Diện mạo văn xuôi viết về đề tài đồng tính ở Việt Nam - Luận án tiến sĩ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN LÊ THỊ THỦY DIỆN MẠO MẢNG VĂN XUÔI VIẾT VỀ ĐỀ TÀI ĐỒNG TÍNH Ở VIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾ KỶ XX ĐẾN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI – 2019 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN LÊ THỊ THỦY DIỆN MẠO MẢNG VĂN XUÔI VIẾT VỀ ĐỀ TÀI ĐỒNG TÍNH Ở VIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾ KỶ XX ĐẾN NAY Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62 22 01 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS ĐỖ LAI THÚY HÀ NỘI - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học; các dẫn liệu được sử dụng trong luận án có xuất xứ rõ ràng, được tác giả luận án tiếp thu trên tinh thần cẩn trọng, trung thực. NGHIÊN CỨU SINH Lê Thị Thủy LỜI CẢM ƠN Tôi muốn qua đây bày tỏ lòng tri ân đối với PGS.TS Đỗ Lai Thúy, người đã tận tình hướng dẫn tôi trong việc thực hiện luận án này. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thành viên trong các Hội đồng đánh giá luận án bởi những góp ý của Hội đồng sẽ giúp tôi có thêm kinh nghiệm học hỏi và bổ khuyết tri thức khoa học, tạo tiền đề cho những tiến bộ trên con đường học tập và nghiên cứu sau này. NGHIÊN CỨU SINH Lê Thị Thủy MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lí do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục tiêu nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc của luận án. 5 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Tổng quan lý thuyết về đề tài đồng tính.

Đồng tính luyến ái dưới góc nhìn lịch sử - xã hội. Giới thuyết về một số khái niệm được sử dụng trong luận án. Một số cơ sở lý thuyết liên quan đến đề tài luận án. Lịch sử sáng tác về đề tài đồng tính trong văn học thế giới và Việt Nam .Đề tài đồng tính – “người quen muôn năm cũ” của văn học nhân loại.

Những tự sự đồng tính trong văn xuôi Việt Nam đầu thế kỷ XX đến nay : “từ hình thức ngụy trang đến các tự thuật thú nhận”. Tình hình nghiên cứu, phê bình văn xuôi đề tài đồng tính ở Việt Nam. Những công trình nghiên cứu mang tính lược thuật, tổng quan về đề tài đồng tính 31 1. Những công trình nghiên cứu trên đối tượng tác giả, tác phẩm đơn lập.

36 Tiểu kết chương 1. 41 CHƯƠNG 2: VĂN XUÔI VIỆT NAM VIẾT VỀ ĐỒNG TÍNH TỪ ĐẦU THẾ KỶ XX ĐẾN ĐỔI MỚI. Đồng tính trong văn xuôi từ góc nhìn sinh thái hành vi. Sinh thái hành vi – cách tiếp cận trực quan với vấn đề đồng tính .Những biểu hiện sinh thái hành vi trong văn xuôi viết về đồng tính.

Cảm quan đồng tính hay đồng tính trong văn xuôi dưới khía cạnh tâm lý. Tâm lý, cảm xúc như một yếu tố phức tạp của tình trạng đồng tính. Xuân Diệu và những ẩn dụ về xúc cảm đồng giới trong văn xuôi. 60 Tiểu kết chương 2.

69 CHƯƠNG 3: VĂN XUÔI ĐỀ TÀI ĐỒNG TÍNH VIỆT NAM TỪ ĐỔI MỚI ĐẾN NAY. Xã hội Việt Nam từ sau Đổi mới với sự hình thành một bộ phận văn chương mang tiếng nói thiểu số. Văn xuôi đề tài đồng tính từ sau Đổi mới đến nay: đặc điểm nổi bật và trường hợp điển hình. Một vài đặc điểm cơ bản của văn xuôi về đồng tính ở Việt Nam sau 1986.

Bùi Anh Tấn – “người viết sâu nhất và nhiều nhất về giới LGBT”. 97 Tiểu kết chương 3. 114 CHƯƠNG 4: TIẾP NHẬN VĂN XUÔI ĐỀ TÀI ĐỒNG TÍNH VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH ĐƯƠNG ĐẠI. Văn xuôi đồng tính với tâm lý kỳ thị đồng tính trong xã hội Việt Nam.

Về tâm lý kỳ thị đồng tính. Nhận diện tâm lý kỳ thị đồng tính qua tiếp nhận văn xuôi đồng tính Việt Nam 119 4. Văn xuôi đồng tính trong quan hệ với thị trường và các hoạt động văn hóa liên quan. “Mỹ văn”, “văn học thị trường”, “văn học đại chúng”: những thay đổi trong quan niệm.

Văn xuôi đồng tính trong quan hệ với các hoạt động văn hóa liên quan. Đọc/phê bình văn học đồng tính trong không gian trường học. Văn chương đồng tính và “vùng cấm” trong văn học nhà trường. Giảng dạy văn chương đồng tính: từ thế giới nhìn về Việt Nam.

141 Tiểu kết chương 4. 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 PHẦN PHỤ LỤC.

Lí do chọn đề tài a. Trong khoảng hơn mười năm trở lại đây, tình dục đồng giới trong xã hội Việt Nam (và trước đó lâu hơn nữa ở các nước phương Tây) đã không còn là vấn đề xa lạ, gây choáng, “shock” cho dư luận. Kể từ mốc sự kiện Stonewall tháng 6/1969 ở Mỹ, cho tới nay, trên khắp hành tinh, đã diễn ra biết bao nhiêu cuộc đấu tranh lớn nhỏ cho quyền bình đẳng của người đồng tính; và một sự thật không thể phủ nhận là xu hướng bình thường hóa tình dục cũng như hôn nhân đồng tính càng ngày càng phổ biến hơn. Văn học, với tư cách là tiếng nói của thời đại, nhanh chóng vượt qua sự e dè để xem đề tài đồng tính như một thành phần tất yếu, mạnh dạn phơi mở những ngõ ngách khuất lấp của cộng đồng LGBT (Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender) trước thế giới.

Từ chỗ phải cầu viện đến những hình thức ngụy trang trong quá khứ, văn chương đồng tính đã dám công khai thể hiện, thậm chí có giai đoạn còn tỏ ra áp đảo trên phương diện đề tài. Đề tài đồng tính trong văn học Việt Nam có thể nói là một “người lạ quen biết” bởi theo một số nhà nghiên cứu, nó đã manh nha từ trong lòng nền văn học dân gian. Tuy vậy, vì nhiều lý do (chủ yếu bởi chế định văn hóa phương Đông và ảnh hưởng của lễ giáo phong kiến), đề tài này vẫn chưa được đánh giá thỏa đáng. Nhiều nhà chuyên môn còn lưỡng lự khi nhận định liệu có nên coi văn học viết về đồng tính là một dòng văn học hay không.

Điều này cũng có nguyên do của nó. Thứ nhất, đây là một đề tài mới; số lượng tác phẩm viết về đồng tính không nhiều trong tương quan so sánh với các đề tài văn học khác (đề tài chiến tranh, đề tài nông thôn.), và trong số không nhiều ấy, đôi khi lại lẫn vào những tác phẩm chưa thật sự có giá trị văn học cao. Thứ hai, phát triển trong bối cảnh cơ chế thị trường, bị xếp vào dòng văn chương thị trường nên văn học về đồng tính thường bị xem nhẹ. Tuy nhiên, đồng tính đã, đang và sẽ trở thành một phần tất yếu của đời sống đương đại, cho dù người đời có nói gì, làm gì.

Vì thế, thiết nghĩ thay vì quay lưng và đối xử ghẻ lạnh, chúng ta nên bình tĩnh nhìn nhận, đánh giá để đặt văn học đồng tính vào đúng vị trí của nó. Chỉ ở một tâm thế bình thản, khách quan, chúng ta mới nhận ra 1 một thực tế là: cho dù đã có những nỗ lực khẳng định mình, văn học liên quan đến đề tài đồng tính cần những bứt phá để thoát khỏi định kiến bấy lâu vẫn coi nó như một đề tài câu khách dung tục. Đương nhiên, để có những tác phẩm lay động được tâm thức người đọc cho dù họ là dị tính hay đồng tính không chỉ phụ thuộc vào tài năng của nhà văn mà còn do nhu cầu và nhận thức của độc giả. Gần đây, trong giới trẻ, đặc biệt là đối tượng học sinh trung học và sinh viên đại học rộ lên phong trào đọc và yêu thích loại tiểu thuyết Đam mỹ (Damei, Tanbi) vốn có nguồn gốc từ Yaoi (tiểu thuyết dành cho nữ giới tập trung vào chủ đề mối quan hệ đồng tính nam lãng mạn thường được viết bởi các tác giả nữ của Nhật Bản).

Trái với nhiều người lầm tưởng, Đam mỹ hay Yaoi hoàn toàn không chung dòng với văn học đồng tính theo nghĩa nghiêm cẩn nhất của khái niệm này. Với đặc trưng cơ bản nhất là tính nhại và sự phát triển tự phát, các tiểu thuyết Đam mỹ say sưa mô tả thứ tình yêu đồng tính đậm mùi sắc dục. Những khuyến cáo về tình trạng xuống cấp của văn hóa đọc, thị hiếu độc giả ngày càng bị tầm thường hóa bởi các ấn phẩm kiểu Yaoi, Damei cũng chính là một trong những lý do để chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu, với mong muốn đề tài sẽ có ích trong việc định hướng cho sự tiếp nhận, phân biệt và đánh giá các tác phẩm thuộc/về đề tài đồng tính hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Luận án nghiên cứu các tác phẩm văn học Việt Nam hiện đại (đã xuất bản) loại hình tự sự thuộc hai phương thức chính là ký và hư cấu, bao gồm truyện ngắn, tiểu thuyết, hồi ký, bút ký, tự truyện.

liên quan đến đề tài đồng tính (xin xem phần Phụ lục 1). Những tác phẩm ra đời trước thời kỳ Đổi mới, do chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh xã hội nên sự đề cập thường không trực diện, vấn đề luyến ái đồng tính thường được viết dưới dạng những uyển ước, những cảm quan đồng tính thay vì hành vi đồng tính. Vì thế Luận án chọn lối nghiên cứu trường hợp như một cách thức tiếp cận tối ưu. Những tác phẩm thuộc bộ phận văn học đô thị miền Nam, tác phẩm của những nhà văn người Việt ở hải ngoại cũng như các tác phẩm của bộ phận văn học 2 mạng chỉ được nhắc đến như một kênh thông tin tham khảo giúp làm sáng tỏ thêm cho các kết luận khoa học chứ không phải là đối tượng khảo sát chính của Luận án.

Chúng tôi bắt đầu với mốc những năm đầu thế kỷ XX - được xem là thời điểm khởi đầu của văn học Việt Nam hiện đại. Dấu ấn Đổi mới năm 1986 được sử dụng như một thời điểm phân chia mang tính tương đối giúp người đọc dễ hình dung ra sự vận động, thay đổi của bản thân đối tượng được khảo sát. Mục tiêu nhiệm vụ nghiên cứu - Mục tiêu thực tiễn: Tìm kiếm, thống kê, khảo sát trên những tư liệu đã được công bố, dịch thuật để tìm ra những tác phẩm văn xuôi Việt Nam trong giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến thời điểm hiện tại có liên quan đến đề tài, vấn đề đồng tính luyến ái.