Dư báo trong văn xuôi tự sự trung đại việt nam nội dung và phương thức thể hiện

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI TRẦN THỊ THANH NHỊ Dù B¸O TRONG V¡N XU¤I Tù Sù TRUNG §¹I VIÖT NAM: NéI DUNG Vµ PH¦¥NG THøC THÓ HIÖN Chuyên ngành: Văn học Việt Nam (Trung đại) Mã số: 62.21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC 1. TRẦN NGỌC VƢƠNG 2. VŨ THANH HÀ NỘI, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tác giả luận án xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng mình. Những kết quả, số liệu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trên bất cứ tài liệu nào.

Tôi xin chịu trách nhiệm hoàn toàn về công trình nghiên cứu của mình. Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Tác giả luận án Trần Thị Thanh Nhị LỜI CẢM ƠN Trong một ngày hè rực rỡ, ý tưởng đề tài đã đến, quyến rũ, hấp dẫn và khiêu khích, “bắt” tôi nhất định phải chọn lấy nó, nhưng có lẽ, đó không phải là một “tình yêu sét đánh”, thực ra, nó đã đến bên tôi thật âm thầm từ lúc nào. Ánh sáng hài hoà, rõ nét của ngày hè chói lọi ấy như đã được bắt đầu từ những vệt mờ sáng, từ những ngày niên thiếu, tôi đã bị thu hút, cám dỗ bới những sách như Kinh Dịch, tướng số, tử vi trên giá sách của ông ngoại, rồi sau đó là những công trình nghiên cứu phân tâm học về giấc mơ của Freud. Sự lựa chọn đề tài có gì đó như là định mệnh.

Trong suốt chặng đường tìm thấy, nắm bắt, chiêm ngưỡng và làm lộ rõ giá trị của nó, có những phút giây tôi cảm thấy hưng phấn kì lạ, như được quay trở lại quá khứ, thầm thì trò chuyện cùng cổ nhân, một nền văn hoá nào đó đã bị ẩn lấp, phủ bụi của không gian và thời gian bất chợt rực sáng huy hoàng khiến tôi sửng sốt. Nhân duyên có hội hợp thì quả trái mới tựu thành. Luận án từ lúc sơ khởi cho đến lúc đi hết chặng đường, lộ ra như khuôn mặt của người thiếu nữ cởi bỏ lớp mạng che, không chỉ là sự nỗ lực của cá nhân tôi, mà là nhân duyên, kết quả của sự hỗ trợ của nhiều cá nhân và tập thể dưới nhiều vai trò khác nhau. Isaac Newton đã từng nói: “Nếu tôi nhìn thấy được xa hơn là bởi vì tôi được đứng trên vai những người khổng lồ”.

Quả thực như vậy, không biết tôi đã đi xa đến đâu, nhưng hẳn đã rất xa so với điểm xuất phát ban đầu, lúc tôi chưa được gặp những người thầy đáng kính. Đầu tiên, tôi xin được bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đến GS. Trần Ngọc Vương và PGS. Trần Ngọc Vương là người thầy mà tôi luôn ngưỡng mộ, trân trọng và tin cậy.

Nhờ duyên hạnh ngộ với thầy mà tôi được khám phá, chiêm ngưỡng những vùng đất thoáng đãng, mới mẻ, rộng rãi, đầy tiềm năng và giàu có của khoa học. Những ý tưởng gợi dẫn “đắt giá” của thầy giống như ngọn đuốc, sợi dây và mũi tên dẫn dắt, cho tôi những suy tưởng, trải nghiệm tuyệt vời để khám phá, thực hiện, hoàn thành luận án. Tôi cảm thấy may mắn vì không chỉ được đứng trên vai một mà những hai “người khổng lồ”. Vũ Thanh với tôi không chỉ là một người thầy mà tôi luôn tự hào còn là một người đồng hành, người bạn, người thân.

Thầy là người dẫn dắt tận tình, trách nhiệm và đầy khoa học cho tôi trong suốt quá trình làm luận án. Việc thầy luôn yêu cầu cao về sự chỉn chu, nghiêm cẩn trong công việc; việc thử thách bằng cách đề ra những mức độ triển khai ngày càng khó hơn qua các bản thảo; việc đưa ra sự gợi ý, hướng dẫn của thầy và những nguồn tư liệu phong phú mà thầy cung cấp đã làm cho luận án của tôi trong những ngày đầu tiên còn đầy những sự xù xì, thô ráp, nay đã sáng rõ, đẹp dần lên và hoàn thiện theo một mức nào đó theo chủ kiến của riêng tôi. Không những vậy, những lời động viên, khích lệ của thầy đã tạo cho tôi sức mạnh để vượt qua những chặng đường khó khăn nhất. Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo trong bộ môn Văn học Việt Nam, các thầy cô giáo trong Khoa Ngữ văn và Phòng Sau đại học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã cho tôi cơ hội tiếp xúc, làm việc với những chuyên gia đầu ngành, đồng thời cũng đã có những nhận xét, phản hồi, đóng góp quan trọng giúp cho những ý tưởng tôi triển khai trong đề tài trở nên mạch lạc, sáng rõ.

Bằng tất cả những tình cảm và sự tri ân, tôi muốn được thể hiện sự biết ơn chân thành và sâu sắc đến Khoa Ngữ văn và quý các thầy cô trong Khoa Ngữ văn Trường Đại học Sư phạm Huế. Trong thời gian làm luận án, tôi không những được Khoa Ngữ văn Trường Đại học Sư phạm Huế tạo mọi điều kiện thuận lợi mà tôi đã nhận được rất nhiều sự hỗ trợ, khích lệ, động viên nhiều mặt từ phía những đồng nghiệp. Sự giúp đỡ đó đã khiến tôi cảm thấy mình được khám phá, sáng tạo, được cống hiến, chia sẻ, và được ghi nhận. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến PGS.

Nguyễn Thị Bích Hải – người luôn dành cho tôi sự ưu ái đặc biệt, bất cứ lúc nào, bất cứ nơi đâu, cũng sẵn lòng dành thời gian quý báu của mình cho những vấn đề tôi còn khúc mắc. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến bạn bè, gia đình, người thân - những người thân yêu, gần gũi nhất trong cuộc đời, đã luôn ở bên tôi, cả những lúc vui sướng và cả những lúc buồn đau; trong những lúc thảnh thơi, thưởng ngoạn và cả trong nhọc nhằn, vất vả. Sự động viên, khuyến khích, sự có mặt của bạn bè, gia đình, người thân không những giống như mặt đất, là điểm tựa cho tôi được an yên, vững chắc, như ngọn lửa nhen nhóm lên trong tôi bao cảm hứng, nhiệt huyết, say mê để tôi theo đuổi ước mơ, mà còn như đôi cánh vững cho tôi được bay lượn trong một không gian, bầu trời đầy ánh dương, tràn trề niềm tin và tình yêu. Trong suốt chặng hành trình vừa qua, tôi đã gặt hái cho riêng mình, không chỉ là sự hoàn thành công việc tốt đẹp mà còn nhiều giá trị khác, đó là nhờ sự hội duyên kì diệu! “Đạo khả đạo, phi thường đạo, danh khả danh phi thường danh” (Lão Tử), ngôn ngữ không thể diễn tả hết sự tri ân, nhưng tận sâu trong tận đáy lòng, tôi luôn trân trọng và khắc sâu những những tình cảm thương quý và sự giúp đỡ vô giá mà quý thầy cô, bạn bè, gia đình, người thân đã dành cho.

Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Tác giả luận án Trần Thị Thanh Nhị BẢNG CHỮ VIẾT TẮT STT TÊN ĐẦY ĐỦ CHỮ VIẾT TẮT 1 Các phương thức dự báo CPTDB 2 Công dư tiệp kí CDTK 3 Đại Việt sử kí toàn thư ĐVSKTT 4 Hoàng Lê nhất thống chí HLNTC 5 Nam ông mộng lục NÔML 6 Nam triều công nghiệp diễn chí NTCNDC 7 Tang thương ngẫu lục TTNL 8 Thiền uyển tập anh TUTA 9 Truyền kì mạn lục TKML 10 Truyền kì tân phả TKTP 11 Văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam VXTSTĐVN 12 Việt điện u linh VĐUL DANH SÁCH PHỤ LỤC STT TÊN PHỤ LỤC TRANG 1 Phụ lục 1: Các loại dự báo phổ biến và không phổ biến 169 2 Phụ lục 2: Bảng motif dự báo trong văn học dân gian thế giới 174 3 Phụ lục 3: Bảng motif dự báo trong văn học dân gian Việt Nam 194 4 Phụ lục 4: Các phương thức dự báo trong truyện Nôm khuyết danh 201 Phụ lục 5: Phân loại các phương thức dự báo trong văn xuôi tự sự 5 203 trung đại Việt Nam Phụ lục 6: “Nghiên cứu hiện tượng dự báo thông qua tiếp xúc với thế giới siêu nhiên trong Lên đồng (Khảo sát trong văn xuôi tự sự trung 228 đại Việt Nam)” Phụ lục 7: “Nhân vật Cao Biền trong văn học Việt Nam từ góc nhìn 6 241 văn hoá phong thuỷ” Phụ lục 8: “Vấn đề ma thuật, bùa chú trong các phương thức dự báo 7 254 (Khảo sát trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam)” Phụ lục 9: “Nhân vật trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam dưới góc 8 268 nhìn tướng thuật (Khảo sát trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam)” 9 Phụ lục 10: Bài thơ Cảnh tinh phú (Đào Sư Tích) 283 MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI.

Khái niệm dự báo và dự báo trong các nền văn hoá trên thế giới. Định nghĩa về dự báo, phương thức dự báo. Tổng quan về dự báo trên thế giới. Dự báo ở Việt Nam.

Cơ sở lí thuyết của đề tài. Cơ sở lí thuyết chung. Nghiên cứu văn học dưới góc nhìn văn hoá. Thi pháp học.

Lí thuyết nền tảng cho các phương thức dự báo và văn xuôi tự sự trung đại. Lí thuyết nền tảng cho các phương thức dự báo. Văn xuôi tự sự trung đại - Tên gọi và sự phân loại. Tổng quan tình hình nghiên cứu về dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam.

21 Tiểu kết Chương 1. CÁC TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH VÀ VẤN ĐỀ NHẬN DIỆN, PHÂN LOẠI DỰ BÁO TRONG VĂN XUÔI TỰ SỰ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM. Các tiền đề hình thành dự báo trong văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam. Lịch sử, xã hội, văn hoá.

Lịch sử, xã hội. Nguồn mạch văn học dân gian. Truyền thống dự báo trong văn học Trung Quốc. Những yếu tố nội tại của văn học trung đại.

Nhận diện, phân loại dự báo trong văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại. Nhận diện, phân loại dự báo theo hình thức, kĩ thuật dự báo. Tiếp xúc với thế giới siêu nhiên. Xem Kinh Dịch, tử vi.

Phong thuỷ, trạch cát. Thái ất, lục nhâm, độn giáp. Nhận diện phân loại dự báo theo nội dung, chủ đề dự báo. Dự báo cho cá nhân.

Dự báo cho cộng đồng, quốc gia. 62 Tiểu kết Chương 2. GIÁ TRỊ NỘI DUNG TƢ TƢỞNG, VĂN HOÁ CỦA DỰ BÁO TRONG VĂN XUÔI TỰ SỰ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM. Dự báo phản ánh hiện thực xã hội thời trung đại.

Cuộc sống người dân, khoa cử, quan trường. Mối quan hệ giữa thần quyền và vương quyền .