Luận án tiến sĩ: Ngôn ngữ kể chuyện trong truyện ngắn của Nguyễn Khải và Nguyễn Minh Châu - ĐH Khoa học xã hội và nhân văn, Hà Nội, 2007

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐỖ THỊ HIÊN NGÔN NGỮ KỂ CHUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA NGUYỄN KHẢI VÀ NGUYỄN MINH CHÂU LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI - 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐỖ THỊ HIÊN NGÔN NGỮ KỂ CHUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA NGUYỄN KHẢI VÀ NGUYỄN MINH CHÂU Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS - TS Hoàng Trọng Phiến HÀ NỘI - 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan MỤC LỤC MỞ ĐẦU…….……………… 1 CHƯƠNG 1: NHỮNG KHÁI NIỆM CÓ LIÊN QUAN….1 Ba lĩnh vực kết học, nghĩa học, ngữ dụng học và mối quan hệ của chúng trong ngôn ngữ……………………. Ba lĩnh vực kết học, nghĩa học, ngữ dụng học……. Các vấn đề cơ bản của ngữ dụng học (Pragmatics). Ngôn ngữ kể chuyện……….

Ngôn ngữ người kể chuyện. Ngôn ngữ nhân vật. Điểm nhìn nghệ thuật trong truyện……………………. Khái niệm về điểm nhìn (Point of view) ………………………………….

Các loại điểm nhìn (Types of point of view) ………………………. Các nhân tố của điểm nhìn ……………………. Các tính chất của điểm nhìn ……. Giọng và giọng điệu……………….

Quan điểm của M.Bakhtin và của Kate Hamburger về ngôn ngữ 49 trong thể loại tiểu thuyết ………………….……… CHƯƠNG 2: NGÔN NGỮ KỂ CHUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA 51 NGUYỄN KHẢI……. Điểm nhìn trần thuật và ngôn ngữ kể chuyện trong truyện ngắn 54 của Nguyễn Khải trước 1975……………. Ngôn ngữ kể chuyện trong truyện ngắn của Nguyễn Khải giai 54 đoạn sau 1975 ……….…………… LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ngôn ngữ mang phong cách sinh hoạt đời thường…….

Ngôn ngữ đa thanh có tính đối thoại nội tại. 72 CHƯƠNG 3: NGÔN NGỮ KỂ CHUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA 102 NGUYỄN MINH CHÂU ……. Ngôn ngữ kể chuyện trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu 127 giai đoạn trước 1975…. Ngôn ngữ kể chuyện trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu 127 giai đoạn sau 1975….

Ngôn ngữ mang phong cách sinh hoạt đời thường….Ngôn ngữ có tính đối thoại đa thanh - một chất liệu mới trong 142 ngôn ngữ kể chuyện của Nguyễn Minh Châu sau 1975….…… DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN 160 ĐẾN LUẬN ÁN….…… 196 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 201 202 213 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài. Ngôn ngữ là chất liệu của văn chương.

Từ một hệ thống tín hiệu giao tiếp cộng đồng cơ bản, qua sự sáng tạo của người nghệ sỹ, nó trở nên sinh sắc, giàu cảm xúc và chứa đựng giá trị thẩm mĩ. Có nhiều ngành khoa học nghiên cứu hiện tượng này: Phong cách học, Thi pháp học, Ngữ dụng học. Từ góc độ thi pháp, chúng tôi chọn nghiên cứu vấn đề ngôn ngữ kể chuyện trong truyện ngắn của Nguyễn Khải và Nguyễn Minh Châu trong mối quan hệ với điểm nhìn trần thuật và các phương thức tự sự. Truyện ngắn là một thể loại của văn xuôi nghệ thuật, với những đặc trưng “nghề nghiệp” riêng thì mối liên hệ giữa ngôn ngữ kể chuyện với việc xử lý điểm nhìn trần thuật và việc lựa chọn phương thức tự sự là rất rõ rệt.

Mặt khác, với thế mạnh của một hình thức tự sự cỡ nhỏ nhưng lại có sức khái quát lớn, truyện ngắn luôn là một thể loại chủ công trong việc khám phá và cải tạo hiện thực cuộc sống. Giai đoạn 1955 -1975, trước những biến cố trọng đại của lịch sử, truyện ngắn đã góp phần đắc lực vào việc cổ vũ động viên cho sự nghiệp cách mạng của dân tộc đi đến thắng lợi. Nhưng cũng chính vì cái hoàn cảnh đặc biệt đất nước có chiến tranh, nên ngôn ngữ kể chuyện trong các truyện ngắn giai đoạn này cũng mang những đặc trưng riêng. Đại thắng mùa xuân năm 1975 đã đưa lịch sử đất nước mở sang trang mới: Độc lập, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ và xây dựng Chủ nghĩa xã hội.

Một hiện thực mới đa dạng, biến động và đầy phức tạp đã được mở ra ở khắp đất nước. Hiện thực đó đòi hỏi các nhà văn phải hình thành cho được một thứ chất liệu ngôn ngữ mới để phản ánh chân thực, sinh động cuộc sống của con người và xã hội. Nguyễn Khải và Nguyễn Minh Châu là hai nhà văn lớn của Văn học cách mạng Việt Nam. Sự nghiệp văn chương của hai ông gắn liền với sự nghiệp đấu tranh cách mạng của dân tộc.

Giai đoạn 1955-1975, Nguyễn Khải và Nguyễn Minh Châu đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của những nhà văn - 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chiến sỹ. Sau 1975, văn học Việt Nam chuyển mình sang giai đoạn mới, bằng sự “dũng cảm điềm đạm” của mình, hai ông đã đặt những viên gạch đầu tiên cho sự đổi mới bằng hàng loạt những truyện ngắn đặc sắc. Tìm hiểu truyện ngắn của hai nhà văn này, chúng ta sẽ thấy rõ những đặc trưng ngôn ngữ kể chuyện trong mối quan hệ với các vấn đề về giọng điệu, về việc sử dụng các điểm nhìn trần thuật và sự lựa chọn các hình thức tự sự. Do đạt được những thành tựu lớn trong sáng tác ở cả phương diện nội dung và nghệ thuật, một số truyện ngắn của Nguyễn Khải và Nguyễn Minh Châu được chọn đưa vào giảng dạy trong chương trình phổ thông.

Lựa chọn đề tài “Ngôn ngữ kể chuyện trong truyện ngắn của Nguyễn Khải và Nguyễn Minh Châu”, trước hết chúng tôi sẽ đưa ra những nhận xét xác đáng về đặc trưng ngôn ngữ kể chuyện của hai ông. Ngoài ra, đề tài còn bổ sung vào việc phân tích các tác phẩm văn xuôi của hai ông trong chương trình phổ thông một hướng tiếp cận mới từ góc độ ngôn ngữ, giúp cho việc đọc hiểu văn bản (một khâu quan trọng trong việc phân tích tác phẩm trong nhà trường) đạt hiệu quả cao. Tổng quan tài liệu 2. Những công trình nghiên cứu có liên quan đến ngôn ngữ kể chuyện Trên thế giới, vấn đề ngôn ngữ nghệ thuật trong tác phẩm văn học đã được rất nhiều người quan tâm nghiên cứu.

Trong công trình nghiên cứu Ngôn ngữ học và Thi pháp học, Jakobson Roman đã nêu sáu chức năng cơ bản của giao tiếp ngôn ngữ. Trong đó, ông đặc biệt chú ý đến chức năng thơ của ngôn ngữ. Theo ông, chức năng thơ của ngôn ngữ là sự định hướng của thông báo vào bản thân nó, sự tập trung chú ý vào thông báo vì chính bản thân nó [35,Tr. Lotman trong: Cấu trúc văn bản nghệ thuật ngôn từ (1970)[80], thì ngôn ngữ nghệ thuật đã được nghiên cứu trong mối quan hệ với nhiều vấn đề: điểm nhìn, không gian nghệ thuật, nghệ thuật ngôn từ với tư cách là kí hiệu ngôn ngữ….

Đặc biệt, bằng việc phân tích một số đoạn thơ trong tiểu thuyết Evgenhi Onhegin của Puskin, nhà nghiên cứu đã chỉ ra những cấu trúc phức tạp của điểm nhìn làm xuất hiện những ngôn từ đa thanh, đa nghĩa. Trong 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mikhail Bakhtin - Nguyên lý đối thoại [123], T.Todorov cho rằng, khi nghiên cứu nguyên lý đối thoại của Mikhail Bakhtin phải đặt trong sự kết hợp của hai sự thật: Tư tưởng của Mikhail Bakhtin hấp dẫn phong phú nhưng cũng rất phức tạp và khó khăn trong việc tiếp cận nó. Điểm nhìn và lời văn nghệ thuật trong tác phẩm văn học phải được gián tiếp đặt trong mối quan hệ với thể loại. Bản chất của ngôn từ trong văn xuôi nghệ thuật với đặc trưng riêng của thể loại đã được M.Bakhtin và Kọte Hamburger dày công nghiên cứu [7, 8, 47].

Còn trong Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn học, M.Khrapchenco cũng đưa ra những quan điểm quan trọng về ngôn ngữ nghệ thuật [59]. Ở Việt Nam, trong cuốn Đại cương ngôn ngữ học, tập 2 [19], khi nghiên cứu về Ngữ dụng học, vấn đề điểm nhìn cũng đã được Đỗ Hữu Châu đề cập đến. Đặc biệt, trong đó tác giả đưa ra những kiến giải quan trọng về ngôn ngữ được sử dụng trong giao tiếp. Đó là những kiến thức rất quan trọng để chúng tôi soi chiếu vào việc tìm hiểu các tác phẩm cụ thể trong luận án.

Còn Nguyễn Đức Dân với Logic và Tiếng việt [24], thì ngôn ngữ kể chuyện và điểm nhìn được nghiên cứu như là những yếu tố trong giao tiếp nói năng. Vấn đề đó tiếp tục được nghiên cứu gắn liền với sáng tác văn chương hơn trong các công trình của Đặng Anh Đào với Đổi mới tiểu thuyết phương Tây hiện đại [29], Trần Đình Sử với Giáo trình dẫn luận thi pháp học [98] và Nguyễn Thái Hòa với Những vấn đề thi pháp của truyện [61]. Trong những công trình đó, thì cả điểm nhìn và ngôn ngữ kể chuyện được nghiên cứu như những yếu tố của thi pháp. Nguyễn Lai trong Ngôn ngữ với sáng tạo và tiếp nhận văn học, bằng việc tìm hiểu bản chất hệ thống và bản chất tín hiệu của ngôn ngữ, đã chỉ ra mối quan hệ rất linh hoạt giữa nội dung và hình thức của ngôn ngữ và ông cho rằng:”mã hình tượng là một loại tín hiệu lấy mã ngôn ngữ làm tiền đề, nhưng nó không đồng nhất với mã ngôn ngữ về mặt cấp độ” [76,Tr.

Một trong những đặc trưng cơ bản của thể loại truyện ngắn là ngắn gọn và hàm súc. Đặc điểm đó giúp cho truyện ngắn luôn bám sát và nhạy bén trước mọi 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đổi thay của đất nước. Thực tế phát triển và những thành tựu to lớn mà truyện ngắn đạt được, đã thu hút nhiều công trình nghiên cứu, đặc biệt là các vấn đề về ngôn ngữ, giọng điệu và điểm nhìn trong truyện ngắn [4,12, 99,107]… Trong “Phong cách học với việc dạy văn và lý luận phê bình văn học” [34], bằng việc coi tác phẩm văn học như những tác phẩm nghệ thuật ngôn từ, Hữu Đạt đã chiếu một cái nhìn mới vào những tác phẩm văn học của một thời đã qua và làm phát ra ở chúng những ánh sáng khác lạ. Hướng khai thác của tác giả đã là một gợi ý rất bổ ích cho chúng tôi.

Đặc biệt, Hội nghị Tự sự học tổ chức tại Hà Nội tháng 11 năm 2003 đã tập hợp được rất nhiều bài viết của các nhà phê bình nghiên cứu thể hiện những biện giải xác đáng, có liên quan đến lĩnh vực điểm nhìn và ngôn ngữ kể chuyện trong văn xuôi nghệ thuật.