Luận án tiến sĩ Thế giới thực vật trong ca dao cổ truyền người Việt - Trịnh Viết Toàn

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRỊNH VIẾT TOÀN THẾ GIỚI THỰC VẬT TRONG CA DAO CỔ TRUYỀN NGƯỜI VIỆT Chuyên ngành: Văn học dân gian Mã số : 62.25 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Viết Ngoạn 2. Nguyễn Xuân Kính HÀ NỘI, 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, bản luận án tiến sĩ: Thế giới thực vật trong ca dao cổ truyền người Việt. Là do tôi viết và đảm bảo việc trích dẫn tài liệu đều có xuất xứ rõ ràng.

Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này. Hà Nội, ngày 29/8/2016 Tác giả luận án Trịnh Viết Toàn MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Một số khái niệm liên quan đến đề tài. Cơ sở lý thuyết của đề tài. 16 Chương 2: CÁC DẠNG THỨC THỂ HIỆN CỦA THẾ GIỚI THỰC VẬT TRONG CA DAO. Khảo sát phân loại.

Biểu hiện của thực vật trong ca dao qua lối ứng xử của con người. Biểu hiện của thực vật qua một số biểu tượng trong ca dao cổ truyền. 67 Chương 3: SỰ BIỂU HIỆN CỦA THẾ GIỚI THỰC VẬT QUA CÁCH SỬ DỤNG NGÔN NGỮ VÀ THỦ PHÁP NGHỆ THUẬT TRONG CA DAO. Cách sử dụng ngôn ngữ thể hiện thế giới thực vật trong ca dao cổ truyền người Việt.

Sử dụng thủ pháp nghệ thuật ẩn dụ và thủ pháp nghệ thuật so sánh. 109 Chương 4: KẾT CẤU, KHÔNG GIAN - THỜI GIAN NGHỆ THUẬT VÀ THẾ GIỚI THỰC VẬT TRONG CA DAO CỔ TRUYỀN NGƯỜI VIỆT. Kết cấu ca dao có chứa thành tố là thế giới thực vật. Không gian và thời gian nghệ thuật có chứa thế giới thực vật.

152 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC. 155 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài Ngay từ thuở sơ khai, con người đã biết dựa vào thiên nhiên để duy trì sự sống. Trong tiến trình lịch sử ấy, thực vật đóng vai trò rất quan trọng.

Đó là cơm ăn, áo mặc, là những ngôi nhà che mưa nắng hay rất nhiều những vật dụng khác. Ngay cả thực phẩm, thuốc chữa bệnh ngày nay, con người lại tìm về với các thảo dược thiên nhên nhằm hỗ trợ sức sống, kéo dài tuổi thọ, tăng vẻ đẹp bản thân. Còn các vật dụng trong gia đình cũng tìm về với những sản phẩm thủ công mỹ nghệ được làm từ những nguyên liệu là cỏ cây, hoa lá. Việt Nam là quốc gia có khí hậu nhiệt đới gió mùa, do vậy thực vật hết sức phong phú về chủng loại, khi đánh giá về vấn đề này, tác giả Trần Ngọc Thêm cho rằng: “Sử dụng thực vật phục vụ cho đời sống con người chính là một nội dung quan trọng bậc nhất của văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên của người dân Việt Nam và Ðông Nam Á” [143].

Không chỉ xuất hiện và có vai trò quan trọng trong đời sống vật chất, các loại thực vật từ những đối tượng tự nhiên cụ thể đã đi vào trong đời sống văn hóa của người Việt một cách hết sức tự nhiên, phong phú và trở thành đối tượng nhận thức thẩm mĩ, làm chất liệu biểu hiện quan trọng trong các loại hình văn hóa, đặc biệt là văn hóa dân gian Việt Nam. Tuy nhiên, trong mỗi loại hình văn hóa, mỗi thể loại nhất định, giá trị thẩm mĩ của thế giới thực vật không hoàn toàn đồng nhất mà luôn có những biến thái đa dạng. Về loại hình văn học dân gian, thế giới thực vật đã được biểu hiện rất phong phú ở tất cả các mảng, nhằm phản ánh các đặc thù tâm lí, văn hóa, xã hội của người Việt trong quan hệ với môi trường tự nhiên, môi trường xã hội. Ca dao là bộ phận quan trọng trong kho tàng văn học dân gian nói riêng và văn hóa của dân tộc nói chung.

Ca dao không chỉ phản ánh những tâm tư tình cảm của người Việt xưa mà còn là bức tranh sinh động phản ánh nhiều mặt của đời sống, mang đậm bản sắc Việt Nam. Từ hình ảnh cây đa, bến nước, cánh đồng làng quê thân thuộc cho đến các quan hệ xã hội phức tạp; những truyền thống quý báu của dân tộc đều 1 được người Việt phản ánh qua ca dao một cách hết sức sinh động. Có thể nói, ca dao là kết tinh của những nét đẹp văn hóa, của tinh thần và tính cách người Việt. Thông qua các hình ảnh, biểu tượng thực vật thể hiện trong ca dao, cần tìm hiểu và đánh giá sâu về các đặc điểm tâm lý, văn hóa của người Việt trong mối quan hệ ứng xử với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội.

Đây cũng là điều kiện tốt giúp chúng ta có dịp tìm hiểu thêm về mối liên hệ giữa ca dao với các thể loại văn học khác. Đã có nhiều công trình đề cập đến một số đặc điểm, giá trị văn hóa, giá trị thẩm mĩ của một số loài thực vật trong các loại hình văn hóa nghệ thuật và trong ca dao nhưng chưa một công trình nào đặt vấn đề nghiên cứu một cách tổng thể các đặc trưng của toàn bộ thế giới thực vật trong một phạm vi thể loại văn hóa, văn học. Chính vì thế, việc nghiên cứu những đặc điểm biểu hiện và giá trị thẩm mĩ của thế giới thực vật trong ca dao cổ truyền người Việt sẽ đem lại một cách nhìn có hệ thống, toàn diện về một thực thể vật chất – tinh thần quan trọng, luôn đồng hành với con người trong suốt tiến trình của lịch sử tiến hóa, nhận thức. Xuất phát từ những lí do trên, việc lựa chọn đề tài: “Thế giới thực vật trong ca dao cổ truyền người Việt” làm đề tài nghiên cứu của luận án là một việc cần thiết.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu đề tài Thế giới thực vật trong ca dao cổ truyền người Việt, luận án xác định các mục đích sau: Miêu tả các hình thức biểu hiện của thế giới thực vật trong ca dao cổ truyền người Việt, qua đó hệ thống hóa các dạng thức tồn tại về mặt ngữ nghĩa của thế giới thực vật; chỉ ra các biện pháp nghệ thuật hệ thống các kết cấu trong các bài ca dao có hình tượng thực vật. Thông qua thế giới thực vật trong ca dao, thấy được cách ứng xử văn hóa của người Việt với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội; Bước đầu chỉ ra các đặc trưng trong lối sống, ứng xử văn hóa cũng như các hoạt động canh tác, phong tục tập quán của người Việt. 2 Thấy được các giá trị biểu trưng của thực vật; sự sáng tạo trong việc sử dụng thực vật với tư cách là những phương tiện nghệ thuật ở thể ca dao.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để hoàn thành mục đích nghiên cứu, luận án phải thực hiện các nhiệm vụ cơ bản sau: Khảo sát toàn bộ kho tàng ca dao cổ truyền người Việt, cụ thể là thông qua tuyển tập Kho tàng ca dao người Việt (Nxb Văn hóa thông tin, 2001) do các soạn giả Nguyễn Xuân Kính và Phan Đăng Nhật chủ biên, xây dựng các tiêu chí phân loại để phân loại các dạng thức tồn tại của thế giới thực vật, qua đó thấy được tần số xuất hiện của thực vật trong ca dao. Lý giải các dạng thức tồn tại cũng như các biến thể thực vật trong ca dao từ những cơ sở văn hóa, văn học. Bước đầu so sánh và thấy được những tương đồng và dị biệt của thế giới thực vật qua ca dao ba miền. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu Luận án chọn thực vật và những biểu hiện của nó trong ca dao cổ truyền làm đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu Ca dao người Việt rất phong phú, do vậy cho đến nay đã có hàng trăm công trình và soạn giả sưu tầm, biên soạn, xuất bản về ca dao. Tuy vậy, công trình Kho tàng ca dao người Việt, Nxb Văn hóa thông tin, 2001, do các soạn giả Nguyễn Xuân Kính và Phan Đăng Nhật biên soạn được giới nghiên cứu đánh giá là công trình quy mô nhất về ca dao tính cho đến thời điểm hiện tại. Luận án chọn công trình này làm phạm vi nghiên cứu.

Ngoài ra, trong quá trình triển khai, chúng tôi cũng sẽ khảo sát các công trình mang tính địa phương, vùng miền khác nhằm có được cái nhìn so sánh, đối chiếu. Phương pháp và thao tác nghiên cứu 4. Sử dụng nhiều phương pháp theo hướng nghiên cứu, tiếp cận liên ngành Luận án sử dụng hướng tiếp cận này với mục đích nhìn nhận đối tượng trong mối liên hệ giữa văn học dân gian với văn hóa dân gian, lịch sử, dân tộc học nhằm xem xét đối tượng một cách đa chiều, trên nhiều phương diện khác nhau. Cụ thể là các phương pháp cơ bản sau: - Phương pháp nghiên cứu văn bản văn học dân gian; - Phương pháp nghiên cứu văn hóa dân gian; - Phương pháp nghiên cứu lịch sử; - Phương pháp nghiên cứu dân tộc học.

Trong đó phương pháp nghiên cứu văn học dân gian, văn hóa dân gian là trọng tâm. Ngoài ra, luận án cũng vận dụng thêm phương pháp nhân học văn hóa trong quá trình nghiên cứu thực vật trong ca dao. Thao tác khảo sát, thống kê Đây là các thao tác được sử dụng trong quá trình thống kê các bài ca dao có chứa hình tượng thực vật và các nguồn tài liệu có liên quan khác. Thao tác so sánh, phân tích, tổng hợp Luận án sử dụng các thao tác này nhằm đối chiếu, so sánh một số bài ca dao của các vùng miền; tiến hành mổ xẻ đối tượng để làm rõ vấn đề, sau đó tổng hợp, lý giải trên cơ sở kết quả của so sánh phân tích.

Đóng góp mới về khoa học của luận án Nghiên cứu đề tài thế giới thực vật trong ca dao cổ truyền người Việt, luận án dự kiến đóng góp những vấn đề sau: Thứ nhất, trên cơ sở hệ thống hóa các công trình nghiên cứu về ca dao, luận án đã có một cái nhìn bao quát, đánh giá về tình hình tư liệu cũng như các nghiên cứu liên quan đến thế giới thực vật trong ca dao. 4 Thứ hai, luận án khảo sát và chỉ ra được những dạng thức tồn tại của thế giới thực vật trong ca dao cổ truyền, khẳng định sự phong phú, gắn bó của thực vật từ trong đời sống tự nhiên đối với đời sống con người và kiến giải việc thực vật đã đi vào đời sống văn hoá, tâm thức của người Việt: thực vật từ tự nhiên đến văn hóa.