 3 phường Hải Dương .5: Đánh giá bản thân có quyền lực nào hay không? (%) .6: Mức độ sử dụng các quyền lực (%) .7: Yếu tố cần thiết của người có quyền lực (%).8: Đánh giá lãnh đạo, quản lý địa phương có các hiện tượng (%) .9: Người có uy tín thuộc đối tượng nào? .10: Người có uy tín thuộc thành phần kinh tế nào? .11: Tiêu chí ưu tiên của người có uy tín trong cộng đồng .12: Người dân tham gia đóng góp cho địa phương (%) .13: Những người nào được địa phương tôn trọng, kính nể .14: Mức sống và người có quyền ảnh hưởng đến người có uy tín.15: Người có uy tín và quyền lực ảnh hưởng đến mức sống khá .16: Mức sống và người có uy tín ảnh hưởng đến người có quyền.1: Mức sống phân theo giới khu vực điều tra .2: Đánh giá 2 giới về thực hiện quyền lực của bản thân .3: Giới tính đánh giá người được tôn trọng/ kính nể .4: Đánh giá mức sống gia đình theo nhóm tuổi .5: Nhóm tuổi với việc đánh giá bản thân có quyền lực .6: Nhóm tuổi với tiêu chí ưu tiên người uy tín .7: Nhóm tuổi đánh giá người được tôn trọng/ kính nể .8: Nghề nghiệp và mức sống hộ gia đình .9: Nghề nghiệp và tham gia phát biểu ý kiến cộng đồng .10: Nghề nghiệp với các nhóm đánh giá quyền lực .11: Nghề nghiệp với những người được tôn trọng, kính nể .12: Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến người có uy tín .13: Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến người có quyền lực .14: Ý kiến về xu hướng khoảng cách giàu nghèo khu điều tra .15: Xu hướng chủ yếu về nguồn thu nhập của người dân .16: Xu hướng những người ngày càng có quyền lực trong cộng đồng .17: Xu hướng người có quyền lực chủ yếu .18: Xu hướng chủ yếu của uy tín .19: Những người giàu có, thành đạt ở địa phương .20: Mức độ ủng hộ với những trường hợp .21: Xu hướng phân tầng nào là chủ yếu. Lý do chọn đề tài Việt Nam là đất nước đã trải qua 30 năm đổi mới, thực hiện chuyển đổi từ nền kinh tế vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp, khép kín sang nền kinh tế mở, vận hành theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ ngh a, đẩy mạnh hội nhập khu vực và quốc tế. Quá trình đó, một mặt, làm cho nền kinh tế phát triển nhanh, góp phần cải thiện, nâng cao mức sống của nhân dân, cải thiện môi trường đầu tư, thực hiện có hiệu quả công cuộc xóa đói, giảm nghèo được thế giới ghi nhận và đánh giá cao, đồng thời qua đó nâng cao vị thế, uy tín đất nước trên trường quốc tế.

Nhưng mặt khác, cũng bộc lộ những mặt trái, những hệ quả xã hội không mong muốn cần tập trung giải quyết. Một trong những hệ quả đó là vấn đề phân tầng xã hội, gắn với nó là bất bình đẳng xã hội, phân hóa giàu nghèo và những hiện tượng tiêu cực khác đe dọa sự ổn định xã hội, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của đất nước. Chúng ta đều hiểu rằng, dù muốn hay không muốn phân tầng xã hội đã tồn tại từ cổ đến kim, từ Đông sang Tây trên phạm vi toàn thế giới, không trừ một quốc gia nào và lẽ d nhiên Việt Nam không phải là một ngoại lệ. Trước hết phải thừa nhận phân tầng xã hội nảy sinh là do có sự tồn tại của hiện tượng bất bình đẳng tức là sự không ngang bằng nhau giữa các thành viên trong xã hội về mặt năng lực, thể chất, trí tuệ, điều kiện, cơ may, thêm vào đó là sự phân công lao động xã hội về mặt nghề nghiệp và những vị thế xã hội chiếm ưu thế.

Chính sự tồn tại khách quan, tự nhiên, phổ biến của hai hiện tượng xã hội đã luôn làm nảy sinh hiện tượng phân tầng xã hội. Đến lượt nó, phân tầng xã hội lại tác động trở lại xã hội một cách tích cực hoặc tiêu cực. Việt Nam là một quốc gia có chế độ chính trị tiến bộ, hệ thống pháp luật và các chính sách kinh tế xã hội không ngừng được quan tâm, đổi mới, 2 hoàn thiện. Việt Nam đang xây dựng và phát triển một nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ ngh a dưới sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của một nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân.

Việt Nam đang hết sức tích cực đổi mới thể chế chính sách, giảm thiểu các thủ tục hành chính, minh bạch hóa nền kinh tế, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế. Chúng ta quyết tâm thực hiện công bằng xã hội, đảm bảo sự “phù hợp giữa vai trò thực tiễn của cá nhân, nhóm, xã hội với địa vị của họ trong đời sống xã hội, giữa quyền và ngh a vụ của họ, giữa làm và hưởng, giữa lao động và sự trả công, giữa tội ác và sự trừng phạt, giữa công lao và sự thừa nhận của xã hội” [103]. Trong thời gian qua, phân hóa giàu nghèo, phân tầng xã hội đã trở thành những vấn đề xã hội bức thiết được Đảng và Nhà nước ta hết sức quan tâm giải quyết. Tuy nhiên, điều quan trọng là chúng ta cần phải hiểu và đánh giá cho đúng về hiện tượng phân tầng xã hội, chúng ta cần nhìn nhận phân tầng xã hội trên nhiều khía cạnh và hiểu được mối quan hệ đan cài của những khía cạnh ấy.

Phân tầng xã hội dựa trên ba nền tảng cơ bản là địa vị kinh tế, địa vị chính trị và địa vị xã hội.