Luận án nghiên cứu truyện thơ dân tộc Thái cùng đề tài truyện thơ Nôm dân tộc Kinh

MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Lịch sử vấn đề. Đối tƣợng nghiên cứu.

Nhiệm vụ và giới hạn của đề tài. Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án .20 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TRUYỆN THƠ DÂN TỘC THÁI CÓ CÙNG ĐỀ TÀI VỚI TRUYỆN THƠ NÔM DÂN TỘC KINH.

Truyện thơ, đề tài và cốt truyện. Đề tài và cốt truyện. Truyện thơ Nôm dân tộc Kinh. Truyện thơ dân tộc Thái.

Lịch sử văn hóa xã hội tộc người Thái. Hiện trạng truyện thơ dân tộc Thái. Mối tƣơng tác giữa truyện thơ Nôm và truyện thơ Thái. Giới thiệu nội dung một số truyện thơ Thái và truyện thơ Nôm liên quan đến đề tài.

Truyện thơ Nôm Thạch Sanh và truyện thơ Thái Ngu háu. Truyện thơ Nôm Cái Tấm - Cái Cám và truyện thơ Thái Ý Nọi - Náng Xưa. Truyện thơ Nôm Từ Thức và truyện thơ Thái Ú Thêm. Truyện thơ Nôm Tống Trân - Cúc Hoa và truyện thơ Thái Trạng nguyên.

Truyện thơ Nôm Hoàng Trừu và truyện thơ Thái Trạng Tư .55 TIỂU KẾT CHƢƠNG 1 .58 Chƣơng 2 NỘI DUNG CỦA MỘT SỐ TRUYỆN THƠ DÂN TỘC THÁI CÙNG ĐỀ TÀI VỚI TRUYỆN THƠ NÔM DÂN TỘC KINH. Khát vọng chinh phục tự nhiên. Khát vọng chiến thắng tự nhiên. Khát vọng chinh phục tự nhiên - cách thức bảo vệ bản mường.

Khát vọng bảo vệ gia đình - xã hội. Khát vọng bảo vệ gia đình. Khát vọng bảo vệ xã hội. Khát vọng con ngƣời lí tƣởng.

Hình tượng con người lí tưởng. Tự hào sánh ngang xứ người. Khát vọng “ở hiền gặp lành”. Khát vọng tâm linh .88 TIỂU KẾT CHƢƠNG 2 .97 Chƣơng 3 NGHỆ THUẬT CỦA MỘT SỐ TRUYỆN THƠ DÂN TỘC THÁI CÙNG ĐỀ TÀI VỚI TRUYỆN THƠ NÔM DÂN TỘC KINH.

Kết cấu truyện thơ Thái. Kết cấu và cấu trúc trong truyện thơ Thái. Mô típ truyện thơ Thái. Tổ chức tình tiết.

Nhân vật truyện thơ Thái. Số lượng nhân vật. Phân loại nhân vật. Ngôn ngữ truyện thơ Thái.

Ngôn ngữ người kể chuyện. Ngôn ngữ nhân vật. Các biện pháp nghệ thuật. Truyện thơ mang màu sắc sử thi .143 TIỂU KẾT CHƢƠNG 3 .147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO .151 PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 3.1: Số lƣợng nhân vật trong truyện thơ Thái và truyện thơ Nôm .2: Số lƣợng nhân vật chính .3: Số lƣợng nhân vật phụ .4: Tên nhân vật phụ .5: Ngôn ngữ nhân vật trong truyện thơ Thái .6: Ngôn ngữ nhân vật trong truyện thơ Nôm .7: Ngôn ngữ đối thoại và ngôn ngữ độc thoại trong truyện thơ Thái.

Lý do chọn đề tài 1. Truyện thơ là thể loại khá quan trọng của văn học nƣớc nhà. Thành tựu truyện thơ kết tinh từ “máu chảy” nơi „đầu ngọn bút”, khiến “nƣớc mắt thấm trên tờ giấy” của toàn dân tộc Việt Nam. Nói tới truyện thơ, chúng ta cần kể đến truyện thơ Nôm (gọi tắt là truyện Nôm) và truyện thơ dân tộc Thái (gọi tắt là truyện thơ Thái).

Với địa bàn cƣ trú rộng, số dân đông thứ ba so với các dân tộc sinh sống tại miền núi, có chữ viết rất sớm, cộng thêm bề dày văn hóa, tộc ngƣời Thái đã đóng góp cho văn học nƣớc nhà những thành tựu lớn. Nhƣ các dân tộc khác, văn học Thái có quá trình hình thành, vận động vừa độc lập tƣơng đối, vừa là sản phẩm tổng hòa các yếu tố nội, ngoại sinh. Trong vốn văn hóa, văn nghệ dân tộc Thái, truyện thơ đƣợc coi nhƣ một thể loại khá đặc sắc. Truyện thơ Thái không đơn thuần là những sáng tác truyền miệng mang đậm sắc thái tộc ngƣời mà còn đƣợc lưu truyền bằng chữ viết riêng.

Với giá trị đó, thể loại này đánh dấu bƣớc chuyển từ văn học dân gian sang văn học thành văn. Nói tới truyện thơ Thái, hầu nhƣ ai cũng chỉ quen thuộc với thiên tình sử Tiễn dặn người yêu, Khun Lú - Náng Ủa,. hay một số anh hùng ca Chương Han, Quam tô mương… Tuy nhiên, kho tàng truyện thơ Thái còn có những tác phẩm hay, ít ngƣời biết đến, ít đƣợc quan tâm nhƣ Ngu háu, Ý Nọi - Náng Xưa, Ú Thêm, Trạng nguyên, Trạng tư,… Vì vậy, nghiên cứu nó chính là góp phần làm r hơn diện mạo văn học Thái, hƣớng tới tìm kiếm những thành tựu, những giá trị tiềm ẩn còn b ng. Truyện thơ Nôm là thể loại có vai trò trụ cột trong nền văn học dân tộc Kinh thời trung đại.

Truyện thơ Nôm thuộc loại hình tự sự, chủ yếu diễn đạt bằng thơ lục bát, dùng văn tự Nôm, phản ánh xã hội thông qua sự trình bày, miêu tả có tính chất hoàn chỉnh vận mệnh, tính cách nhân vật bằng cốt truyện với hệ thống biến cố sự kiện. Điểm chung của thể loại truyện thơ Nôm và truyện thơ dân tộc Thái là cùng có yếu tố hạt nhân - truyện và hình thức diễn đạt - thơ. Tìm hiểu truyện thơ dân tộc Thái, có thể thấy, hệ thống cốt truyện gần giống một số cốt truyện thuộc truyện thơ Nôm của dân tộc Kinh nhƣ Thạch Sanh, Cái Tấm - Cái Cám, Từ Thức, Tống Trân - Cúc Hoa, 2 Hoàng Trừu… Vấn đề so sánh điểm tương đồng và khác biệt của một số truyện thơ Thái với một số truyện thơ Nôm ít ngƣời tìm hiểu. Đây là lí do cơ bản để chúng tôi lựa chọn đề tài: Nghiên cứu một số truyện thơ của dân tộc Thái ở Việt Nam có cùng đề tài với truyện thơ Nôm dân tộc Kinh.

Truyện thơ đã đƣợc đƣa vào chƣơng trình Ngữ văn Đại học, Cao đẳng nghiệp và Phổ thông. Với tƣ cách là ngƣời trực tiếp tham gia giảng dạy tại khu vực miền núi phía Bắc, việc nghiên cứu đề tài này góp phần cung cấp cho Nghiên cứu sinh và ngƣời học có thêm vốn hiểu biết về văn học địa phƣơng trong mối quan hệ với văn học viết dân tộc Kinh. Bản thân ngƣời viết có quá trình trƣởng thành, sống lâu dài trên mảnh đất Tây Bắc, cái nôi của thể loại truyện thơ. Những thế kỉ trƣớc, Tây Bắc đƣợc ví nhƣ thủ phủ của cƣ dân Thái, còn hiện nay, số đông đồng bào Thái đang quần cƣ sinh tụ.

Những yếu tố đó tạo điều kiện thuận lợi để Nghiên cứu sinh đi vào nghiên cứu so sánh một số truyện thơ đã đề cập. Lịch sử vấn đề 2. Lịch sử văn bản Truyện Nôm - một hiện tƣợng đặc biệt trong lịch sử văn học Việt Nam. Thể loại này phát triển khoảng 4 thế kỉ và đạt thành tựu khá rực rỡ ở giai đoạn thế kỉ XVIII - nửa đầu thế kỉ XIX.

Truyện Nôm là “một di sản vô cùng phong phú và quý báu trong kho tàng văn hóa dân tộc”, “một loại văn của quần chúng và đƣợc quần chúng nhiệt liệt hoan nghênh” [40, tr. Mặc dù thể loại “tầm cỡ”, nhƣng đến nay các nhà nghiên cứu vẫn chƣa thống nhất ý kiến nên xếp nó vào văn học dân gian hay văn học viết, nhất là mảng “truyện Nôm bình dân” (Từ dùng của Nguyễn Lộc). Có nội hàm giống nhƣ truyện thơ Nôm, truyện thơ các dân tộc ít người đang đứng giữa ranh giới phân loại khá phức tạp. Có nhà nghiên cứu cho rằng nó giống nhƣ một “dấu nối giữa văn học truyền miệng và văn học thành văn” và có nhà nghiên cứu lại cho rằng thể loại này thuộc văn học dân gian.

Những suy nghĩ mang tính lưỡng phân nhƣ vậy khiến nhiều ngƣời yêu thích mảng truyện thơ phải dè dặt. Sự thận trọng, lảng tránh (do tính an toàn cố hữu) dẫn tới hiện trạng các công trình nghiên cứu về truyện thơ dân tộc ít người ngày càng hiếm hoi, khiêm tốn. Không cần viện dẫn đâu xa, truyện thơ dân tộc Thái viết bằng chữ Thái cổ 3 hiện còn một số lƣợng khá lớn nhƣng chƣa đƣợc khai thác, dịch thuật, tìm hiểu. Trong tƣơng lai, giá trị của những loại sách này chƣa chắc đã đƣợc khai thác và sử dụng, bởi cần có nguồn kinh phí lớn, cần những khối óc có kiến thức lí luận vững chắc và do có những mã khóa riêng nên ngƣời nghiên cứu phải là ngƣời bản địa.

Những yêu cầu đó rất xa vời trong điều kiện thực tế, không thể giải quyết “một sớm một chiều”. Đặng Nghiêm Vạn và các cộng sự sau khi chủ biên bộ sách Tổng tập văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam đã phải chú thích rằng, muốn có những cuốn sách xuất bản bằng song ngữ “là điều không dễ dàng, vì cần có vốn đầu tƣ lớn, một tổ chức điều hành rất khoa học và cơ bản nhất, là có những ngƣời nhiệt tình và hiểu biết” [158, tr. Trƣớc thực tế đó, tiến hành tìm hiểu truyện thơ Thái, chúng tôi đứng trƣớc rất nhiều khó khăn, nhất là điều kiện tƣ liệu khan hiếm, các công trình nghiên cứu về mảng văn học này gần nhƣ vắng bóng, không nguồn kinh phí tài trợ của các tổ chức xã hội. Tuy vậy, với những cố gắng nhất định của cá nhân, để có tƣ liệu nghiên cứu, Nghiên cứu sinh cùng một số cộng sự tiến hành dịch ba văn bản truyện thơ Thái hiện đang còn ở dạng văn bản cổ bao gồm truyện Trạng nguyên, Trạng Tư, Ngu háu với kì vọng đóng góp một vài nhận thức về phạm vi văn học nói trên.

Chúng tôi biết vấn đề thực sự nan giải và cần có sự tham góp ý kiến của nhiều học giả chuyên tâm. Về văn bản, tiến hành viết luận án, chúng tôi dùng những tƣ liệu sau: 1. Ngu háu (trích Trường ca dân tộc Thái), do Lƣơng Hải Nhì - Ngô Thị Phƣợng dịch, biên soạn, năm 2009 và Thạch Sanh (1971), Nxb Văn học, Hà Nội. Trạng nguyên (trích Trường ca dân tộc Thái), do Lƣơng Hải Nhì - Ngô Thị Phƣợng – Cầm Thị Pánh dịch, biên soạn, năm 2010 và Tống Trân - Cúc Hoa (1960), Nxb Phổ thông, Hà Nội.

Trạng Tư (trích Trường ca dân tộc Thái), do Lƣơng Hải Nhì - Ngô Thị Phƣợng dịch, biên soạn, năm 2009 và Hoàng Trừu (1964), Nxb Văn học, Hà Nội. Ú Thêm, do Hà Văn Ban, Hoàng Anh Nhân (sƣu tầm, biên soạn) năm 1990, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội và Truyện Từ Thức (trong cuốn Kho tàng truyện Nôm khuyết danh Việt Nam (2000), tập 1, Bùi Văn Vƣợng chủ biên - Hoàng Phong - Lê Thị Bình - Chu Giang sƣu tầm, tuyển chọn, Nxb Văn học, Hà Nội).