Luận án: Quan niệm Văn học là Vũ khí Cách mạng và Ảnh hưởng đến Thơ 1945-1985

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------------------------ TRẦN THỊ MINH GIỚI QUAN NIỆM VĂN HỌC LÀ VŨ KHÍ CÁCH MẠNG VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI THƠ 1945-1985 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội – 2011 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------------------------ TRẦN THỊ MINH GIỚI QUAN NIỆM VĂN HỌC LÀ VŨ KHÍ CÁCH MẠNG VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI THƠ 1945-1985 Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62 22 34 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. NGUYỄN BÁ THÀNH Hà Nội – 2011 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com iii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU.

LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN.

QUAN NIỆM VĂN HỌC LÀ VŨ KHÍ CÁCH MẠNG Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945 – 1985. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA QUAN NIỆM VĂN HỌC NGHỆ THUẬT LÀ VŨ KHÍ. Cơ sở thực tiễn. QUAN ĐIỂM VĂN HÓA NGHỆ THUẬT LÀ MỘT MẶT TRẬN, TÁC PHẨM VĂN NGHỆ LÀ VŨ KHÍ TRONG CÁC TÀI LIỆU, VĂN KIỆN CỦA ĐẢNG.

Chủ nghĩa Mác và văn hóa Việt Nam (1948). Thƣ của Ban Chấp hành T. Đảng gửi các kì Đại hội Văn nghệ. Ý KIẾN CỦA CÁC VỊ LÃNH ĐẠO VÀ CÁC NHÀ LÝ LUẬN VĂN NGHỆ KHẲNG ĐỊNH TÍNH CHẤT VŨ KHÍ CỦA VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT.

Quan niệm VH-NT là một mặt trận của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Quan niệm VH-NT phục vụ chính trị của Trƣờng Chinh. Phạm Văn Đồng với quan niệm “VH-NT là một thứ vũ khí tƣ tƣởng rất sắc bén”. Ý kiến của một số nhà lí luận mĩ học Mác-xít.

Từ quan niệm văn hóa văn nghệ là mặt trận, là vũ khí đến quan niệm vũ khí thơ. 84 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com iv Chƣơng 2. ẢNH HƢỞNG CỦA QUAN NIỆM VĂN HỌC LÀ VŨ KHÍ ĐỐI VỚI TIẾN TRÌNH VẬN ĐỘNG CỦA CẢ NỀN THƠ VÀ HÌNH TƢỢNG THƠ. NỀN THƠ VẬN ĐỘNG VÀ PHÁT TRIỂN THEO ĐỊNH HƢỚNG CHIẾN ĐẤU.

Lực lƣợng sáng tác đƣợc tổ chức thành một đội ngũ. Tính chiến đấu là một yêu cầu khách quan đối với văn học nói chung và thơ ca nói riêng. Phƣơng pháp sáng tác Hiện thực xã hội chủ nghĩa là phƣơng pháp sáng tác tối ƣu của văn học cách mạng. Hiện thực cách mạng là nội dung phản ánh của thơ.

NHỮNG HÌNH TƢỢNG CHUNG CỦA CẢ NỀN THƠ. Hình tƣợng Tổ quốc thiên về truyền thống chống ngoại xâm. Ngƣời chiến sĩ quân đội dũng cảm và quên mình. Bộ mặt kẻ thù.

Khát vọng đánh địch trực tiếp thể hiện qua các bài thơ. Hình tƣợng nhân dân anh hùng. Hình tƣợng Bác Hồ vĩ đại từ góc độ chiến đấu và đức hi sinh. ẢNH HƢỞNG CỦA QUAN NIỆM VĂN HỌC LÀ VŨ KHÍ ĐẾN TƢ DUY NGHỆ THUẬT VÀ NGÔN NGỮ THƠ.

SỰ PHÁT TRIỂN MẠNH MẼ CỦA YẾU TỐ TRÀO PHÚNG VÀ ĐẢ KÍCH TRONG THƠ TRỮ TÌNH CÁCH MẠNG. Yếu tố trào phúng và đả kích trong thơ truyền thống. Từ trào lộng sang đả kích, từ đạo đức nhân văn, văn chƣơng chuyển hƣớng sang chính trị, xã hội. TƢ DUY THƠ THIÊN VỀ LÍ TRÍ HAY LÀ YẾU TỐ DUY LÍ TRONG THƠ CÁCH MẠNG.

Cảm xúc và lí trí trong tƣ duy thơ. Yếu tố duy lí trong thơ cách mạng. Tình cảm cộng đồng lấn át tình cảm cá nhân, cái ta lấn át cái tôi. Hiện thực lịch sử lấn át hiện thực tâm trạng, tự sự lấn át trữ tình.

NGÔN NGỮ THƠ. 207 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ngôn ngữ thơ giàu tính chính luận. Kêu gọi và đối thoại trong thơ.

222 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. 225 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 226 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vi DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 1. ĐCS : Đảng Cộng sản 2.

BCH TW : Ban chấp hành Trung ƣơng 3. HTXHCN : Hiện thực Xã hội chủ nghĩa 4. HNV : Hội Nhà văn 5. HNVVN : Hội Nhà văn Việt Nam 6.

KHXH : Khoa học Xã hội 7. KHXH và NV : Khoa học Xã hội và Nhân văn 8. LATS : Luận án Tiến sĩ 9. Nxb : Nhà xuất bản 10.TCVH : Tạp chí Văn học 11.TCNCVH : Tạp chí Nghiên cứu văn học 12.

TDNT : Tƣ duy nghệ thuật 13. VHNT : Văn học nghệ thuật 14. VNQĐ : Văn nghệ Quân đội 15. XHCN : Xã hội chủ nghĩa 16.

[9] : Tài liệu số 9 ở mục Tài liệu tham khảo 17.17] : Tài liệu số 5 ở mục Tài liệu tham khảo, trang 17  LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1. Văn học cách mạng Việt Nam giai đoạn 1945 – 1985 là một nền văn học gắn liền với đời sống chính trị của dân tộc, phản ánh cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc do Đảng Cộng sản lãnh đạo, một nền văn học mang đậm tư tưởng chính trị, tư tưởng cách mạng. Những thuộc tính của văn học về phương diện chính trị, từ góc độ đấu tranh giai cấp và đấu tranh dân tộc, đã được đẩy lên hàng đầu.

Trong đó, tính giai cấp, tính đảng, tính tư tưởng được coi là đặc trưng, là linh hồn của phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa. Với quan niệm như vậy, các tác giả của nền văn học cách mạng giai đoạn 1945 – 1985 (nói rộng hơn là từ 1930 đến 1985) đã sáng tác những tác phẩm văn học mang nặng tính chiến đấu. Trong đó, thơ ca – một lĩnh vực nghệ thuật được xem là nhạy bén và tinh tế nhất – cũng đã thể hiện rõ tinh thần “tiếng hát át tiếng bom”. Thậm chí, để át được tiếng bom, thơ ca nhiều khi cũng đã phải hét vang lên một cách khác thường để đem lại tinh thần và ý chí cho mọi người trong cuộc chiến đấu ác liệt chống kẻ thù.

Bởi vậy, nghiên cứu thơ ca giai đoạn này, chúng ta không thể không đề cập đến tính vũ khí như một yêu cầu khách quan của cách mạng đối với thơ. Từ khi bước vào thời kì Đổi mới (1986), đặc biệt là từ những năm 1990 trở đi, xã hội Việt Nam vận động biến đổi theo cơ chế thị trường, văn học nghệ thuật cũng vận động và biến đổi theo. Nền văn học trong thời kì mới được “cởi trói”, thoát khỏi những quan niệm cứng nhắc của giai đoạn trước. Vì vậy, một số khái niệm, thuật ngữ của văn học giai đoạn trước đã đi vào quá khứ một cách lặng lẽ.

Tính giai cấp, tính đảng, phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa, văn học phản ánh hiện thực, văn học bắt nguồn từ lao động. là những vấn đề mà ngày nay dường như đã trở nên lỗi thời, không còn tính thời sự. Tuy nhiên, những vấn đề có tính lịch sử, tính căn bản, có thể coi là xương sống của lí luận văn học giai đoạn trước (1945 – 1985) vẫn còn sức mạnh chi phối đến văn học trong thời đại ngày nay. Quan niệm văn học là vũ khí cũng là một trong 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những vấn đề như thế.

Bằng chứng là trong những năm gần đây, các Nghị quyết của Trung ương Đảng Cộng sản về văn hóa văn nghệ vẫn tiếp tục khẳng định vai trò to lớn của văn học nghệ thuật trong giai đoạn cách mạng mới. Ngày 16-6- 2008, Bộ Chính trị BCHTƯ Đảng đã ban hành Nghị quyết về việc “Tiếp tục xây dựng và phát triển văn học nghệ thuật trong thời kì mới”, trong đó, Nghị quyết vẫn coi “nhà văn-chiến sĩ” là một danh hiệu cao quý [8]. Nghiên cứu thơ ca cách mạng giai đoạn 1945 – 1985 không thể không nghiên cứu những vấn đề về thi pháp học như quan niệm con người, thời gian, không gian nghệ thuật, giọng điệu. Nhưng tất cả những vấn đề có tính thi pháp ấy dường như bị chi phối bởi quan niệm thơ.

Quan niệm thơ ca là vũ khí là một quan niệm có sức mạnh chi phối lớn lao đối với nhà thơ và nền thơ trong những năm chiến tranh. Quan niệm ấy đã đẩy thơ đến địa hạt của hoạt động chính trị, coi việc làm thơ cũng là làm chính trị. “Làm thơ là làm cách mạng bằng thơ”. Vào năm 1995, nghĩa là sau khi công cuộc Đổi mới đã tiến hành được gần chục năm, một nhà thơ đầu đàn của văn học cách mạng vẫn phát biểu và nhấn mạnh yếu tố cách mạng, yếu tố chính trị trong thơ ca như thế.

Khi làm thơ đã là một hành động có tính chính trị thì những lợi ích chính trị của cộng đồng, của tập đoàn phải được đặt lên hàng đầu. Có điều, tập đoàn ở đây, cộng đồng ở đây không còn là “phe nhóm” mà là dân tộc, nhân dân thậm chí là nhân loại trong cái nghĩa đầy đủ, nghĩa rộng nhất của các từ này. Khi cả cộng đồng đã chấp nhận thì có nghĩa là quan niệm thơ là vũ khí thời bấy giờ là một chân lí. Đã là chân lí thì khó ai có thể phủ nhận được.

Lí luận văn nghệ mác-xít cho rằng, văn học là một hình thái ý thức thuộc thượng tầng kiến trúc, nó phản ánh ý thức xã hội của các giai cấp khác nhau. Mà tiến trình vận động của xã hội loài người được nhìn từ góc độ đấu tranh giai cấp. “Lịch sử của xã hội loài người từ khi có giai cấp là lịch sử đấu tranh giai cấp” – C. Mác đã phát hiện ra chân lí ấy.

Văn học là một thứ công cụ đấu tranh giai cấp. Và vì vậy, khi văn học nhằm vào một chính thể, một lực lượng chính trị để lật đổ, để tiêu diệt thì rõ ràng, văn học mang tính vũ khí. Bởi vậy, những bài thơ dân gian, những bài ca dao hò vè của “giai cấp bị trị” từ xa 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xưa đã mang tính vũ khí, đã được sử dụng để tấn công kẻ thù giai cấp. Vậy thì, tính chất vũ khí của văn học không phải đến thời hiện đại mới có mà nó có từ xa xưa.