Nghiên cứu văn chương khoa cử trong thi hội triều Nguyễn - Đinh Thanh Hiếu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _________ ĐINH THANH HIẾU VĂN CHƢƠNG KHOA CỬ TRONG THI HỘI, THI ĐÌNH TRIỀU NGUYỄN LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM Hà Nội - 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _________ ĐINH THANH HIẾU VĂN CHƢƠNG KHOA CỬ TRONG THI HỘI, THI ĐÌNH TRIỀU NGUYỄN Chuyên ngành: Hán Nôm Mã số: 62 22 40 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. Trần Ngọc Vƣơng Hà Nội - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dƣới sự hƣớng dẫn của ngƣời hƣớng dẫn khoa học. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Luận án đã đƣợc nghiên cứu nghiêm túc, cầu thị.

Kết quả của các nhà nghiên cứu đi trƣớc đã đƣợc tiếp thu một cách trung thực, cẩn trọng, có trích nguồn dẫn trong luận án. Hà Nội, ngày 10 tháng 4 năm 2018 Tác giả luận án Đinh Thanh Hiếu LỜI CẢM ƠN Luận án đƣợc hoàn thành dƣới sự hƣớng dẫn khoa học của GS. Trần Ngọc Vƣơng. Xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Thầy! Xin trân trọng cảm ơn các nhà khoa học trong Hội đồng chấm luận án các cấp đã thẩm định, nhận xét, góp ý để luận án đƣợc hoàn thiện! Xin thành tâm tri ân các Thầy Cô và bạn bè, đồng nghiệp đã chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án! Hà Nội, ngày 10 tháng 4 năm 2018 Tác giả luận án Đinh Thanh Hiếu MỤC LỤC Trang Lời cam đoan Lời cảm ơn Mục lục 1 Danh mục các chữ viết tắt 3 MỞ ĐẦU 4 1.

Lý do chọn đề tài 4 2. Mục tiêu khoa học 5 3. Đối tƣợng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu 5 4. Phƣơng pháp nghiên cứu 6 5.

Đóng góp mới của luận án 7 6. Cấu trúc của luận án 7 Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN VÀ XÁC ĐỊNH NHỮNG LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU CHỦ YẾU CỦA LUẬN ÁN 8 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 8 1.

Xác định những lĩnh vực nghiên cứu chủ yếu của luận án 23 Tiểu kết chƣơng một 27 Chƣơng 2. HỆ THỐNG VĂN BÀI THI HỘI, THI ĐÌNH TRIỀU NGUYỄN 28 2. Khái quát về tình hình văn bản hệ thống văn bài thi Hội, thi Đình triều Nguyễn 28 2. Văn bản văn bài thi Hội triều Nguyễn 29 2.

Văn bản văn bài thi Đình triều Nguyễn 36 2. Nhận xét chung về tình hình văn bản hệ thống văn bài thi Hội, thi Đình triều Nguyễn 38 2. Khái quát về thể chế và văn thể thi Hội, thi Đình triều Nguyễn 40 2. Xác lập thể chế thi Hội, thi Đình triều Nguyễn 40 2.

Khái quát về văn thể thi Hội, thi Đình triều Nguyễn 43 2. Văn thể khoa cử từ góc nhìn tiêu chí tuyển chọn nhân tài 53 Tiểu kết chƣơng hai 59 Chƣơng 3. TRƢỜNG KINH NGHĨA VÀ TRƢỜNG VĂN SÁCH 60 3. Trƣờng kinh nghĩa 60 3.

Kinh nghĩa trong thi Hội triều Nguyễn 60 1 3. Vấn đề rèn tập kinh nghĩa trong khoa cử triều Nguyễn 77 3. Công dụng của trƣờng kinh nghĩa trong khoa cử 78 3. Trƣờng văn sách 82 3.

Thể thức văn sách đạo trong thi Hội triều Nguyễn 82 3. Thể thức văn sách thi Đình triều Nguyễn 85 3. Vấn đề rèn tập văn sách trong khoa cử triều Nguyễn 95 3. Công dụng của trƣờng văn sách trong khoa cử 98 Tiểu kết chƣơng ba 100 Chƣơng 4.

TRƢỜNG THƠ PHÚ VÀ TRƢỜNG “TỨ LỤC” 101 4. Trƣờng thơ phú 101 4. Thơ trong thi Hội triều Nguyễn 101 4. Phú trong thi Hội triều Nguyễn 111 4.

Vấn đề rèn tập thơ phú trong khoa cử triều Nguyễn 121 4. Công dụng của trƣờng thơ phú trong khoa cử 124 4. Trƣờng “tứ lục” 126 4. Chiếu trong thi Hội triều Nguyễn 127 4.

Chế trong thi Hội triều Nguyễn 132 4. Biểu trong thi Hội triều Nguyễn 136 4. Luận trong thi Hội triều Nguyễn 141 4. Vấn đề rèn tập văn tứ lục trong khoa cử triều Nguyễn 148 4.

Công dụng của trƣờng “tứ lục” trong khoa cử 151 Tiểu kết chƣơng bốn 153 KẾT LUẬN 154 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 157 TÀI LIỆU THAM KHẢO 158 PHỤ LỤC 2 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ĐHQGHN: Đại học Quốc gia Hà Nội KHXH: Khoa học Xã hội NXB: Nhà xuất bản TPHCM: Thành phố Hồ Chí Minh Tr: Trang TVQG: Thƣ viện Quốc gia VNCHN: Viện Nghiên cứu Hán Nôm 3 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong số các công trình nghiên cứu về giáo dục và khoa cử tại Việt Nam đã công bố thì các công trình nghiên cứu về chế độ khoa cử có xu hƣớng áp đảo so với các công trình nghiên cứu về văn chƣơng khoa cử, do vậy hẳn nhiên việc bổ khuyết là cần thiết. Trong lịch sử khoa cử Việt Nam, triều Nguyễn là một giai đoạn khoa cử Nho học phát triển thịnh đạt, tƣơng đối lâu dài và liên tục. Trong điều kiện tƣ liệu hiện còn, cũng chỉ có triều Nguyễn là còn lƣu trữ đƣợc đầy đủ và phong phú nhất hệ thống văn bài thi qua các khoa thi, với đầy đủ các thể văn khoa cử.

Về cơ bản, chế độ thi cử và thể tài văn chƣơng khoa cử triều Nguyễn đƣợc kế thừa từ các triều đại trƣớc. Mặt khác, những biến động về chính trị - xã hội nảy sinh dƣới triều Nguyễn là chƣa từng có trong lịch sử chế độ chuyên chế, nó đã có những tác động lên thể chế và văn chƣơng khoa cử, tạo nên bức tranh đa sắc mầu trong lịch sử văn chƣơng khoa cử Việt Nam. Vì vậy, nghiên cứu văn chƣơng khoa cử triều Nguyễn là một điểm nhìn quan trọng để từ đó có thể xem xét toàn bộ văn chƣơng khoa cử Việt Nam. Thi Hội và thi Đình là những kỳ thi cấp quốc gia do triều đình chủ trì, tập trung khảo thí các sĩ tử ƣu tú nhất trong toàn quốc để chọn lựa học vị đại khoa.

Có thể xem hệ thống văn bài thi Hội, thi Đình là tiêu biểu nhất, thể hiện đầy đủ nhất thể thức của toàn bộ các thể văn khoa cử. Ngoại trừ các kỳ võ cử, khoa cử Việt Nam nói chung và khoa cử triều Nguyễn nói riêng là khoa cử văn chƣơng. Ở một chừng mực nào đó, có thể nói văn chƣơng là hạt nhân của chế độ khoa cử. Khoa cử nhằm mục đích phát hiện nhân tài và tuyển chọn quan chức, mà công cụ sử dụng là văn chƣơng.

Các triều đại chuyên chế muốn xây dựng nền “văn trị文治” đã “dĩ văn thủ sĩ以文取士” (dùng văn chọn sĩ) để thực thi chế độ “văn quan trị quốc文官治國” (quan văn trị nƣớc). Do vậy, văn chƣơng khoa cử là loại văn chƣơng mang nhiều tính đặc thù. Các triều đại đã đúc kết, chọn lựa những thể văn dùng trong khoa cử sao cho qua đó thí sinh có thể thể hiện tối đa phẩm chất và năng lực, phù hợp với yêu cầu tuyển chọn bộ máy thừa hành và sử dụng thuận tiện trong khoa trƣờng. Khoa cử với nội dung chọn sĩ bằng văn chƣơng nhƣ thế đã hƣớng sự học của xã hội vào bồi dƣỡng và rèn tập văn chƣơng.

Để quyết khoa, sĩ nhân đều phải tăng cƣờng kỹ năng sáng tác và thuần thục các thể loại văn học. Số đông kẻ sĩ, trí thức, nòng cốt của lực lƣợng sáng tác văn học tiến thân bằng khoa cử, gắn bó với khoa trƣờng. Không khí coi trọng văn 4 chƣơng phổ khắp trong toàn xã hội. Nó có ảnh hƣởng qua lại và tác động đến sáng tác văn học và các hoạt động trƣớc thƣ lập ngôn khác.

Ở thời hiện đại, với góc nhìn có thể không đồng đẳng, văn chƣơng khoa cử thƣờng bị đánh giá là khuôn sáo, gò bó, trống rỗng, ít giá trị, thậm chí bị coi là tiêu biểu cho sự hủ lậu…Nhƣng một bộ phận văn chƣơng đã tồn tại trên dƣới một nghìn năm, đƣợc chính quyền sử dụng nhƣ khuôn thƣớc nhằm xem xét đức (phẩm chất) và năng (tài năng) của trí thức, đƣợc hầu hết sĩ nhân miệt mài rèn tập thì đƣơng nhiên phải có tính hợp lý và giá trị tự thân của nó. Tình trạng “thứ văn chƣơng ngày xƣa trẻ con cũng đều rèn tập thì ngày nay có khi ngƣời bạc đầu cũng không chấm câu nổi” [362, tr 1] là thực tế và đáng tiếc trong văn hóa và học thuật. Văn chƣơng khoa cử thực chất là gì, rèn tập ra sao, tiếp cận bằng cách nào và lấy gì làm tiêu chí để đánh giá văn chƣơng khoa cử, công dụng của nó trong thể chế khoa cử… là những câu hỏi mà muốn trả lời cần có sự khai thác, dịch thuật và nghiên cứu nghiêm túc, cũng nhƣ sự “thể nhập, hội thông, trầm tiềm” về văn hoá đến độ. Có thể nói, khoa cử và văn bài khoa cử nhƣ một thứ trầm tích văn hoá cần có cách khai thác.

Đến thời điểm hiện tại, có thể đã có một độ lùi cần thiết để nhìn nhận lại, đánh giá lại những vấn đề đó. Cho đến nay, văn chƣơng khoa cử vẫn còn khá xa lạ với số đông độc giả, kể cả những nhà nghiên cứu. Rõ ràng có một sự đứt gãy về văn hoá. Việc cố gắng, dù là nhỏ bé để có thể hy vọng nối lại phần nào sự đứt gãy đó chắc chắn là một việc làm có ý nghĩa.

Đó là lý do lựa chọn đề tài, cũng là tính cấp thiết và ý nghĩa thực tiễn của đề tài luận án “Văn chƣơng khoa cử trong thi Hội, thi Đình triều Nguyễn”. Mục tiêu khoa học Trên cơ sở trực tiếp khảo sát nguồn tƣ liệu Hán Nôm, luận án nghiên cứu văn chƣơng khoa cử qua hệ thống văn bài thi trong khoa cử đại khoa (thi Hội, thi Đình trong khoa thi Tiến sĩ) của triều Nguyễn, tập trung làm rõ “tứ trƣờng văn thể”1 (kinh nghĩa, văn sách, thơ phú, “tứ lục”) của khoa cử triều Nguyễn, qua đó góp phần nhận chân diện mạo của văn chƣơng khoa cử, đặt trong mối quan hệ với những yêu cầu tuyển dụng quan chức của thể chế chuyên chế. Đối tƣợng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu văn chƣơng khoa cử triều Nguyễn qua hệ thống văn bài thi Hội và thi Đình trong khoa thi Tiến sĩ văn của triều Nguyễn hiện còn lƣu trữ đƣợc.

1 Trong chế độ khoa cử, mỗi khoa thi đƣợc tổ chức thành nhiều kỳ thi, gọi là trƣờng (ba trƣờng hoặc bốn trƣờng tùy theo chế độ quy định). Mỗi trƣờng thi một hoặc một số thể văn.