Luận án Tiến sĩ: Tản Đà trong văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX - Nguyễn Hương Ngọc

ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYÊN HƯƠNG NGỌC TAN DA TRONG TIEN TRÌNH VAN HỌC VIỆT NAM NỬA DAU THE KY XX Hà Nội - 2022 ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYEN HƯƠNG NGỌC TAN ĐÀ TRONG TIEN TRÌNH VAN HỌC VIỆT NAM NỬA DAU THE KỶ XX Chuyén nganh: Ly luan van hoc Mã số: 62 22 01 20 NGƯỜI HƯỚNG DAN KHOA HỌC: PGS. Phạm Quang Long Hà Nội - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi. Các kết quả nghiên cứu trình bày trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố dưới bat kì hình thức nào. Khi sử dụng các thông tin, tài liệu tham khảo của các nhà khoa học khác, tôi đều thực hiện trích dẫn một cách đầy đủ, rõ ràng.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về luận án của mình. LỜI CẢM ƠN Đề hoàn thiện luận án này, trước hết tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. Phạm Quang Long - người đã luôn chỉ bảo tận tình cho tôi trong quá trình thực hiện luận án. Tôi cũng xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành đối với các thầy cô Khoa Văn học, các chuyên gia trong và ngoài Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG Hà Nội.

đã cho tôi những góp ý day giá trị, chia sẻ cho tôi những thông tin quý báu đối với luận án của tôi. Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè, đồng nghiệp đã luôn động viên, chia sẻ, và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và thực hiện luận án. Xin trân trọng cảm on! Hà Nội ngày — tháng năm 2022 Tác giả luận án Nguyễn Hương Ngọc MỤC LỤC )i967. Lý do chọn đề tài.

Đối tượng, phạm vi nghiên Cứu .----- 2: ©5£+5£+SE+EE+EE+EE£EEE2EESEEEEEtEErEerrkrrkrree 8 3. Mục đích, nhiệm vụ nghiÊn CỨU. Phương pháp nghiÊn CỨU.-- «+ E3 9119119 1 91 1v vn ng Hành 10 5. Đóng góp của luận ái.

-- «+ xxx TT TH HH TT TH HH nh nh 12 6. Cấu trúc của luận án.--:++2+++++2EE++ttttEEktrttttktrrtttrtrrrrrtrrrrrrtrirrrrrrirrre 12 Chương 1. TONG QUAN VE DE TÀI NGHIÊN CỨU. NHỮNG TIEN DE VAN HOA LICH SỬ HÌNH THÀNH KIỂU NHÀ VAN TAN ĐÀ.

Những yếu tố thời đại ảnh hưởng đến sự nghiệp sáng tác của Tản Đà. Tổng quan các nghiên cứu về tác giả Tản Đà. Nghiên cứu về con người Tản DG veesceccescessesseessessessessesssessessessesssesesseeseess 21 1. Nghiên cứu về văn nghiệp Tản DG .---- 2©cs+ce+cxectecrsrerkereerree 30 Chương 2.

CON NGƯỜI TAN ĐÀ TRONG NHỮNG "TOA DO" GIÁ TRỊ. Con đường công danh của Tan Đà. Sự nghiệp sáng tác văn NOC .-ccSc St rrirrrey 43 2. Sự nghiệp DGO CHE .- -- «cv vn HH rry 50 2.

Sự nghiệp giáO AUC. cọ HH HH He 61 2. Van đề đất nước, dân tộc trong văn chương Tản Đà. Hình ảnh quê hương, dat nước trong văn chương Tản DG.

Quan điểm về nước Pháp và tay sai trong văn chương Tản Đà. Vấn dé yêu nước trong văn chương Tản Đà. Ứng xử của Tan Đà trong mối quan hệ với gia đình va xã hội. Tan Đà trong moi quan hệ với các thành viên gia đình.

Tan Da trong mối quan hệ với các đồng nghiệp và hậu bối. VĂN XUOI TAN ĐÀ TRONG TIEN TRÌNH VĂN XUÔI 0/009. Tư tưởng trong văn xuôi Tan TĐĐÀ. ---- «+ xxx vn HH ng gey97 3.1 Quan điểm về văn chương của Tản DG .2 Quan điểm đạo đức của Tản Đà.

Nhân vật trong văn xuôi Tan Da. Kết cấu trong văn xuôi Tản Da. Không gian, thời gian nghệ thuật trong văn xuôi Tản Đà. Ngôn ngữ văn xuôi Tan Đà.

Đóng góp của Tan Đà với Văn XUÔI. seieeireeiee 130 Chương 4. THO TAN ĐÀ TRONG TIEN TRÌNH DOI MỚI THƠ. Dé tài, chủ đề, cam hứng trong thơ Tan Đà.

Ngôn ngữ trong thơ Tan Da. HH ng Hy 155 4. Thể nghiệm van mới của Tan Đà. Đóng góp của Tan Đà với thơ ca Việt NÑam.

--- S-csScsscssssssrres 168 KẾT LUẬN.--- 5-5552 2222122 2E 211211211 2121211211111 11111211 11 1 1g 173 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIÁ LIÊN QUAN ĐÉN LUẬN ÁN. 2-55-2121 1122112111211 11 1 1 t1 1n ng reg 180 DANH MỤC TÀI LIEU THAM KHẢO.-- 2 52©222££+£E£+£x+zxeerxzz 179 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong bước chuyên vào giai đoạn hiện đại hóa, văn học Việt Nam đã trải qua một mốc lịch sử hết sức đặc biệt mang ý nghĩa bản lề là giai đoạn giao thời (những năm đầu của thế kỉ XX). Trong khoảng thời gian ấy, nền văn học Việt Nam đã dần dần vận động, chuyền mình dé có những thay đổi quan trọng từng bước chuyên từ giai đoạn trung đại sang hiện đại, hoà vào quỹ đạo chung của tiến trình văn học nhân loại.

Tản Đà là một đại diện tiêu biểu của thời điểm lịch sử đặc biệt đó. Chính Ngô Tất Tố, khi xác định vị trí của Tản Đà trong nền văn hoc đã phát biểu rằng “Trong cái trang thi sĩ của cuốn Việt Nam văn học sử này, dau sao mặc lòng, ông Tan Đà van là một người đứng dau cua thời đại nay. Ông là nhân vật có một không hai, được coi là dấu nối giữa văn học trung đại và văn học hiện đại. Ở ông, người ta vừa tìm được những mặt tiêu biểu cho những giá trị truyền thống về tư tưởng, văn học dân tộc của giới nhà Nho cuối mùa đồng thời cũng tìm ra được những đặc điểm cách tân mang hơi hướng phương Tây hiện đại rất mới lạ, hấp dẫn.

Những thay đôi rất phức tạp của một thời đại đầy biến động và việc hình thành nên những hệ giá trị mới đan xen với những cái cũ đã ảnh hưởng nhiều đến con người Tần Đà, nhân cách Tản Đà và cá tính sáng tạo của Tản Đà, tạo nên một Tản Đà vừa gắn với truyền thông, vừa từng bước thoát ra khỏi nó, hướng đến hiện đại. Quá trình ấy chỉ xảy ra một lần, nó mang đầy đủ những nét chung mà cũng rất riêng của quá trình hình thành nên một kiêu nhà văn mới từ trong lòng những quan niệm cũ dưới những áp lực của thời đại, vừa cưỡng bức, vừa tự nguyện. Hiểu ông cũng chính là gop thêm một cái nhìn, một nét hiểu về thực tế văn hóa, lich sử thời ki đó. Một trong những yêu cầu khi nghiên cứu tác giả ở giai đoạn giao thời là đi sâu vào tìm hiểu kiéu/loai nhà văn chuyên từ nền văn học cũ sang nền văn học kiểu mới, thay được những khía cạnh khác nhau trong quá trình vừa tiếp tục những níu kéo của thời đại, thế hệ, truyền thống, chung riêng, vừa thấy những thay đổi, cải cách ở họ.

Họ thay đổi vì nghề nghiệp đòi hỏi và họ cũng cố gắng thay đôi dé theo cùng nhịp bước của thời đại. Các văn bản tác phẩm của Tản Đà đã được không ít người phân tích, lý giải, đánh giá song nghiên cứu có hệ thống về người tạo ra những tác phâm ấy với tư cách là một tác giả, một cá tính sáng tạo, con đẻ của budi giao thời gắn với quá trình vừa tự nguyện, vừa bị ép buộc phải thay đổi thì vẫn còn chưa được lý giải một cách hệ thống, chuyên biệt. Đặt Tản Đà trong những hệ quy chiếu cụ thể, chúng tôi muốn lý giải về những ứng xử, những biểu hiện cụ thé của ông trong một bối cảnh đặc biệt của nền văn học đang chuyển động, trong một xã hội đang vận động. Việc chuyên mình của Tản Đà chính là ví dụ sinh động nhất cho sự vận động của văn học dân tộc và đặc biệt là của những nhà nho sống ở giai đoạn giao thời, có nhiều lựa chọn và họ vừa là chứng nhân, vừa là sản phẩm, vừa là người tham gia và làm nên văn học giai đoạn giao thời này.

Thêm vào đó, chọn hướng nghiên cứu này, chúng tôi cũng muốn góp một tiếng nói vào việc lý giải những thành công và hạn chế trong văn nghiệp Tản Đà để làm rõ hơn về vị trí, vai trò dấu nối của ông trong văn học Việt Nam dau thé ki XX nói riêng va văn học Việt Nam hiện dai nói chung gan với quá trình van động, biến đổi, hình thành một kiểu tác giả của thời đại minh. Đặc điểm đấu nói đã được xác nhận này sẽ được lý giải, chứng minh từ góc độ con người, cuộc đời và sáng tác của ông. Chúng tôi không có tham vọng sẽ phân tích được toàn bộ các vấn đề liên quan đến Tản Đà và lý giải cặn kẽ, tường tận các nguyên nhân dẫn đến những thành bại trong sự nghiệp của ông song chúng tôi sẽ cố gắng dé phân tích, giải thích nhiều khía cạnh nhất có thể về ông từ chính cuộc đời và văn nghiệp của ông trên cái nền biến đổi của các điều kiện văn hóa lịch sử. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu chính trong luận án này là con người nghệ sĩ Tản Đà và toàn bộ văn nghiệp của ông với tư cách là một kiểu nghệ sĩ và những sản pham của một giai đoạn đang chuyền đôi mạnh mẽ của văn học theo hướng hiện đại hóa.

Con người nghệ sĩ và sáng tác của Tản Đà là sản phâm gan với một thời, vừa mang tính chủ động nhập cuộc, vừa chịu sự tác động của hoàn cảnh văn hóa - lịch sử bấy giờ nên phạm vi nghiên cứu cũng phải mở rộng hơn, liên quan đến quá trình hình thành nên một Tản Đà - con người giao thời - nghệ sĩ giữ vai trò dâu nôi ở thời kỳ chuyền tiếp của hai thời đại văn học. Nhưng do khuôn khổ luận án, chúng tôi chỉ đề cập đến những gì thực sự cần thiết cho quá trình lý giải vấn đề. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu Trong khuôn khổ dé tài nghiên cứu, chúng tôi tìm hiểu nhà văn Tan Da va sự nghiệp sáng tác của ông dé giải quyết những van dé đã đặt ra trong phan Ly do chọn dé tài. Dé làm được điều này, chúng tôi sẽ tập trung vào 3 van đề lớn sau: Thứ nhất, luận án phân tích các vấn đề liên quan đến lịch sử, xã hội, văn hóa trong 30 năm đầu thế ki XX không phải chỉ như một bối cảnh xã hội thông thường mà tìm ra những tác động của thời đại đến Tản Đà.

Sự tác động ấy ảnh hưởng đến nhận thức, tình cảm, quan niệm về nghề văn như một chủ thể sáng tạo đang vận động. Nó làm thay đổi con người và sáng tác của ông, những sản phẩm trực tiếp của quá trình này.