Thơ lục bát từ truyền thống đến hiện đại - Luận án TS Trần Văn Trọng - ĐH QGHN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------- TRẦN VĂN TRỌNG THƠ LỤC BÁT TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN ĐẠI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2017 i ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------- TRẦN VĂN TRỌNG THƠ LỤC BÁT TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN ĐẠI Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 62 22 01 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS LÝ HOÀI THU HÀ NỘI - 2017 ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án TRẦN VĂN TRỌNG iii LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.

TS Lý Hoài Thu, người đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này. Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội và các thầy giáo, cô giáo đã tận tình giảng dạy, hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu tại Nhà trường. Tôi xin chân thành cảm ơn Học viện Phật giáo Việt Nam tại Hà Nội, cơ quan đã cử tôi đi học và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để tôi hoàn thành luận án này. Đồng thời tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, bạn bè đồng môn, phật hữu, những người đã ủng hộ, động viên, giúp đỡ tôi trong thời gian học tập và làm luận án Tiến sĩ.

Hà Nội, ngày 25 tháng 9 năm 2017 Tác giả luận án TRẦN VĂN TRỌNG iv MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài ………………………………………………………………. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu ……………………………………………………. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu …………………………………………….

Phương pháp nghiên cứu …………………………………………………………. Đóng góp mới của luận án …………………………………………………. Cấu trúc luận án ………………………………………………………………………. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Vấn đề thể loại và thể lục bát …………………………………………………. Thể loại nói chung và thơ nói riêng ……………………………………. Các thể thơ và thể lục bát ……………………………………………………. Tình hình nghiên cứu thơ lục bát …………………………………………….

Nghiên cứu các vấn đề chung của thơ lục bát ………………………. Nghiên cứu các hiện tượng, tác giả, tác phẩm, phong cách tiêu biểu của thơ lục bát………………………………………………………………………. Nghiên cứu về truyền thống và hiện đại trong thơ lục bát ………. THƠ LỤC BÁT - LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN, ĐẶC TRƢNG THỂ LOẠI 2.

Lịch sử hình thành, phát triển thể lục bát ……………………………. Nguồn gốc, sự hình thành thể lục bát …………………………………. Các giai đoạn phát triển của thể lục bát ……………………………. Đặc trưng thể loại của thơ lục bát ……………………………………….

Cấu trúc hình thức thể lục bát …………………………………………. Biến thể lục bát …………………………………………………………………. GIÁ TRỊ CỦA THƠ LỤC BÁT TRUYỀN THỐNG 3. Khái luận về truyền thống và giá trị truyền thống trong thơ ……….

Khái niệm truyền thống và truyền thống văn học ……………………. Truyền thống trong thơ và những giá trị truyền thống trong thơ Việt Nam …………………………………………………………. Thơ lục bát truyền thống - những giá trị cốt lõi ………………………. Giá trị hiện thực, tinh thần yêu nước, nhân đạo và bản sắc văn hoá dân tộc ………………………………………………….

Nghệ thuật biểu hiện đậm chất dân gian ………………………………. Thơ lục bát truyền thống - những trường hợp điển hình ……………. Lục bát ca dao, dân ca ……………………………………………………………. Lục bát truyện thơ Nôm ……………………………………………………….

Lục bát kinh sách Phật giáo ………………………………………………. Lục bát Truyện Kiều …………………………………………………………. Lục bát Lục Vân Tiên …………………………………………………………. TIẾP BIẾN CỦA THƠ LỤC BÁT HIỆN ĐẠI 4.

Khái luận về hiện đại, tiếp biến truyền thống và hiện đại …………. Khái niệm hiện đại và tính hiện đại ………………………………………. Tiếp biến truyền thống và hiện đại ………………………………………. Thơ lục bát hiện đại - truyền thống và cách tân ………………….

Truyền thống và hiện đại trong nội dung phản ánh …………. Những cách tân về nghệ thuật biểu hiện ………………………………. Thơ lục bát hiện đại tiêu biểu ………………………………………………. Lục bát Thơ mới và Nguyễn Bính …………………………………….

Lục bát Tố Hữu …………………………………………………………………. Lục bát Bùi Giáng ………………………………………………………………. Lục bát Nguyễn Duy …………………………………………………………. Lục bát Đồng Đức Bốn …………………………………………………… .147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ……….151 TÀI LIỆU THAM KHẢO ………………………………………………………… .152 vi MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài 1. Thơ lục bát là thể thơ truyền thống của dân tộc Việt Nam. Nếu như người Trung Quốc có Đường thi, người Nhật có thơ Haikư, người Anh và người Italia tự hào vì có thơ Sonnet., thì chúng ta cũng có quyền tự hào vì có thơ lục bát. Nó từng được mệnh danh là “quốc phong”, “quốc túy” của thi pháp thơ Việt, là “quốc thi” của người Việt.

Đó là một trong những thể thơ đã có từ lâu đời, tồn tại và phát triển thông qua lời ăn, tiếng nói của cha ông ta truyền lại cho con cháu, qua tục ngữ, ca dao và qua các làn điệu dân ca ở khắp mọi miền đất nước. Có thể nói, ở đâu có văn hóa Việt Nam, ở đó có lục bát. Không thể thơ nào có khả năng bám sát đời sống của người dân Việt Nam như thơ lục bát. Thơ lục bát đã luôn được các thế hệ nhà thơ Việt Nam yêu mến và dành nhiều suy cảm để làm mới, hấp dẫn thông qua ngôn từ, nhạc điệu trong thơ.

Người Việt Nam ai cũng ít nhất một lần trong đời được nghe, được đọc, hoặc thuộc vài ba câu, vài ba bài thơ thuộc thể lục bát, thậm chí cũng có thể sáng tác một bài thơ lục bát. Lục bát có trong lời ru ngọt ngào của những người bà, người mẹ, êm đềm trong làn điệu ca dao, sắc nét trong hát xẩm ký. Lục bát có trong kho tàng thi ca nước Việt từ những câu nói có vần điệu, đến những câu hò điệu lý, câu hát giao duyên cho đến những tác phẩm văn học đồ sộ như Truyện Kiều (Nguyễn Du), Lục Vân Tiên (Nguyễn Đình Chiểu)., và kể cả trong những ý chỉ truyền thừa của đạo giáo, gia phả hay y thuật cũng đều có mặt của thơ lục bát. Trước đây, lục bát không được truyền dạy trong học đường và không có trong khoa cử.

Cho đến khi Truyện Kiều của Nguyễn Du ra đời và sau này là các nhà thơ tài danh khác, lục bát mới thật sự được công nhận là một thể thơ riêng biệt và rất đặc biệt của Việt Nam. Trên đường phát triển, lục bát đã từng bước hình thành niêm luật bằng - trắc, những quy định cho thể thơ này. Bao thế hệ các nhà thơ Việt Nam đều ít nhiều đã thử sức mình sáng tác những câu, những bài thơ lục bát. 1 Không ít người đã tìm được “lối đi” cho giọng thơ, chất thơ của riêng mình trong thể thơ này.

Thơ lục bát tưởng dễ mà không dễ làm vì nó có quy luật chặt chẽ. Cùng với sự vận động của đời sống xã hội, lục bát cũng có thêm sự phát triển mới. Thơ lục bát không những là thể thơ truyền thống đặc thù cho thi ca cổ truyền, mà đã trở thành một thể thơ giàu cảm xúc, có sức truyền cảm trong trào lưu thi ca hiện đại. Từ Tản Đà, Nguyễn Bính, Tố Hữu, Bùi Giáng, Nguyễn Duy, Đồng Đức Bốn,.

đến một số cây bút trẻ sau này, lục bát đã trở thành những tác phẩm mang phong cách hiện đại, là những tác phẩm “đóng đinh” trong sự nghiệp văn chương của họ. Được hình thành từ điều kiện văn hoá - lịch sử của dân tộc, vượt qua mọi khoảng cách của thời gian, không gian, sự sàng lọc trong văn hoá, văn học, lục bát như thứ “vàng mười” vẫn tồn tại để minh chứng cho sự bất diệt, trường tồn của tiếng Việt, tâm hồn Việt, văn hoá Việt. Từ những câu ca dao mộc mạc, ngọt ngào, tha thiết cho đến thơ hiện đại và đương đại, lục bát vẫn tồn tại và khẳng định được vị trí của mình trong nền văn học luôn vận động và biến đổi không ngừng để phù hợp với nhu cầu thẩm mỹ của con người. Nếu tâm hồn một dân tộc thường gửi trọn vào thi ca của dân tộc mình, thì lục bát là thể thơ mà phần hồn của dân Việt đã nương náu ở đó nhiều nhất, sâu nhất.

Có thể nói, người Việt sống trong bầu thi quyển lục bát. Dân ta nói vần nói vè chủ yếu bằng lục bát. Dân ta đối đáp giao duyên, than thân trách phận, tranh đấu tuyên truyền, trào lộng giải trí chủ yếu bằng lục bát. Và dân ta hát ru các thế hệ, truyền nguồn sữa tinh thần của giống nòi cho lớp lớp cháu con cũng chủ yếu bằng lục bát.

Thơ lục bát không chỉ là hồn của đất nước, hơi thở của thời đại, bóng dáng của lịch sử, mà sâu xa hơn nó chính là linh hồn con người non nước này, hồn cốt đời sống người Việt, nó lay động và cuốn hút con người bởi nó chính là tâm hồn, hình bóng của họ. Chính sự tích hợp hai phẩm tính truyền thống và hiện đại đã tạo nên giá trị lâu bền của lục bát trong địa lý thơ ca dân tộc. Nghiên cứu và tìm hiểu thơ lục bát một cách toàn diện, hệ thống để thấy được những cái hay, cái đẹp truyền thống và thấy 2 cả những sáng tạo mang màu sắc hiện đại của nó là một nhu cầu cấp thiết của tiến trình văn học Việt Nam, của đời sống dân tộc Việt Nam. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 2.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là thể thơ lục bát với các phương diện biểu hiện từ khi mới hình thành, qua các giai đoạn phát triển, cho đến hôm nay. Phạm vi nghiên cứu của luận án là các sáng tác tiêu biểu trong tiến trình vận động lịch sử của thơ lục bát. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục đích nghiên cứu: Đề tài hướng tới mục tiêu là phát hiện và khẳng định giá trị tư tưởng, giá trị thẩm mỹ của thơ lục bát truyền thống, sự tiếp biến của thơ lục bát hiện đại, các hiện tượng thơ, các nhà thơ, các phong cách thơ lục bát tiêu biểu.

Nhiệm vụ nghiên cứu: - Luận án làm sáng rõ những vấn đề lý luận cơ bản về thể loại và thể lục bát, nét độc đáo của thể lục bát trong các thể thơ, đồng thời phân tích, đánh giá các xu hướng nghiên cứu thơ lục bát trên các vấn đề chung, đặc biệt là vấn đề truyền thống và hiện đại.