Luận án: Tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại - Góc nhìn liên văn hóa và bản sắc

Lý do chọn đề tài 1. Va chạm văn hóa, xung đột văn hóa, hội nhập văn hóa, đa dạng văn hóa… là những khái niệm đã xuất hiện từ lâu, song đặc biệt phổ biến khi toàn cầu hóa và giải lãnh thổ hóa trở thành xu hướng chung của thế giới. Mục đích “chuyển dịch” từ môi trường này sang môi trường khác có thể không giống nhau song những ảnh hưởng văn hóa qua lại là điều khó tránh khỏi. Sự ảnh hưởng này có thể chủ động hoặc thụ động, hữu thức hoặc vô thức, nhưng kết quả chắc chắn là con người đã tự làm giàu cho bản sắc văn hóa của mình.

Vấn đề này đã được nhiều nhà nghiên cứu ở các lĩnh vực khác nhau đề cập [129, 130, 136]. Trong các công trình nghiên cứu về dân tộc học, nhân chủng học, văn hóa học…, văn hóa là trung tâm của sự diễn giải, phân tích. Từ các góc nhìn khác nhau, nhiều vấn đề xung quanh văn hóa đã được lý giải, song cũng không ít tranh cãi. Văn hóa, bản sắc và hội nhập một lần nữa trở lại khi xu hướng toàn cầu hóa, giải lãnh thổ hóa trỗi dậy mạnh mẽ, đặt ra vô vàn những vấn đề mới, phi truyền thống, khiến toàn thể nhân loại không thể đứng ngoài cuộc.

Liên văn hóa (Interculturel) là một vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong việc nghiên cứu văn hóa nói chung và văn học nói riêng. Thuật ngữ này lần đầu tiên xuất hiện trong các công trình triết học từ cuối thập kỷ 80 của thế kỷ XX, sau đó trở thành vấn đề được nhiều lĩnh vực khác quan tâm. Bộ môn triết học mới ra đời - triết học liên văn hoá hướng tới mục đích mở rộng đối tượng nghiên cứu của triết học và nhiều ngành khoa học khác nhằm đáp ứng nhu cầu đối thoại giữa các nền văn hoá. Cho đến thế kỷ XXI, toàn cầu hóa đã trở thành một xu thế lịch sử không thể tránh khỏi, nó lôi cuốn tất cả các dân tộc, các nền văn hóa trên thế giới vào trong những vấn đề chung.

Nhu cầu đối thoại giữa các nền văn hóa trở thành vấn đề bức thiết. Lý thuyết liên văn hóa khẳng định, mọi người thuộc các chủng tộc khác nhau có thể chung sống với nhau trong hòa bình, hòa hợp bằng cách khoan dung, hiểu biết và đánh giá cao nét đặc thù của những người khác chủng tộc. Các nhà nghiên cứu quan tâm đến triết học liên văn hoá đã cố gắng phát triển một nền triết học mang tính phổ quát khác hẳn, trong đó các truyền thống tư tưởng khác nhau có quyền tham gia 1 bình đẳng như nhau [120]. Hơn bao giờ hết, sự ra đời của lý thuyết này đã đáp ứng được nhu cầu của thời đại.

Lý thuyết liên văn hóa nói chung đã trở thành một bộ phận không thể tách rời của đời sống xã hội đương đại, nó mở rộng giới hạn của mọi sự sáng tạo. Văn học Việt Nam ở hải ngoại được coi là bộ phận không thể tách rời của văn học Việt Nam và ngày càng có nhiều đóng góp vào tiến trình vận động, phát triển của văn học nước nhà. Ở mỗi chặng đường phát triển, dù chủ đề, cảm hứng, lối viết có thể khác nhau, nhưng các nhà văn đều chia sẻ những mối bận tâm chung. Không khó nhận ra gam màu khác biệt của các nhà văn này trong bức tranh chung của văn học Việt Nam.

Để tạo nên những gam màu ấy, không thể không nhắc tới các nhà văn nữ. Tác phẩm của họ đề cập đến nhiều vấn đề mà các nhà văn hải ngoại cùng quan tâm, nhưng đồng thời cũng mang những dấu ấn riêng trong cái nhìn về giới. Tất cả những vấn đề dù là lớn như lịch sử, văn hóa, chiến tranh/hậu chiến, hay là nhỏ như gia đình, tình yêu, bản thể… khi gắn với “hậu tố nữ” luôn đem lại một góc nhìn mới. Vấn đề nữ quyền, sự ám ảnh của ý thức lưu vong, sự giao thoa giữa hai (hay nhiều) nền văn hóa trong sáng tác của các nhà văn nữ làm cho tác phẩm đặc biệt, không thể lẫn.

Hơn bao giờ hết, khi tồn tại trong một “miền” đa văn hóa, con người không thể không đối mặt với nỗi niềm hoài hương; với băn khoăn về bản sắc cá nhân, về nỗi cô đơn bản thể; với sự lưỡng lự giữa các giá trị truyền thống và thực tế cuộc sống, nhu cầu hòa nhập. Viết giữa nhiều miền văn hóa, các nữ nhà văn đều mong muốn tác phẩm vượt lên trên những trải nghiệm riêng tư, vươn tới các ý nghĩa phổ quát và lan tỏa những giá trị bền vững. Tuy thế, tiểu thuyết của các nhà văn hải ngoại luôn dành một sự ưu ái để viết về quê hương. Họ khám phá, luận giải văn hóa dân tộc trong một nỗi hoài niệm thường trực, khắc khoải.

Đó là hình ảnh đất nước Việt Nam vừa truyền thống vừa hiện đại, vừa bảo lưu những giá trị bản địa vừa vươn tầm hội nhập quốc tế. Song tất cả chỉ là bề nổi, phần chìm khuất vẫn là số phận con người trong dòng chảy lịch sử. Dù ở thời đại nào, con người luôn phải đối diện với những thử thách nghiệt ngã của tồn tại; đặc biệt là bối cảnh toàn cầu hóa càng khiến cho thử thách ấy nhân lên gấp bội. Những phương diện đời sống tinh thần gắn với các vấn đề mang tính bản thể, căn cước được các nhà văn hải ngoại phản ánh.

Chúng ta có thể bắt gặp điều đó 2 thông qua sáng tác của một số nhà văn như: Thuận, Hiệu Constant, Lê Ngọc Mai, Doan Bui, Linda Lê, Đoàn Minh Phượng, Lê Minh Hà, Phan Hà Anh, Lý Lan, Lê Thị Thấm Vân, Phan Việt… Bên cạnh việc khai phá những mảng hiện thực nhức nhối đang được đặt ra ở thì hiện tại, các tác phẩm viết về chủ đề liên văn hóa còn thể hiện nỗ lực của các nhà văn trong việc giải mã các thành tố văn hóa của các dân tộc trong sự tương tác, đối thoại với các nền văn hóa khác. Điều quan trọng là vấn đề xung đột, thương thỏa giữa các nền văn hóa được nêu ra trong tác phẩm không phải là sản phẩm của mục đích chính trị mà luôn gắn liền với những suy ngẫm sâu sắc của các nhà văn về thân phận con người, bản thể của tồn tại, ý nghĩa đích thực của cuộc sống. Nhiều cây bút nữ với bản lĩnh và sự sáng tạo, sử dụng những trang viết của mình để khẳng định vị thế bản thân trong đời sống xã hội cũng như trong văn học nghệ thuật. Sự tự thân nếm trải, tự thể nghiệm đóng vai trò to lớn trong việc thể hiện năng lực bản thân và sức mạnh nội tại của nữ giới mà không một nhà văn nam nào có thể lột tả hết được.

Xuất phát từ tầm quan trọng và tính mới mẻ nêu trên, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài Tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại nhìn từ lý thuyết liên văn hóa để nghiên cứu. Bằng cái nhìn liên văn hóa, chúng tôi hy vọng luận án sẽ góp phần nhận diện những thành tựu của tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại trong bối cảnh toàn cầu hóa. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là tính chất liên văn hóa trong tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại.

Trên nền tảng lý thuyết liên văn hóa được xác lập bởi các triết gia, luận án đi sâu khai thác các đặc điểm liên văn hóa trong tiểu thuyết của các nhà văn nữ hải ngoại Việt Nam đương đại. Phạm vi nghiên cứu Luận án tập trung ở các vấn đề sau: làm rõ về lý thuyết liên văn hoá và diện mạo tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại; phân tích các phạm trù liên văn hoá qua tiểu thuyết của các nhà văn nữ hải ngoại Việt Nam đương đại đồng thời khẳng định tính chất liên văn hoá trong tiểu thuyết nữ hải ngoại Việt Nam đương đại nhìn từ phương diện nghệ thuật. 3 Phạm vi khảo sát: tiểu thuyết của các nhà văn nữ hải ngoại Việt Nam đương đại. Trong đó, chúng tôi chủ yếu nghiên cứu tiểu thuyết (bao gồm cả tiểu thuyết mang tính chất tự truyện) của Thuận, Hiệu Constant, Lê Ngọc Mai, Linda Lê, Đoàn Minh Phượng, Lê Minh Hà, Lý Lan, Lê Thị Thấm Vân.

Trong xu hướng xâm lấn, giao thoa của các thể loại, phạm vi khảo sát của luận án cũng được mở rộng sang một số thể loại phi hư cấu như du ký, hồi ký, tự truyện… lẽ cố nhiên, những tác phẩm này phải mang đặc tính liên văn hóa. Từ đó, chúng tôi có một cái nhìn toàn diện, hệ thống về tác phẩm với ý hướng sáng tạo xuyên suốt của nhà văn. Đồng thời để có cái nhìn so sánh nhằm làm nổi bật tính chất liên văn hoá trong sáng tác giữa các nhà văn nữ, luận án tham chiếu thêm những sáng tác của các tác giả có mối liên hệ mật thiết với Việt Nam như Doan Bui, Phan Hà Anh, Phan Việt, Nuage Rose, Isabelle Müller … Một số tác phẩm dù được viết bởi ngôn ngữ khác nhưng có đề cập đến vấn đề liên văn hóa mà tâm điểm là văn hóa Việt Nam trong sự va chạm với các nền văn hóa khác - chúng tôi cũng chú tâm khảo sát. Dù muốn dù không, văn hóa Việt phần nào đã ăn sâu vào máu thịt của nhà văn, khi sáng tạo trong không gian và ngôn ngữ khác, tác phẩm của họ luôn là sự va chạm văn hóa với đầy đủ tính chất: kháng cự, thương thỏa, chối bỏ, trì níu, hài hòa… Liên văn hóa từ cái nhìn bên trong và bên ngoài, trung tâm và ngoại biên, chính thống và phi chính thống sẽ đem lại cho luận án những phản ánh đa dạng, nhiều chiều.

Cần khẳng định thêm, luận án chỉ tập trung vào phương diện văn chương của các tác phẩm, loại trừ những quan điểm chính trị cực đoan và chủ yếu tập trung nghiên cứu sâu những tác phẩm đã đạt các giải thưởng cũng như những tác phẩm được dư luận trong và ngoài nước đánh giá cao. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu 3. Cơ sở lý thuyết Chúng tôi sử dụng lý thuyết liên văn hóa để nghiên cứu tiểu thuyết của các nhà văn nữ hải ngoại Việt Nam đương đại, đặc biệt là ở các phạm trù: Sự đa dạng, Sự bình đẳng, Tính đối thoại, Thông diễn học tương đồng. Trong quá trình triển khai đề tài, chúng tôi dựa trên các công trình chính sau đây: - Françoise Tétu de Labsade (1997), Littérature et dialogue interculturel.

4 - Choe Huyndok (Lương Mỹ Vân dịch, 2008), Triết học liên văn hóa: khái niệm và lịch sử.