Thơ trên kiến trúc cung đình Huế - Nghiên cứu nghệ thuật luận án tiến sĩ

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC NGUYỄN PHƯỚC HẢI TRUNG THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG THƠ TRÊN KIẾN TRÚC CUNG ĐÌNH HUẾ CHUYÊN NGÀNH VĂN HỌC VIỆT NAM Mã số: 9 22 01 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM Người hướng dẫn khoa học: 1. ĐOÀN LÊ GIANG 2. HÀ NGỌC HÒA HUẾ, NĂM 2019 1 LỜI CÁM ƠN Hoàn thành công trình này, chúng tôi xin được gửi lời cám ơn đến lãnh đạo trường Đại học Khoa học Huế, Ban lãnh đạo khoa Ngữ văn, Ban lãnh đạo Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để chúng tôi hoàn thành luận án. Chúng tôi trân trọng cám ơn Quý Thầy Cô trong và ngoài trường đã tận tình giảng dạy, giúp đỡ trong quá trình học tập và thực hiện luận án tại cơ sở đào tạo Trường Đại học Khoa học thuộc Đại học Huế.

Đặc biệt, xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc đến PGS. Đoàn Lê Giang và TS. Hà Ngọc Hòa - những người thầy đã tận tình hướng dẫn cũng như dành nhiều sự động viên, khích lệ lẫn tin tưởng trong suốt quá trình thực hiện luận án. Cuối cùng, xin cám ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp luôn quan tâm, khuyến khích, ủng hộ tôi về nhiều mặt trong quá trình học tập và thực hiện luận án này.

Tác giả Nguyễn Phước Hải Trung 2 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án đều có cơ sở khoa học, đảm bảo tính trung thực và độ chính xác cao nhất có thể. Các trích dẫn đều có xuất xứ rõ ràng. Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình.

Tác giả Nguyễn Phước Hải Trung 3 BẢNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Chữ viết tắt Cụm từ / từ được viết tắt Thơ trên kiến trúc Thơ trên kiến trúc cung đình Huế NM thơ trên Ngọ Môn ĐTH thơ trên điện Thái Hòa ĐLA thơ trên điện Long An Tr.M thơ trên Triệu Miếu Th.M thơ trên Thế Miếu HM thơ trên Hưng Miếu LMM thơ trên lăng Minh Mạng LTT thơ trên lăng Thiệu Trị LĐK thơ trên lăng Đồng Khánh LDĐ thơ trên lăng Dục Đức DLĐ thơ trên Di Luân Đường CLM thơ trên chùa Linh Mụ TCN trước Công nguyên TP. Thành phố Nxb. Nhà xuất bản tr. trang 4 MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lý do lựa chọn đề tài. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Cơ sở lý thuyết và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp khoa học của luận án. Cấu trúc luận án. 5 NỘI DUNG Chương 1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Tổng quan về tình hình dịch thuật, giới thiệu và nghiên cứu. Tình hình dịch thuật, giới thiệu. Tình hình nghiên cứu. Đánh giá về tình hình dịch thuật, nghiên cứu và hướng triển khai đề tài.

Đánh giá về tình hình dịch thuật, nghiên cứu. Hướng triển khai của đề tài. 24 Tiểu kết chương 1. BỐI CẢNH XÃ HỘI - VĂN HÓA THỜI NGUYỄN VÀ THƠ TRÊN KIẾN TRÚC CUNG ĐÌNH HUẾ.

Triều Nguyễn với công cuộc chấn hưng Nho giáo và quy hoạch, xây dựng kiến trúc cung đình. Triều Nguyễn với công cuộc chấn hưng Nho giáo. Công cuộc quy hoạch, xây dựng kiến trúc cung đình. Tình hình văn học dưới triều Nguyễn.

Các chặng đường phát triển. Sự phát triển vượt bậc của văn học hoàng tộc. Thơ trên kiến trúc cung đình Huế. Vấn đề về tác giả.

Chỉnh thể bài trí và định hình văn tự. Sự phân bố chủ đề gắn với tính chất kiến trúc. Về nghệ thuật thư pháp. 53 Tiểu kết chương 2.

THƠ TRÊN KIẾN TRÚC CUNG ĐÌNH HUẾ NHÌN TỪ HÌNH TƯỢNG CON NGƯỜI, KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN. Hình tượng con người. Con người vũ trụ đề cao thiên mệnh. Con người xã hội coi trọng đạo đức.

Con người đấng bậc ý thức sứ mệnh. Hình tượng không gian. Không gian vũ trụ gắn với quan niệm triết lý. Không gian lịch sử hợp cùng lý tưởng xã hội.

Không gian đời thường hòa sắc hiện thực và thiên nhiên. Hình tượng thời gian. Thời gian vũ trụ biểu hiện những ước lệ trường cửu. Thời gian lịch sử thể hiện lý tưởng thẩm mỹ.

Thời gian đời thường cô đúc từ hiện thực cuộc sống. 93 Tiểu kết chương 3. THƠ TRÊN KIẾN TRÚC CUNG ĐÌNH HUẾ NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN. Đặc điểm nổi bật trong sử dụng ngôn từ.

Sử dụng ngôn từ trong quan hệ với các chủ đề. Sử dụng nhiều chữ số nhưng ít chú trọng giá trị nghĩa về số. Sử dụng nhiều từ láy mang màu sắc biểu cảm. Đặc điểm về thể thơ, vần thơ và nhịp thơ.

Sử dụng nhiều thể thơ. Vần thơ và nhịp thơ. Các biện pháp nghệ thuật tiêu biểu. Đa dạng cách thức so sánh.

Tạo nghĩa mở rộng hoán dụ. Phong phú kiểu thức ẩn dụ. Đối lập sóng đôi cú pháp. Đỉnh cao nghệ thuật chơi chữ.

135 Tiểu kết chương 4. 141 DANH MỤC CÁC BÀI BÁO LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 145 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tuyển dịch 210 bài thơ trên kiến trúc cung đình Huế.

Thống kê số lượng và thể thơ trong thơ trên kiến trúc cung đình Huế. Thống kê số lần sử dụng chữ trong thơ trên kiến trúc cung đình Huế. Thống kê hệ thống từ láy trong thơ trên kiến trúc cung đình Huế. Một số hình ảnh về thơ trên kiến trúc cung đình Huế.

Lý do lựa chọn đề tài 1. Trong lịch sử, các công sở hành chính, cơ quan chuyên môn của triều Nguyễn và khu vực sinh hoạt của Hoàng gia bao gồm cả một hệ thống kiến trúc với hàng trăm công trình có quy mô lớn nhỏ, chính phụ khác nhau. Hệ thống kiến trúc cung đình Huế là những điển hình cho trình độ kỹ thuật xây dựng cũng như trình độ thẩm mỹ của Việt Nam vào thế kỷ XIX. Đặc biệt, trên các kiến trúc cung đình Huế, ở những vị trí khác nhau tại ngoại thất cũng như nội thất kiến trúc thường có sự xuất hiện của các ô chữ Hán được bố trí xen kẻ với các họa tiết.

Đó là những bài thơ, câu thơ chữ Hán, trang trí theo lối nhất thi, nhất họa. Thơ trên kiến trúc cung đình Huế là sự khác biệt nổi bật của một kiểu trang trí kiến trúc riêng có của Việt Nam so với kiến trúc của các nước đồng văn như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc. Việc chủ động trang trí thơ chữ Hán với các hình thức khác nhau trên kiến trúc chỉ có ở triều Nguyễn. Những công trình tương tự như vậy không xuất hiện ở các triều đại Việt Nam trước đó cũng như ở các nước đồng văn.

Vì lẽ đó, có thể khẳng định thơ trên kiến trúc cung đình Huế là sự độc đáo của một lối trang trí kiến trúc định hình, ổn định và phát triển thành một ngôn ngữ thẩm mỹ riêng biệt. Đó là một giá trị có tính đỉnh cao. Nghiên cứu về một số đặc điểm nghệ thuật thơ trên kiến trúc cung đình Huế sẽ chỉ ra rằng, đây không chỉ là những chi tiết trang trí phục vụ mục đích thẩm mỹ, thơ được trang trí trên kiến trúc còn có những giá trị nội dung, giá trị tư tưởng và những phẩm chất nghệ thuật không thể phủ nhận từ giác độ là một văn bản nghệ thuật. Giá trị của các bài thơ ấy là nguồn tư liệu vô cùng quý giá, góp phần khẳng định diện mạo văn học cũng như lịch sử thời Nguyễn.

Tồn tại trên các cấu kiện kiến trúc, thơ trên kiến trúc cung đình Huế thật sự đã trở thành một bảo tàng vật chất khổng lồ về văn học, thật sự trở thành những minh chứng thuyết phục về một thời kỳ phát triển rực rỡ của văn học trung đại Việt Nam. Với những giá trị đó, vào ngày 19 / 5 / 2016, tại Hội nghị toàn thể lần thứ 7 của Ủy ban Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương (gọi tắt là MOWCAP), thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế đã được công nhận là “Di sản tư liệu thuộc chương trình ký ức thế giới khu vực Châu Á - Thái Bình Dương”. Với nhiều ý nghĩa cộng hưởng và đáp ứng mục tiêu của chiến lược nghiên cứu, giới thiệu, quảng bá về di sản tư liệu đặc biệt nói trên, luận án xác định chọn nội dung Thế giới nghệ thuật trong thơ trên kiến trúc cung đình Huế để làm đề tài nghiên cứu. Việc nghiên cứu này sẽ phần nào giúp chúng ta không những nhận thức 8 một cách đúng đắn về nội dung các tác phẩm thơ ca trên kiến trúc cung đình Huế mà còn hiểu rõ hơn về những đặc điểm nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ của chủ nhân / tác giả của nó.

Việc tìm hiểu này sẽ chỉ ra rằng: “Thơ trên di tích đã góp phần làm nên phần hồn, làm tăng tính văn hóa cho các công trình kiến trúc thời Nguyễn. Đó cũng là bản chất tâm hồn của chủ nhân với những khát vọng và ước mơ chính đáng về triều đại. Và, thơ đã trở thành thông điệp để nối quá khứ với hiện tại, quá khứ với tương lai trong một hành trình bất tận của cuộc kiếm tìm và khám phá cái đẹp” [107, tr. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 2.

Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu toàn diện thơ chữ Hán trên kiến trúc cung đình Huế đã được ghi chép, dịch thuật, chú giải bước đầu và được tác giả luận án hệ thống, biên dịch, chú giải, hiệu đính lại bao gồm 1.087 bài thơ ở các thể khác nhau. Bên cạnh đó, tác giả luận án cũng đối chiếu, kiểm chứng lại với số lượng thơ trên kiến trúc cung đình Huế từ khuôn khổ sử dụng các nguồn tài liệu đã công bố bao gồm: 47 bài thơ chạm khắc trên điện Long An được giới thiệu trong sách Điện Long An, di tích kiến trúc nghệ thuật do Trung tâm Bảo tồn Di tích Cô đô Huế xuất bản năm 2005; các bài thơ được giới thiệu trong Kỷ yếu Hội thảo khoa học Bảo tồn và phát huy hệ thống thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế do Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế xuất bản năm 2015; tham khảo 115 bài thơ tại lăng Minh Mạng in trong sách Lăng của Hoàng đế Minh Mạng do Hội Sử học Việt Nam, Hội Sử học Thừa Thiên Huế xuất bản 1993; 8 bài thơ trên kiến trúc Ngọ Môn, 191 bài thơ trên điện Thái Hòa in trong sách Từ Ngọ Môn đến Thái Hòa Điện của tác giả Huỳnh Minh Đức do Nxb.