Luận án Tiến sĩ: Thiên nhiên trong Văn học Phật giáo Lý Trần (Phạm Thu Hương)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------- PHẠM THỊ THU HƯƠNG THIÊN NHIÊN TRONG VĂN HỌC PHẬT GIÁO VIỆT NAM THỜI LÝ - TRẦN LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2023 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------- PHẠM THỊ THU HƯƠNG THIÊN NHIÊN TRONG VĂN HỌC PHẬT GIÁO VIỆT NAM THỜI LÝ - TRẦN Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 9229030.04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG: NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. Trần Nho Thìn PGS TS. Nguyễn Kim Sơn Hà Nội - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các tư liệu, nguồn trích dẫn trong luận án đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực.

Những kết luận trong luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào. Tác giả Phạm Thị Thu Hương LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Kim Sơn – người thầy hướng dẫn khoa học, người đã truyền dạy kiến thức và dõi theo quá trình thực hiện đề tài của tôi với những yêu cầu nghiêm cẩn cùng với sự khích lệ bao dung. Mỗi trang của luận án đều nhắc tôi về lòng tri ân với thầy, người đã truyền cảm hứng cho tôi luôn nỗ lực vượt qua những khó khăn trên con đường học tập cũng như trong cuộc sống. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn trân trọng tới các Thầy, Cô trong Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội – cơ sở đào tạo, đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu! Xin thành kính tri ân chư tôn thiền Đức và gửi lời cảm ơn tới quý đạo hữu Phật tử cùng gia đình đã động viên giúp đỡ để tôi hoàn thành bản luận án này! Tác giả Phạm Thị Thu Hương MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VĂN HỌC PHẬT GIÁO VÀ THIÊN NHIÊN TRONG VĂN HỌC PHẬT GIÁO LÝ - TRẦN. Vấn đề văn học Phật giáo Lý - Trần.

Về khái niệm “văn học Phật giáo Lý – Trần”. Văn học Phật giáo và văn học Phật giáo Thiền tông. Về khái niệm “thời Lý - Trần”. Vấn đề “thiên nhiên”, “thiên nhiên trong văn học”.

Vấn đề “thiên nhiên”. Thiên nhiên trong văn học. Thiên nhiên trong văn học Phật giáo và lịch sử nghiên cứu. Tính chất phức tạp trong nghiên cứu thiên nhiên của văn học Phật giáo 40 1.

Vấn đề các đặc ngữ của văn học Phật giáo. Vấn đề văn bản văn học Phật giáo. Vấn đề phương pháp phân tích, lý giải tác phẩm văn học Phật giáo. 46 Tiểu kết chương 1.

SƠN LÂM VỚI VAI TRÒ KHÔNG GIAN TU TẬP. Không gian tu tập sơn lâm của Phật giáo nguyên thủy. Không gian tu tập sơn lâm từ góc nhìn của giới nghiên cứu. Không gian tu tập sơn lâm được phản ánh qua kinh Phật.

Không gian tu tập sơn lâm của thiền sư thời Lý - Trần. Không gian tu tập sơn lâm qua thể loại văn khắc thời Lý - Trần. Chân dung thiền sư trong không gian tu tập sơn lâm qua các ghi chép về Tam Tổ Trúc Lâm. Chân dung các thiền sư trong không gian tu tập sơn lâm qua Thiền uyển tập anh.

Thơ ca về thiền sư giữa không gian tu tập sơn lâm. 78 Tiểu kết chương 2. THIÊN NHIÊN TRONG VĂN HỌC PHẬT GIÁO LÝ - TRẦN VỚI VAI TRÒ ẨN DỤ. Quan niệm bất lập văn tự và bất ly văn tự - cơ sở lý luận của việc sử dụng ẩn dụ.

Sử dụng phương thức ẩn dụ trong ngữ cảnh giao tiếp. Một số tư tưởng Phật học qua ẩn dụ bằng hình ảnh thiên nhiên. “Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm” (Kinh Kim Cương). Vạn pháp duy tâm tạo, nhất thiết duy tâm tạo (Kinh Hoa Nghiêm).

Tâm địa nhược không tuệ nhật tự chiếu (Bách Trượng Hoài Hải). Nhất thiết chư Pháp giai tòng tâm sinh (Nam Nhạc Hoài Nhượng). Minh tâm kiến tính, Kiến tính thành Phật. Một số tư tưởng khác của Phật giáo.

Nhân duyên thời tiết. An trú trong hiện tại. Tư duy nhất nguyên. Giác ngộ ngay trong thế gian.

Quan hệ ngôn – ý. Vô thường. Một số ẩn dụ trong kinh Phật .1 Sự tích Long nữ dâng châu lập tức thành Phật quả. Quan hệ giữa mục đích và phương tiện.

Một số đặc điểm của ẩn dụ thiên nhiên trong văn học Phật giáo Lý - Trần. Ẩn dụ dùng để khai mở trực giác người học Phật. Đa dạng nguồn của các hình ảnh ẩn dụ. Tính mới lạ và nghịch lý của các hình ảnh ẩn dụ.

118 Tiểu kết chương 3. HÌNH TƯỢNG THIÊN NHIÊN TRONG VĂN HỌC PHẬT GIÁO LÝ - TRẦN NHÌN TỪ CẢM XÚC THẨM MỸ. Một số vấn đề lý luận chung. Mối quan hệ giữa Thiền và Thơ.

Thiên nhiên trong chỉnh thể thế giới nghệ thuật tác phẩm. Khái niệm mỹ học và mỹ học văn học Phật giáo qua thơ Thiền. Một số phạm trù mỹ học Phật giáo qua hình tượng thiên nhiên trong thơ thiền Lý - Trần. Phạm trù Ngộ.

Phạm trù Tịch. Phạm trù Không. Phạm trù Tĩnh. 151 Tiểu kết chương 4.

165 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 169 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Thiên nhiên với tư cách là khách thể có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động sáng tạo văn học nghệ thuật. Khi Trúc Lâm đệ nhất tổ tuyên bố Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền thì sự vô tâm trước khách thể cũng chỉ là sự lựa chọn mang tính triết học - thẩm mỹ của Phật giáo Thiền tông.

Thiên nhiên trong văn học Phật giáo Lý - Trần vừa thể hiện mối quan hệ giữa chủ thể sáng tạo và khách thể phản ánh, vừa có những nét đặc trưng riêng, do đó có nhiều đóng góp cho lịch sử văn học. Điều này đã được nhiều nhà nghiên cứu khẳng định. Nguyễn Đăng Thục nhận định: “Một trong những kỹ thuật thẩm mỹ chính yếu tối căn bản làm nguồn sáng tạo nghệ thuật đạo học Thiền tông là Thiên nhiên hay Tự nhiên. Thiên nhiên là đối tượng của nghệ thuật đồng thời là cứu cánh của nghệ thuật, ngụ ở hai chữ Tạo hóa, vừa chỉ vào thế giới sự vật tạo ra và hóa đi, vừa chỉ vào cái thế lực sáng tạo, vừa là tạo vật vừa là hóa công” [130, 232].

Đặng Thai Mai viết: “Suốt mấy thế kỷ, nhiều thế hệ thi sĩ đã không ngừng khai thác tình cảm thiên nhiên như một ngọn nguồn vô tận… Cả một bầu không khí trong đó tâm hồn thi sĩ luôn luôn có thể tìm cho đời người những đường nét, những màu sắc hài hòa cùng với những tình tứ chân thật mà sâu rộng, và một ý vị say sưa mà trong trẻo” [72, 41]. Văn học Phật giáo thời Lý - Trần, một thời đại văn hóa Thiền tông đạt đến đỉnh cao, góp phần làm nên văn hóa Đại Việt rực rỡ. Trong nền văn học này, tràn ngập các yếu tố thiên nhiên trên các bình diện khác nhau. Thiên nhiên trong tư cách là không gian sống, tu hành của các Thiền sư, phản ánh văn hóa sơn lâm của thiền sư ở một thời kỳ lịch sử; các hình ảnh thiên nhiên đóng vai trò của những ẩn dụ sâu sắc, thú vị cho các tư tưởng, giáo lý Phật 4 giáo; thiên nhiên xuất hiện trong các bức tranh có tính hình tượng, thể hiện một phương thức chiếm lĩnh nghệ thuật đối với thế giới của tăng nhân và các trí thức có nhân duyên gắn bó với Phật học.

Hình ảnh thiên nhiên đóng vai trò ẩn dụ giúp các thi tăng Lý - Trần giải quyết vấn đề nan giải giữa chủ trương của Thiền tông bất lập văn tự và bất ly văn tự. Thiên nhiên sơn lâm vừa đóng vai trò của một đối tượng tự sự lại vừa nói lên quan niệm tu tập của Phật giáo Thiền tông Lý - Trần có những nét gần gũi Phật giáo nguyên thủy. Thiên nhiên được các tác giả văn học Phật giáo khắc họa thành những bức tranh có đủ cả không gian và thời gian mang dấu ấn của quan niệm dĩ Thiền dụ Thi, dĩ Thi minh Thiền. Đã có nhiều công trình nghiên cứu dành cho đề tài về thiên nhiên trong văn học Phật giáo Lý - Trần nhưng đối với các khía cạnh phong phú và thú vị của nền văn học này vẫn rất cần có một nghiên cứu quy mô và hệ thống ở mức độ cao hơn.

Vai trò của thiên nhiên trong tính cách là không gian, là môi trường sống, tu tập của thiền sư, không gian xây dựng chùa được phản ánh đặc biệt trong các tác phẩm văn xuôi như Thiền uyển tập anh ngữ lục hoặc các văn bia nhà chùa, chuyển tải những triết lý của Phật giáo Thiền tông vẫn cần được nghiên cứu, giải mã. Vẫn cần nghiên cứu hệ thống các hình ảnh thiên nhiên đóng vai trò các ẩn dụ sâu sắc về Phật lý, về tu tập và giác ngộ; những nghiên cứu các bức tranh thiên nhiên, các hình tượng thiên nhiên như những khách thể chuyển tải quan niệm thẩm mỹ đặc thù của thiền sư cũng cần được tăng cường. Đó là lý do chúng tôi lựa chọn đề tài Thiên nhiên trong văn học Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần làm đề tài nghiên cứu cho luận án. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là thiên nhiên được thể hiện trong các thể loại văn học tự sự, các nhóm vấn đáp và cử - niêm - tụng, trong thi ca và thi kệ của văn học Phật giáo Lý - Trần, do các thiền sư và các tác giả có nhân duyên gắn bó với Phật giáo sáng tác.

5 Phạm vi nghiên cứu là sáng tác văn học Phật giáo có chứa đựng yếu tố thiên nhiên trong giai đoạn văn học thế kỷ X đến XIV, được định danh một cách ước lệ là thời Lý -Trần. Cơ sở tư liệu nghiên cứu chủ yếu là các tác phẩm văn học Phật giáo được sưu tầm tập hợp trong ba tập Thơ văn Lý - Trần của Viện Văn học. Ngoài ra một số nguồn tư liệu khác như văn bia cũng được luận án khảo sát.