Luận án vấn đề tính dục trong văn học trung đại Việt Nam - Nghiên cứu chuyên sâu

Lí do chọn đề tài Văn học trung đại Việt Nam từng được gọi là Văn học cổ Việt Nam, Văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX, Văn học Hán Nôm…Trong thời kì văn học này, phần lớn tác giả là trí thức phong kiến – một bộ phận nhỏ trong xã hội Việt Nam thời trung đại. Lực lượng sáng tác thuộc bộ phận văn học trung đại chịu chi phối mạnh mẽ bởi ý thức hệ phong kiến, tinh thần dân tộc qua thực tiễn phát triển của quá trình dựng nước và giữ nước; bởi tư tưởng Nho, Phật, Lão, quan niệm Tam giáo hỗn hợp. Hơn nữa, văn học trung đại Việt Nam nằm trong hệ thống thi pháp văn học trung đại phương Đông nên có những đặc trưng riêng. Nhìn chung, văn học viết thời phong kiến có hai bộ phận: văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm.

Đây là hai bộ phận văn học không xuất hiện cùng lúc và cũng không có sự song trùng trong nhịp độ phát triển nhưng cả hai đều tác động lẫn nhau, cùng giữ những vị trí nhất định trong văn học trung đại. Có thể thấy rằng trong quá trình hình thành, phát triển, văn học viết có những đặc trưng của một dòng văn học cổ truyền thống. Thời gian đã trôi qua rất lâu kể từ ngày người ta đặt dấu chấm kết thúc cho một giai đoạn phát triển của lịch sử văn học nước nhà, thời kì văn học trung đại. Nền văn học này đã khép lại nhưng những giá trị của nó vẫn còn nguyên vẹn.

Đã có rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu về thời kì văn học trung đại với nhiều hệ hình khác nhau. Giới nghiên cứu đã không ngừng nỗ lực tìm tòi và liên tục đưa ra những luận giải đầy mới mẻ đối với những vấn đề thuộc thời kì văn học này. Văn học trung đại Việt Nam mãi mãi là miền đất phù sa mà con người dù cho thâm canh qua nhiều thời vẫn còn chứa vô vàn dưỡng chất. Cố nhiên, những công trình khoa học đã công bố luôn là tiền đề khoa học vô cùng hữu ích cho hậu bối.

Đã có một thời con người cá nhân và những vấn đề mang ý nghĩa nhân văn không được chú ý và coi trọng. Tuy nhiên, theo thời gian những giá trị góp phần làm cho văn học trung đại phát triển sẽ được thừa nhận, tôn vinh. Gần đây, giới nghiên cứu rất chú trọng đến các giá trị mang vẻ đẹp nhân văn. Nhiều lí giải về các hiện tượng văn học dựa trên cội nguồn tâm lí, dựa trên nền tảng văn hóa thời đại, dựa trên sự vận động của cảm xúc và tư duy đã đề ra những hướng nghiên cứu khá táo bạo.

Trong đó, vấn đề tính dục trở thành đối tượng nghiên cứu hấp dẫn, mang tính cấp thiết. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu đề tài Vấn đề tính dục trong văn học trung đại Việt Nam, chúng tôi muốn góp một cái nhìn mới đối với một nền văn học vốn bị chi phối bởi rất nhiều qui tắc của thơ văn cổ. Đồng thời, thông qua công trình khoa học này, hi vọng rằng những người quan tâm sẽ nhận thức sâu sắc và toàn diện hơn về các vấn đề văn học đã được nghiên cứu trước đây. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là vấn đề tính dục trong các sáng tác văn học trung đại Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu Thứ nhất, thông qua việc thống kê, phân tích, nhận định, chúng tôi đi vào khảo sát những công trình khoa học liên quan đề tài. Thứ hai, bằng việc tổng hợp tư liệu, chúng tôi lí giải khái niệm tính dục và các khái niệm tương cận, nghiên cứu cảm quan tính dục trong một số triết thuyết, điểm qua các tác phẩm chứa đựng yếu tố tính dục. Thứ ba, chúng tôi sẽ giải quyết vấn đề tính dục trong văn học trung đại ở bình diện nội dung: tính dục và con người cá nhân, tính dục – một phương thức phản ánh thực tại xã hội thời phong kiến, tính dục – một phương thức thể hiện tư tưởng thẩm mỹ của các nhà thơ cổ điển. Thứ tư, chúng tôi tiếp tục nghiên cứu về vấn đề tính dục trong văn học ở bình diện nghệ thuật: ngôn ngữ, không gian – thời gian, thủ pháp.

Phạm vi nghiên cứu 5. Đối tượng khảo sát Với mục đích khoa học đã đề ra, luận án sẽ tập trung nghiên cứu những tác phẩm văn học trung đại Việt Nam chứa đựng yếu tố tính dục. Nội dung nghiên cứu Trên cơ sở tiếp thu có chọn lọc những bài viết và công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài, chúng tôi dự định nghiên cứu những vấn đề lí luận chung về tính dục, vấn đề tính dục trên bình diện nội dung và hình thức nghệ thuật. Tất cả những nhận định, đánh giá trong bốn chương đều là kết quả tổng hợp rút ra từ quá trình nghiên cứu này.

Phương pháp nghiên cứu Thực hiện đề tài luận án, chúng tôi vận dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây: 6. Vận dụng phương pháp văn học sử nhằm nhìn nhận lại quá trình biểu hiện của ý thức tính dục trong nền văn học trung đại Việt Nam. Vận dụng phương pháp hệ thống trong việc hệ thống hóa những quan điểm về tính dục, sự vận động và biểu hiện của ý thức tính dục trong văn học trung đại Việt Nam. Vận dụng phương pháp so sánh, đối chiếu giữa các tác phẩm văn học với các tài liệu về nhân chủng học, văn hoá học, tôn giáo, triết học… nhằm tìm ra mối tương quan đối ứng giữa hoàn cảnh xã hội, nền tảng văn hoá, giai đoạn lịch sử đã tác động như thế nào đến văn học trong phạm vi biểu hiện của vấn đề tính dục trong các sáng tác văn học từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX.

Vận dụng phương pháp tiếp cận theo hướng thi pháp học nhằm làm sáng tỏ những đặc điểm, dấu hiệu mang màu sắc tính dục cả về nội dung lẫn hình thức nghệ thuật trong toàn bộ sáng tác của các nhà thơ, nhà văn trung đại. Vận dụng phương pháp tiểu sử nhằm soi sáng một số luận điểm có liên quan đến nhà văn, nhà thơ, từ đó thấy rõ hơn bản chất tư tưởng, thẩm mỹ của tác phẩm, tiến tới việc phân tích, lý giải hiện tượng tính dục trong văn học trung đại. Đóng góp mới của đề tài Luận án Vấn đề tính dục trong văn học trung đại Việt Nam là một công trình khoa học nghiên cứu văn chương trung đại Việt Nam trong cái nhìn tổng thể. Qua công trình này, chúng tôi hi vọng làm rõ bản chất của tính dục trong văn học trung đại Việt Nam, một vấn đề chưa được nhiều người quan tâm.

Cấu trúc của luận án Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm có 4 chương. Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề tính dục trong văn học trung đại Việt Nam Chương 2: Một số vấn đề lí luận về tính dục Chương 3: Tính dục trong văn học trung đại Việt Nam về phương diện nội dung Chương 4: Tính dục trong văn học trung đại Việt Nam về phương diện nghệ thuật. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ TÍNH DỤC TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM Nghiên cứu vấn đề tính dục trong tác phẩm văn học trung đại Việt Nam từ lâu đã có những đóng góp đáng kể trong việc khám phá các giá trị mới. Nếu dựa theo phân kì lịch sử văn học để xem xét vấn đề này thì ta thấy ở mỗi thời kì lại có những mức độ và hình thái khác nhau.

Do phạm vi khá rộng của đề tài, chúng tôi chỉ trình bày những công trình nghiên cứu về tính dục có đóng góp khoa học nhất định. Nghiên cứu tính dục trong văn học trung đại Việt Nam như là một cách nghiên cứu văn học sử 1. Nghiên cứu văn học giai đoạn từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIV Công trình nghiên cứu tính dục trong những sáng tác thuộc giai đoạn đầu tiên của nền văn học Việt Nam còn ít ỏi. Tuy nhiên đã có một số công trình thể hiện sự chú ý đến vấn đề này.

Trần Nhân Tông được coi là người mở đường cho lịch sử sáng tác văn học có chứa nội dung tính dục. Với Khuê oán, ông đã thể hiện cái nhìn thương cảm về thân phận người cung nữ. Và người đầu tiên khơi mào cho việc nhận định về tác phẩm này chính là Trần Thị Băng Thanh. Bà đã dành lời bình khá tinh tế về Khuê oán: “Với hai mươi tám chữ ngắn ngủi, Nhân Tông đã diễn tả khá đầy đủ tâm trạng phức tạp và thầm kín của người cung nữ.

Sự hiểu biết này một lần nữa chứng tỏ tấm lòng nhân ái của ông” (Trần Thị Băng Thanh, 1999). Ở mức độ tiếp nhận tác phẩm riêng lẻ, nhà nghiên cứu đã khám phá vẻ đẹp nhân văn trong cảm hứng nghệ thuật của vị vua nổi tiếng tài hoa. Những nhà nghiên cứu như Trần Thị Băng Thanh, Kiều Thu Hoạch, Thích Phước An… chú ý màu sắc trần tục trong thơ mảng thơ Thiền. Trong thơ Thiền, Huyền Quang (1254 – 1340) cũng là một nhà thơ để lại nhiều dấu ấn trong lòng những người yêu văn học cổ điển.

Dù đã chối bỏ cuộc đời trần thế để vươn tới cuộc sống siêu thoát, song ông vẫn không đạt tới bậc vong tình, vì trong lòng vẫn còn giữ lại những rung cảm tuy nhẹ nhàng song tinh tế trước giai nhân và vẻ đẹp cuộc sống. Đó là cơ sở để Kiều Thu Hoạch nhận định rằng Huyền Quang chưa phải là một nhà tu hành thực sự, bởi vì trong đời và trong thơ ông, mùi trần chưa được rũ sạch: Sư Huyền Quang, người cùng thời với Trần Tung, hình như cũng không hẳn là một nhà chân tu. Dựa vào những tình cảm trần tục trong thơ ông thì mối tình giữa ông với nàng 5 Điểm Bích mà người ta vẫn cho là oan gì. Bài Xuân nhật tức sự mà Lê Quý Đôn khi thưởng thức đã phải kêu lên “tựa hồ không phải khẩu khiếu nhà chùa” sẽ cho ta thấy sư ông cũng là một khách tình si như ai (Phan Trọng Thưởng, Trịnh Bá Đĩnh, Nguyễn Hữu Sơn, 1999).

Ông còn cho rằng: “Đến với những bài thơ vịnh mai, vịnh cúc của ông, ta bắt gặp một tâm hồn “tuy vui cảnh bụt chưa nguôi lòng trần” (Phan Trọng Thưởng, Trịnh Bá Đĩnh, Nguyễn Hữu Sơn, 1999).